Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 103

Niruktavṛtti 103

Language
Sanskrit

103.1

“vṛkaḥ ( 65 )”-ityanavagatam, anekanamesśca | “vṛkaḥ” tāvat “candramā bhavati” sa hi “vivṛtajyotiṣkaḥ” prakāśitajyotiṣko bhavati, tasmādvṛkaḥ | atha “vā” “vikṛtajyotiṣkaḥ”-iti vṛkaḥ, taddhi tasya vikṛtaṃ jyotiḥ śītatvāt, itarāṇi uṣṇāni jyotīṃṣi sūryādīṃni, tānyapekṣya | atha “vā” “vikrāntajyotiṣkaḥ” vṛkaḥ, tasya hi vikrāntaṃ jyotiḥ, itarebhyo grahanakṣatratārakādibhyo jyotirbhyaḥ sakāśāt | ete śabdasamādhayaḥ |
5 |
20 |
“aruṇo māsakṛt0-roda̍sī ( ṛ0 saṃ0 1, 7, 23, 3 )”—iti || tritasyeyamāptyasya kūpe patitasya, katsasya vā ārṣam | paṅktiḥ | vaiśvadevī | “aruṇaḥ” “ārocanaḥ” ābhimukhyena sarvasya jagato rocayitā svayā jyotsnayā | “māsa-
kṛt” “māsānāṃ ca arddhamāsānāṃ ca karttā” | māsaśabdasambandhādarddhamāsaśabdo'dhyāhṛtaḥ, tānapi hyasau nirmimīta iti | “candramāḥ” “vṛkaḥ” | āha-kiṃ karoti ? iti, ucyate-“pathā yantaṃ dadarśa hi” nakṣatramaṇḍalasyādho'vasthitaḥ pathā svena mārgeṇa yantaṃ dadarśa paśyati “nakṣatragaṇam”-na māmandhakūpe patitaṃ paśyati, yadi nāma paśyet kathañcidavaśyamatyāñjāyetanāpado māmityabhiprāyaḥ | kiñca, “ujjihīte nicāyyā taṣṭeva pṛṣṭyāmayī vittam” | yathā kaścit taṣṭā takṣā “pṛṣṭharogī” kaścidvṛkṣaṃ “tadguṇavan” uccindanāspade'yaṃ yogyo na vā ?-ityanenotkaraṇo bhūtvā nicāyayati paśyati, evaṃ “candramāḥ” apyujjihīte “yenayena” nakṣatreṇa “yokṣyamāṇaḥ” bhavati-amunā mayādya yoktavyam-iti | evaṃ “nicāyya” dṛṣṭvā svena dṛṣṭāt darśanena | tatastadeva “abhijihīte” tenaiva sahodetītyarthaḥ | evamasya yenārthaḥ, namayamādareṇorddhakāyo hi bhūtvā paśyati, mayā tvasyārtho nāstīti māṃ na paśyatyadho varttamānam | evamato bravīmi, -api tāvat he “rodasī !” “vittaṃ” vijānītaṃ “asya” tritasyā kakṣīvata ārṣam | āśvinī | triṣṭup | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate || "ajohavīt" "āhvayat" āhūtavatī "uṣāḥ" | he "aśvinau !" yuvām | varttanaśīlā "varttikā" || kadā punarāhnayata ? iti, ucyate—"āsyaḥ" āsyādyadenāṃ "vāṃ" yuvām "āmuñcatam" | "vṛkasya" ādityasya | "uṣāḥ" kila "ādityenābhigrastā aśvinau" āhvayat āhūtavatī, "tāmaśvinau pramumucatuḥ" pramocitavantau "ityākhyānam"—etasminnarthe cedayantaṃ nidānavido bahvṛcāḥ, tadapyupekṣitavyaṃ mantrārthanirṇayāya— 'āso vṛka̍sya vartikā̱mabhī̍ke yuvaṃ na̍rā nāsatyāmumuktam || (ṛ0sa0 1,8,10,4)"— iti || etacca yuvayormāhābhāgyam | kiñcānyat | 'vijayuṣā yayathuḥ sānvedreḥ | vijayuṣā vijayamicchantau yuvā yayathuḥ gacchathaḥ, sānu samucchritam aṃdreḥ meghasya śikharamāruhya | kiñca, yuvāmeva 'jātam' upadrava durbhikṣākhyaṃ kṛtsnasya jagataḥ 'viṣvagtaḥ' viṣvagañcanau, sarvato gatau bhūtvā, – meghajāleneda sarvamabhipracchādya, tataḥ 'ahataṃ' hatavantau sthaḥ, 'viṣeṇa' udakenetyarthaḥ || yathāsmin vṛkaśabdenāditya ucyate, tathā''khyānādapekṣitavyam |
5 |
21 |

