Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 89

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 89

Language
Sanskrit

89.1

"kimit te viṣṇo", "pratatte̍ a̱dya", ( ṛ0 sa0 5, 6, 24, 6–5 ) - iti | vasiṣṭhasyārṣe ārpe | viṣṇoḥ śipiviṣṭasyānvārambhaṇīye caruḥ, tasyaite yājyānuvākye, vājapeye ca saptadaśe śastre śasyete, somātirekaśastre ca tṛtīyasavane ca || virūpaḥ tvam ? iti pṛṣṭaḥ śipiviṣṭo'smītyukte anantara prakriyate, "kimit te viṣṇo"-iti | kimetadaivaiṃka vigatagarimarūpa 'paricakṣyaṃ' pari [ khyā ] khyāpanīya "bhūt" bhavati, nānyāni rūpāṇi tava santi, yenaiva "pravavakṣe" punaḥpunarbrūṣe asmākamagrataḥ "śipiviṣṭaasmi" - iti, "śepa iva nirveṣṭito'smīti" "apratipannaraśmiḥ" hi sūryaḥ, udayaḥ kāle nirveṣṭitaḥ śepasvarūpo bhavati, tasya tadrūpaguṇayogitvamakutsitārthamityupapadyate || "api vā" "praśaṃsānāmaivābhipretaṃ syāt" praśaṃsāyuktaguṇamevaitannāma syāt “śipiviṣṭaḥ" - iti | āha-katham ? iti, ucyata "śipaya." "atra" asmin praśaṃsānāmapakṣe "raśmayaḥ ucyante" | sa ca sūryo muhūrttādita. “taiḥ" śipimañjaiḥ bālaraśmibhiḥ "āviṣṭaḥ" "bhavati" tasmāt śipiviṣṭa. ityucyate | evametad vyutpādyamānaṃ praśaṃsānāmaiva bhavati, nāślīlopamāsambaddhamityabhiprāyaḥ | he 'viṣṇo !' kimetadevaikaṃ rūpa tava paricakṣyaṃ "prakhyāpanīyam" asti, yadetadudayakāle pratipannamātreṣu raśmiṣu 'nānyāni rūpāṇi prakhyāpanīyāni santi | “yaduta" eva “prabrūṣe śipiviṣṭo'smīti pratipannaraśmiḥ" pratipannamātreṣu raśmiṣviti | vijānīmastvaitadrūpadvayam | ato brūmaḥ,"mā varpo asmadapagūha etat" | mā etata varpaḥ rūpam asmat asmākamagrataḥ prakhyāpaya | ki tarhi ? apagūha etat savṛta kuruvaitad śipiviṣṭa-śabdavācyamupameyaṃ rūpam, athavā-bālaraśmisaṃyuktam | ki tarhi ? “yadanyarūpaḥ" yenānyena • rūpeṇa “samithe" "saṃgrāme" "babhūtha" "bhavasi" | "saṃyataraśmiḥ" sambaddhānaikaraśmijālaḥ, tadeva no mādhyandinaṃ rūpamanekaraśmivikaca prakāśayasvetyabhiprāyaḥ | taddhvanādhṛṣyaṃ saṃgrāmeṣu bhavati |
5 |
8 |
''tasya'' evārthasya prakṛtasya yathā praśaṃsānāmaitaditi, ''uttarā'' ṛgasyā evaṃ prakṛtāyā ṛcaḥ ''bhūyase nirvacanāya'' atra hi svaśabdenaivāsya praśaṃsānāmatvamucyate - ||
''pra tat te adya śipiviṣṭa (ṛ0 saṃ0 5, 6, 25, 5, )'' - iti | he ''śipiviṣṭa !'' viṣṇo ! ''tat'' ahaṃ ''te'' tava ''nāma'' ''praśaṃsāmi'' tatpraśaṃsārthīyameva paśyāmi, yadanye kutsitārthīya paśyanti | ''vayunāni'' yuṣmadviṣayāṇi prajñānāni ''vidvān'' jānānaḥ | kiñca, ''aryo'hamasmi'' yasmādīśvaraḥ stutīnāmudīraṇe, yuṣmadguṇābhijñaḥ, tasmādahaṃ praśaṃsāmi tante nāma | atha ''vā'' ''aryastvamasi'' arya īśvaraḥ, madanugrahāya samarthaḥ, tasmāt praśaṃsāmi ''tatte'' nāmeti visphuṭataraṃ praśaṃsānāmatvamiti | yastvaṃ sarvaguṇasampanna īśvaraḥ, 'taṃ' 'tvā' tvāmahaṃ 'gṛṇāmi' staumi | 'tavasaṃ' mahāntam | 'atavyān' amahānaham, ātmanindayā stūyate | kva varttamānaṃ nivasantum ? ''asya rajasaḥ'' antarikṣalokasya ''parāke'' ''parākrānte'' sthāne, dūrād dūrate : ''nivasantaṃ'' staumi |
5 |
9 |

Linked texts (1)