Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 100

Niruktavṛtti 100

Language
Sanskrit

100.1

"patnīvantaḥ sutā ime0-nicumpuṇaḥ |" mukakṣo nāma āṅgirasaḥ, tasyeyamarṣam | gāyatrī | aindrī | rātriparyāyeṣu madhyame paryāye hotuḥ śastre viniyuktā | "patnīvantaḥ' patnībhiḥ “adbhiḥ”, tadvantaḥ | "sutāḥ” abhiṣutāḥ | "ime" "sāmāḥ" | "uśantaḥ" "kāmayamānāḥ" iva “yanti” devān prati, "vītaye" "apāṃ pānāya” kāmayamānāḥ
kathaṃ nāmāsmān devāḥ pibeyurityevamarthaṃ kāmayamānā iva yanti | kimetadeva ? netyucyate | punaḥpunareṣaḥ "nicumpuṇaḥ" somo hi "apāṃ" vīryeṇa sahitaḥ, tāsutāsu kriyāsu pradīyayamānaḥ asmābhirdevān prati "jaṃgmiḥ" eva bhavati, gantaiva bhaviṣyati || evamiha somādhikārāt "nicumpuṇa"-śabdena soma ucyata ityupapadyate |
5 |
18 |

100.2

"samudro'pi nicumpuṇaḥ"-iti "ucyate" | sa hi "nicamanena" udakena "pūryate" udakaṃ hi nicamyata iti nicamanam | mṛgyo'tra nigamaḥ |
5 |
18 |

100.3

"avabhṛtho'pi nicumpuṇa ucyate" | "nīcairasmin kraṇanti" śabdaṃ kurvanti | tatra hyuktam avabhṛthaṣṭeṣyāpodheva caranti iti nicumpuṇaḥ | atha "vā" "nīcaiḥ" asmin yajñapātrāṇi "dadhatīti" nicumpuṇaḥ, tāni hi tatrāpsu nidhīyante || "ava̍bhṛtha̱ nicu̍mpuṇa̱ nice̍rurasi nicumpu̱ṇaḥ | ava̍ de̱vairde̱vakṛ̍ta̱meno̍ yāsiṣa̱mava̱ martyai̱rmartya̍kṛtaṃ pururā̱vṇo̍ devari̱ṣaspā̍hi || ( ya0 vā0 saṃ0 3, 48 )"--iti || anenābhisāmrāpsu prahrīyante somapātrāṇi | he "avabhṛtha" avabhṛthadeva ! he varuṇa ! "nicumpuṇa" nīcakraṇana ! 'nicerurasi' nīcaiścaraṇaśīlo'si | 'nicumpuṇo' nīcakraṇano bhūtvā gṛhegṛhe yajñagṛhe'vatiṣṭhase | sa tvamevaṃguṇaviśiṣṭaḥ "ava devaiḥ devakṛtam enaḥ yāsiṣam" ava yakṣi naḥ devaiḥ mahito devakṛtam devaniimattam devāparādhajamenaḥ 'ava' yakṣi 'martyaiḥ' mahitaḥ 'martyakṛtam' manuṣyakṛtam, enaḥ, pururāvṇaḥ, puroḥ mahato'pi 'devariṣaḥ' devaropaṇādasmān 'pāhi' || evamatra "nicumpuṇa"-śabdenāvabhṛtha ucyate |
5 |
18 |

100.4

nicaṅkuṇo'pyanenaiva vyākhyātaḥ |
18 |

100.63

“padim (63)”-ityanavagatam | “gantuḥ” eṣa nirdeśaḥ kṛtaḥ “bhavati” | “yat padyate” yasmādasau padyate gacchatītyarthaḥ | abhidheyaḥ pakṣī, sa hi nityakālameva patito bhavati-||

Linked texts (1)