Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 106

Niruktavṛtti 106

Language
Sanskrit

106.1

“mā naḥ samasya dūḍhyaḥ pari0-māvadhīt” | ( ṛ0 saṃ0 6, 5, 25, 4 ) virūpa āṅgirasa evāgnimeye sūkte dadarśa | gāyatrī | āgneyī | daśarātrasya tṛtīye'hani prātaḥsavarne ājyasūkte viniyuktā | he bhagavanna agne ! yuṣmatprasādāt “mā naḥ” asmān, “samasya” “sarvasya” eva, “dūḍhyaḥ” “durdhiyaḥ pāpe-
dhiyaḥ" "paridveṣasaḥ" "sarvvato" dveṣṭuḥ, svabhūtaḥ, "aṃhatiḥ" vadha ityarthaḥ| "ūrmminaṃ" "ūrmmiriva," yathormmirnāvamābhimukhyena gatvā vadhayati, maivamaṃhatirasmān dveṣyaprahito 'vadhīta' āpadyeiditi || evamatra sarvvasmādeva dveṣṭurvadhānmīṣṭatvāt "samasmā"-ityetat sarvvanāmetyupapadyate || "ūrmmiḥ, ūrṇoteḥ" ācchādanārthasya, so hyācchādayati tīramudakamadhye vā yadanyad bhavati | "nauḥ praṇīttavyā bhavati" pāragamanāya, "namatervā" syāt, sā hi prahvībhūteva bhavati, pāragamanāya || āha-yadetat samamiti śabdarūpam "anudāttaprakṛtiḥ" anudāttasvabhāvam , "tat kathaṃ nāma syāt" ? anudāttaprakṛtayo hi nipātāḥ, udāttaprakṛtīni nāmāni bhavantīti | ucyate-"dṛṣṭavyayaṃ tu" etat, yasmādanudāttaprakṛtitve'pi sati, tasmānnāmaivaitat "bhavati" || āha-ka punarasya vyayo dṛṣṭaḥ ? iti, ucyate-"uto samasminnā śiśīhi no vaso-iti saptamyām" vyayo dṛṣṭaḥ ||
saubharerārṣam | sato bṛhatī | aindrī | ākhyānasūkte viniyuktā | 'vidyā' vijānīmo vayaṃ 'sakhitvaṃ' sakhibhāvam | 'uta' api ca, he 'śūra' vajrin ! indra ! 'bhojyaṃ' bhogyam aṃśopajīvyatvaṃ mitrāṇām, yato vayaṃ 'ā īmahe' ābhimukhyena sthetvā yācāmahe,-'te' tava yāni dhanāni | kiñca, uto api ca samasmin sarvvasmin 'śiśīhi naḥ' dehi asmākaṃ he 'vaso' vasu man ! indra ! kva punarāśiśīhi naḥ ? iti-'vāje' anne ityarthaḥ | he 'suśipra' he sunasa ! athavā-he muhan ! 'gomati' gobhistadvati anne, asmān pratiṣṭhāpayetyarthaḥ || evamatra samasminniti saptamyāṃ vyayo dṛṣṭaḥ || "uruṣyāṇo aghāyataḥ samasmāt-iti pañcamyām" vyayo dṛṣṭaḥ |
śrutavanto'rārṣam ātreyī | dvipadā | anyatpadasaṅge vivicyate ⁕ yaḥ tvamevamprabhāvaḥ, yathāprabhāvaṃ tvāṃ vayamavocāma | 'saḥ' tvaṃ he bhagavannagne ! 'bodhi' budhyasva 'naḥ' asmākamabhiprāyam | 'śṛdhī' śṛṇu ca 'havam' asmākam | āhvayanna 'varuṇyāṇaḥ' upagamyāsmān, pāpamicchataḥ 'samasmāt' sarvasmāt pāhi | evamatra 'samasmāt' iti pañcamyāṃ vyayo dṛṣṭaḥ || tasmāt vyayadarśanād dṛṣṭānuvidhiścandasi bhavatīti kṛtvā'nudāttaprakṛtitve'pi sati nāmaitadbhavatītyupapadyate |
5 |
23 |
⁕

Linked texts (1)