Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 51

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 51

Language
Sanskrit

51.1

"saṃ mā tapanti"-iti nigamaḥ,-"saṃ mā tapa0-rodasī"-iti | āptyasya tritasya, kutsasya veyārṣam | paṅktiḥ | aindryeṣām || "santapanti" "mām" "abhitaḥ" sarvato'vasthitāḥ, kūpe patitasya etāḥ, "kūpaparśavaḥ" kūpeṣṭakāḥ, saṅkaṭe'vasthitam || kathaṃ
punaḥ saṃtapanti māmabhitaḥ ? “sapatnīriva” yathā samānabharttṛkā yoṣitaḥ ekaṃ bharttāramabhisantapeyuḥ durvvacobhiḥ, idamasyāḥ tvayā kṛtam, idaṃ mama na kṛtamiti, (parasparaṃ vā pīḍayante) evaṃ māmetāḥ kūpaparśavaḥ santapanti, tābhiḥ kūpeṣṭakādibhiḥ ahaṃ pīḍaye | kiṃca, “mūṣo na” “mūṣikā iva” “śiśnā” “śiśnāni” “vyadanti” adanti tāni | annaveṣṭitāni, annamiśrāṇi, annamiśrodakapāyitāni, “sūtrāṇi” “vyadanti” | sūtraśabdo'dhyāhṛta upapattiṃ dṛṣṭvā bhāṣyakāreṇa | vividhamadanti bhakṣayanti || atha “vā” “svāṅgābhidhānam” etat “syāt” svāṅgābhidhānamiti śepo'bhipretaḥ | bhavati hi tiraścāmeṣa svabhāvaḥ-yacchepaṃ bhakṣayanti || athavā lāṅgūlamapi sādṛśyāt śiśnamucyate, bhavati hi mūṣikāṇāmeva svabhāvaḥ,-snehabhāṇḍe svalāṅgūlaṃ muktvā taduddhṛtya “vyadanti” āsvādayanti | upapadyata upamārtha evāyamapīti śiśnaśabdo vikalpyate | evamete maduktāḥ “santapanti mā ādhyaḥ” | ādhayaḥ “kāmāḥ” somena yakṣye, dāsye, bhokṣye-ityevamādayaḥ| māṃ bhakṣayanti, pīḍayanti, asampūryyamāṇāḥ || ‘ādhiḥ’—iti mānasaṃ duḥkhamucyate| “stottāraṃ te śatakrato” he śatakrato ! tava nāma stotāraṃ santam ete kāmāḥ, etāśca kūpaparśavaḥ, mā ubhayapārśvīkataṃ sabāhyāntaraṃ santāpayanti | na ca nāma tvamasmānetasyā āpadaḥ trāyase, samarthaḥ san? aho na yuktam, bhaktaparityāgo hi satāṃ sarvebhyaḥ pāpebhyaḥ pāpiṣṭha ityabhiprāyaḥ | yadā evamarthyamāno na śuśrāva indraḥ, tadā dyāvāpṛthivyau āha, yadi nāyamindraḥ śṛṇoti mandabhāgadheyatvādasmākam, yuvāmapi tāvat he “rodasī !” “vittam” “jānītam” “asya” vacasaḥ stutyākhyasya yat prayojanam, yadarthamahaṃ roravīmi, yuvāmapi caitasmāt atibhayākārāt kūpāt uddharatam | yadi nāyamindro'bhyuddharati yuvayorapi stotaivāhamityabhiprāyaḥ || āha-parśavaḥ iti etāvatī śrūyamāṇe kuta etat kṛpaparśava etāḥ ? iti | ucyate“tritaḥ kūpe'vahitaḥ”-ityetasmin sūkte viśeṣaliṅgāt | tadeva bhāṣyakāreṇa khyāpitam || ata eva sūktagatādviśeṣāliṅgāt upalabhya “tritaṃ kūpe'vahitametan sūktaṃ prati babhau” yatreyamṛk | tasmāt kṛpaparśava etā iti || sūtrāṇi vyadantīti sūtraśabdo bhāṣyakāreṇādhyāhṛtaḥ śiśna ityasya śabdasya śeṣabhūto mūṣakasambandhena, te hyannagandhena sūtrāṇi vyadantīti | svāṅgābhidhānapakṣe tu adhyāhāro nāstyeveti || “tatra brahmetihāsamiśram” | tatra tasmin sūkte brahma, itihāsamiśram , itihāsayuktamityarthaḥ | tad yathā,-“tritaḥ kūpe'vahito devān havata ūtaye-ityevamādi (ṛ0saṃ01,10,5,17)”| “ṛṅmiśraṃ” “gāthāmiśraṃ” ca “bhavati” | sa punaritihāsaḥ ṛgbaddho gāthābaddhaśca | ṛkprakāra eva kaścit gāthetyucyate, gāthāḥ śaṃsati, nārāśaṃsīḥ śaṃsatīti hyuktaṃ gāthānāṃ kurvīteti | sa eṣa sūktānāṃ svabhāvaḥ pradarśitaḥ,-itihāsasambandhānyapi sūktāni bhavanti | teṣu prakaraṇenādapi sandigdhasya padasyārtho'vyavaseyaḥ, yatheha parśuśabdo bhāṣyakāreṇādhyavasita iti || bhāṣyaprasaktaṃ tritaśabdaṃ nirbravīti,-“tritaḥ tīrṇatamo medhayā” ekatadvitayoḥ saṃkāśāt “babhūva”| “api vā” saṃkhyānimittameva etat “nāma” “abhipretaṃ syāt”| katham ? “ekataḥ, dvitaḥ, tritaḥ iti trayaḥ” hi te bhrātaraḥ “babhūvuḥ” tasmāt saṃkhyānimittamapyupapadyata eva | uktaṃ ca,-“bhāryāgaureṇābhyupādadyat tata ekato'jāyata, dvitīyaṃ tato dvitaḥ, tṛtīyaṃ tatastritaḥ” iti |
4 |
6 |

Linked texts (1)