Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 49

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 49

Language
Sanskrit

49.7

"dyāvāpṛthivīnāmadheyāni" ebhyaḥ "uttarāṇi" dvisambandhenaivocyante || kiyanti punastāni ? "caturviṃśatiḥ” 24 | katamāni punastāni ? svadhe | purandhī-ityevamādīni | sarvasyāsya bhūtagrāmasya dhārayitryau svadhe | purandhī puru bahūni dhārayitryau ityevamādi yojyam |
3 |
21 |
dvivacanena yuktāni dyāvāpṛthivyornāmāni, "tayoḥ" sāhacaryākhyāyikā "eṣā" ṛk "bhavati" sāhacarye hi sati dvivacanayoga upapannaṃ do bhavati nāmnām-
katarā pūrvā . katarāparā | enayoḥ kathaṃ jāte kavayaḥ ka ene vijānāti | sarvamātmanā bibhṛto yaddhainayoḥ karma vivarttete cainayorahanī ahorātre cakriyeva cakrayukte iveti dyāvāpṛthivyormahimānamācaṣṭa ācaṣṭe |
1 || "kutarā pūrvā katarā"0- iti ( ṛ0 saṃ0 2, 5, 2, 1 ) agastyasyārṣam | triṣṭup | pṛṣṭhyābhiplavayoḥ ṣaṣṭhe'hani mahāvrate ca tṛtīye savane vaiśvadeve śastre śasyate || svayameva tāvadvitarkayannutpannasaṃśayo mantrahag bravīti "katarā" anayoḥ dyāvāpṛthivyoḥ "pūrvā" "katarā" tu "aparā" ? na hi paurvāparyamanayoḥ sphuṭaṃ lakṣayituṃ śakyate | "kathā" kena prakāreṇa ete "jāte" syātām ? kiṃ paurvāparyeṇa, uta yugapad bhavetām ? api tāvat he 'kavayaḥ' ! "kaḥ viveda" ? kaścidapi vispaṣṭaṃ na jānāti | ahantvetāvacchaknu-
yāmāgamād vaktum, —tasmādudbhūtasya hiraṇmayasyāṇḍasyaite śakale iti | evaṃ hyāha— “te aṇḍakapāle rajataṃ ca suvarṇaṃ cābhavatām, tadyat rajataṃ, seyaṃ pṛthivī, yat suvarṇaṃ, sā dyauḥ'—iti| tena jñāyate yugapadevaite utpanne syātāmiti | kiṃca “viśvaṃ” sarvaṃ “tmanā” ātmanaiva “bibhṛtaḥ” dhārayataḥ “yaddha nāma” yadarthamanayornāma namanam, yasmād bhūtagrāmadhāraṇārtham etena vipariṇāmatyena, tat sarvamete bibhṛtaḥ | kiṃca, “vivarttete” “ca” viparyayeṇa varttete ca “enayoḥ” eva antarbhūte “ahanī” “ahorātre” “cakriyeva” “cakrayukte iva” cakrayugalamiva aviyogena saṃyukte, sambaddhe ityarthaḥ || mantravyākhyānena gatārthametadbhāṣyamiti || “dyāvāpṛthivyormahimānamācaṣṭe”—iti | etadanena mantreṇa dyāvāpṛthivyormahimānaṃ mahābhāgyaṃ mantradṛgācaṣṭe |
3 |
22 |
1 || evametannaighaṇṭukaṃ prakaraṇaṃ parisamāptam, ataḥ paramaikapadikaṃ bhavati | tasyāyamādiḥ,— “ekārthamaneka śabdamiti”—ityevamādi ||
iti jambūmāārgāśramavāsina ācāryyabhagavaddurgasya kṛtau ṛjvarthāyāṃ niruktavṛttau tṛtīyo ( aṣṭamo ) 'dhyāyaḥ samāptaḥ |
3 || iti naighaṇṭukaṃ kāṇḍaṃ samāptam ||

Linked texts (1)