Yāska's Nirukta 96
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 96
- Language
- Sanskrit
96.1
“sa i̱ttamo̍'vayu̱naṃ ta̍nva̱tsūrye̍ṇa va̱yuna̍vaccakāra | ka̱dā te̱ marttā̍ a̱mṛta̍sya̱ dhāmeya̍kṣanto̱ na mi̍nanti svadhāvaḥ || ( ṛ0 saṃ0 4, 6, 11, 3 )” iti || bharadvājasyārṣam | triṣṭup | aindre sūkte vyūḍhasya daśarātrasya navame'hani marutvatīye śastre śasyate || yastvamevaṃguṇaviśiṣṭo he bhagavannindra ! yathāguṇaṃ tvāmavocāma, “saḥ” tvam “it” etat śārbaraṃ “tamaḥ” “avayunam” aprajñānalakṣaṇaṃ “tanvat” sa eva taṃ sarvamevaitaṃ lokaṃ svena prakāśākhyena rūpeṇa bhantanoti “sūryeṇa vayunavat” “prāṇo hīndraḥ, tasmātsūrya udeti, prāṇādvā eṣa udeti, prāṇe'stameti”–iti hyuktam | tasmāt prāṇa indraḥ, sūryasyodayahetuḥ, sa taṃ sūryamudaga (dga) mayat | tena sūryeṇa vayunavat “prajñānavat” “cakāra” etajjagat jñānavat karoti | tasmāt sa ( indra ) evaindra evamucyate,– sūryeṇa tvametajjagadvayunavatprajñāvat cakāra kṛtavānasītyarthaḥ | yastvamevamprabhāvaḥ tasya tava ‘kadā’ kasmin kāle ‘marttāḥ’ maraṇadharmāṇo manuṣyāḥ ‘amṛtasya’ amaraṇadharmiṇaḥ ‘dhāma’ sthānaṃ ‘iyakṣantaḥ’ yaṣṭumicchantaḥ ‘na minanti’ na śrayanti he ‘svadhāvaḥ’ annavan | sarvadaiva tavāparikliṣṭaṃ sthānam, kṛtāvakāśastvaṃ yajñeṣvityabhiprāyaḥ || evamiha “tamaḥ tanvat sūryeṇa” “vayunavat cakāra”–iti anena sambandhāt “vayuna”–śabdena prajñānamityucyata ityupapattiḥ | kāntyarthatvamapi kācidupeśyam , ihaiva vā pakṣeṇa yojyam |
5 |
15 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit