<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.49 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Auxiliary Sciences of the Veda](https://indike.org/pramana/in.vedanga) › [Etymology and Vedic lexicon](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta) › [Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska) › [Rijvartha (Niruktavritti)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga) › 49

# Yāska's Nirukta 49

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 49

- **Language:** Sanskrit

### [49.7](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.49.7)

"dyāvāpṛthivīnāmadheyāni" ebhyaḥ "uttarāṇi" dvisambandhenaivocyante || kiyanti punastāni ? "caturviṃśatiḥ” 24 | katamāni punastāni ? svadhe | purandhī-ityevamādīni | sarvasyāsya bhūtagrāmasya dhārayitryau svadhe | purandhī puru bahūni dhārayitryau ityevamādi yojyam |  
3 |  
21 |  
dvivacanena yuktāni dyāvāpṛthivyornāmāni, "tayoḥ" sāhacaryākhyāyikā "eṣā" ṛk "bhavati" sāhacarye hi sati dvivacanayoga upapannaṃ do bhavati nāmnām-  
katarā pūrvā . katarāparā | enayoḥ kathaṃ jāte kavayaḥ ka ene vijānāti | sarvamātmanā bibhṛto yaddhainayoḥ karma vivarttete cainayorahanī ahorātre cakriyeva cakrayukte iveti dyāvāpṛthivyormahimānamācaṣṭa ācaṣṭe |  
1 || "kutarā pūrvā katarā"0- iti ( ṛ0 saṃ0 2, 5, 2, 1 ) agastyasyārṣam | triṣṭup | pṛṣṭhyābhiplavayoḥ ṣaṣṭhe'hani mahāvrate ca tṛtīye savane vaiśvadeve śastre śasyate || svayameva tāvadvitarkayannutpannasaṃśayo mantrahag bravīti "katarā" anayoḥ dyāvāpṛthivyoḥ "pūrvā" "katarā" tu "aparā" ? na hi paurvāparyamanayoḥ sphuṭaṃ lakṣayituṃ śakyate | "kathā" kena prakāreṇa ete "jāte" syātām ? kiṃ paurvāparyeṇa, uta yugapad bhavetām ? api tāvat he 'kavayaḥ' ! "kaḥ viveda" ? kaścidapi vispaṣṭaṃ na jānāti | ahantvetāvacchaknu-  
yāmāgamād vaktum, —tasmādudbhūtasya hiraṇmayasyāṇḍasyaite śakale iti | evaṃ hyāha— “te aṇḍakapāle rajataṃ ca suvarṇaṃ cābhavatām, tadyat rajataṃ, seyaṃ pṛthivī, yat suvarṇaṃ, sā dyauḥ'—iti| tena jñāyate yugapadevaite utpanne syātāmiti | kiṃca “viśvaṃ” sarvaṃ “tmanā” ātmanaiva “bibhṛtaḥ” dhārayataḥ “yaddha nāma” yadarthamanayornāma namanam, yasmād bhūtagrāmadhāraṇārtham etena vipariṇāmatyena, tat sarvamete bibhṛtaḥ | kiṃca, “vivarttete” “ca” viparyayeṇa varttete ca “enayoḥ” eva antarbhūte “ahanī” “ahorātre” “cakriyeva” “cakrayukte iva” cakrayugalamiva aviyogena saṃyukte, sambaddhe ityarthaḥ || mantravyākhyānena gatārthametadbhāṣyamiti || “dyāvāpṛthivyormahimānamācaṣṭe”—iti | etadanena mantreṇa dyāvāpṛthivyormahimānaṃ mahābhāgyaṃ mantradṛgācaṣṭe |  
3 |  
22 |  
1 || evametannaighaṇṭukaṃ prakaraṇaṃ parisamāptam, ataḥ paramaikapadikaṃ bhavati | tasyāyamādiḥ,— “ekārthamaneka śabdamiti”—ityevamādi ||  
iti jambūmāārgāśramavāsina ācāryyabhagavaddurgasya kṛtau ṛjvarthāyāṃ niruktavṛttau tṛtīyo ( aṣṭamo ) 'dhyāyaḥ samāptaḥ |  
3 || iti naighaṇṭukaṃ kāṇḍaṃ samāptam ||

## Linked texts (1)

- [Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.3.22) — Yāska, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.49](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.49) · Pramāṇa