103.3

"śvāpi vṛka ucyate" "vikarttanāt" vividhamasau kṛntati tasmād vṛkaḥ || "vṛka̍ścidasya vāra̱ṇa u̍rāma̱thirā va̱yune̍ṣu bhūṣati | semaṃ na̱ḥ stoma̍ṃ jujuṣāṇa ā̱ga̱hīndra̍ praci̱trayā̍ dhi̱yā || (ṛ0 ma0 6, 4, 8°, 3)"—iti || pragāthaputrasya kalerārṣam | sato bṛhatī aindrī | mahāvrate tṛcāśītiṣu viniyuktā || "vṛkaścit" vṛko'pi, "śvā" māgmeyaḥ "asya" indrasya vidyata eva | "vāraṇaḥ" vārayitā śatrūṇām | kimutānyānyupakaraṇāni ? "urāmathiḥ" "uraṇamathiḥ" urān meṣān yo mathnāti sa urāmathiḥ | sa punarasyendrasya 'ābhūṣati' 'vayuneṣu' prajñāneṣu, yadaivāsau vijānīte ābhūṣa [ ya ] tvayaṃ śatrūniti, tadaivāsau ābhūṣati | yasya tavaivaṃ sarvopakaraṇasampannatvam, he 'indra' ! 'saḥ' tvam 'imam' 'naḥ' asmākaṃ 'stomam' upaśrutya 'āgahi' āgacchemaṃ yajñaṃ 'pra' prakarṣeṇa 'citrayā' cāyanīyayā kamanīyayā 'dhiyā' buddhyā || saramā hi devaśunī śrūyate | tatputranamṛbhiśca devānāṃ bhavitavyam, tasmāt, śvāpi vṛka ucyata ityupapadye, itareṣāmāraṇyakāṇāṃ vṛkāṇāṃ parigrahābhāvāt asya mantrasya pūrvo'rddharcaḥ parokṣakṛtaḥ, =vṛkaścidasyetyasmāt • ṣaṣṭhīyogāt | uttarastu pratyakṣakṛtaḥ,-āgahīndrayetyasmānmadhyamapuruṣayogāt, sambodhanācca | devatā kila parokṣā stūyamānā pratyakṣībhavati | tadetat sarveṣvevaṃlakṣaṇeṣu mantreṣūpekṣitavyam || nigamaprasaktamucyate,-"uraṇaḥ-ūrṇāvān" ūrṇayā tadvān "bhavati" || "ūrṇā punarvṛṇoteḥ" iti vigrahaprasaktam | tā api śītatrāṇārthaṃ vitriyante | "ūrṇotervā" ācchādanārthasya | tārimañchanna uraṇo bhavati |
5 |
21 |

103.4

"vṛddhavāśinyapi vṛkyucyate" yaiṣā vṛddhaṃ vāśyate,-śivā, sāpi vṛkyucyate, vikarttanārthena|| "śa̱taṃ me̱ṣānvṛ̱kye̍ cakṣadā̱namṛ̱jrāśva̱ṃ taṃ pi̱tāndhaṃ ca̍kāra | tammā̍ a̱kṣī nāsa̍tyā vi̱cakṣa̱ ādha̍ttaṃ dasrā bhiṣa̱jāvana̍rvan || ( ṛ0 saṃ0 1, 8, 11, 1)"-iti || ajohavīdityanayā samānāyaiyam | "śata meṣān" "vṛkye" śivāyai,tayā vāśite mati parituṣṭaḥ"cakṣan"vyādiṣṭavān "dānam" |yeyamevaṃ śobhanamabhiprasthitānāmasmākamarthasiddhaye vāśyate, tasyai, śataṃ meṣāṇāṃ dīyatāmityevamājñaptavān|"ṛjrāśvam" ṛjrāśvo nāma rājaputraḥ abhūt | "taṃ" ca punarevaṃ vyādiṣṭavantamatisāhasiko'yamiti "pitā" kupitaḥ, śāpena "andhaṃ" "cakāra" kṛtavānityarthaḥ | "tasmai" evamandhībhūtāya piturabhiśāpena, 'akṣī' akṣiṇī, 'nāsatyau' aśvinau devau, 'vicakṣe' vigatadarśanāya 'ādhattam' | dasrau darśanīyau aśvinau | 'bhiṣajau devabhiṣajau, mayasādayitārau, 'anarvan' cakṣuḥ ādhattam anāśritamanyatra kvacit, svapradhānamityarthaḥ || evamatra meṣasambandhākhyāne ca, tathārthatopapattidarśanāt "vṛddhavāśinī vṛkyucyate"-ityupapadyate |
21 |

103.66

"joṣavākam ( 66 ) ityanavagatam | "avijñātanāmadheyam"-ityabhidheyavacanam | "joṣayitavyaṃ bhavati"-iti śabdasamādhiḥ | joṣayitavyaṃ vijñāpayitavyaṃ parasmai tadbhavatyaspaṣṭatvāt -||

Linked texts (1)