Yāska's Nirukta 102
Niruktavṛtti 102
- Language
- Sanskrit
102.2
“pāduḥ (64)”—ityanavagatam | “padmaneḥ”—ityarthapratītiḥ | ‘sā te̍ jī̱vātu̍ru̱ta tasya̍ viddhi mā̱smai tā̱dṛgapa̍gūhaḥ sama̱rye | ā̱viḥ sva̍ḥ kṛṇute̱ gūha̍te̱ busa̱ṃ sa pā̱dura̍sya̱ nirṇijo̱ na mu̍cyate || (ṛ0 saṃ0 7, 7, 19, 4)”—iti || vasukrasyeyamārṣam | aindrī | triṣṭup | mahāvrate marutvatīye śastre śasyate || he yajamāna ! ‘sā’ ‘te’ tava ‘jīvātuḥ’ jīvikā, yā asya bhagavataḥ sūryasya tāpaprakāśavṛṣṭyudayastamayarasādānādilakṣaṇā pravṛttiḥ, anena sauryeṇa karmaṇā sarvabhūtāni tvaṃ jīvasi̍ ityabhiprāyaḥ | yata evamathaitasmāt kāraṇāt bravīmi,—‘tasya’ sūryasya ‘viddhi’ vijānīhi, yastvayā stutihavirdānādilakṣaṇaḥ pratyupakāraḥ karttavyaḥ | ‘mā’ tvam ‘asmai’ sūryāya, ‘etādṛk’ etādṛśamupakāram ‘apagūhaḥ’ mā saṃvṛtaṃ kārṣīḥ | pratyupārakāyāsmai tvamabhyudyacchasvetyabhiprāyaḥ | api ca ‘samarye’ saṃgrāme etasmin, mṛtyunā saha varttamāne, sarvabhūtānām, śvaḥ adya vā mriyethāḥ | ko hi tad veda ?-kasya kadā mṛtyuriti | sa tvaṃ tatkṛtāni śobhanakāryāṇi manyamānaḥ, śīghraṃ pratyupakuruṣvāsmai sūryāyetyabhiprāyaḥ | āha—kā punaḥ sūryasya pravṛttiḥ yā jīvātuḥ ? iti | “āviḥ svaḥ kṛṇute gūhate busam” | “āviṣkurute” prakāśīkaroti svabhāsā sarvamidamupabhāṣitaṃ vyavahārāya kalpate, “svaḥ” ādityaḥ | “gūhate” saṃvṛṇoti raśmibhiḥ “busam” udakam | kiñca, “saḥ” “pāduḥ” tatpadanaṃ tadgamanamavabhāsanena ca rasādānādikarttuḥ “asya” sūryasya “nirṇijaḥ” upanirṇejayituḥ tamaḥpaṅkadigdhaClassāni hi rūpāṇi svena prakāśodakena dhautānīva karotīti nirṇeka sūryaḥ, tasya nirṇijaḥ | ‘na mucyate’ noparamata ityarthaḥ | yata evamayamadya ca śvaśca tvadupakāri pravṛttaḥ | ataḥ pratyupakuruṣvāsmā ityabhiprāyaḥ || evamatra śabdārthopapatteḥ “pāduḥ=padanam”—ityupapadyate ||
“busamityudakanāma”| “travīteḥ śabdakarmaṇaḥ” śabdārthasya ( adā0 pa0 ), taddhi śabdavadbhavati || “bhraṃśatervā” taddhi bhraśyate ( di0 pa0 ) meghāt || “yad varṣan pātayatyudakam” ādityaḥ, “tat” “raśmibhiḥ pratyādatte”-iti samāsato bhāṣyakāreṇāyamasyārddharcasyārtha uktaḥ |
5 |
19 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit