Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 116

Niruktavṛtti 116

Language
Sanskrit

116.1

"alātṛṇaḥ (5)"-ityanavagatam | "alamārtadanaḥ"-ityavagamaḥ || "a̱lā̱tṛ̱ṇo va̱la0-dhama̍ntīḥ || (ṛ0 sa0 3, 2, 2, 5 ) "-iti || he "indra !" yo'yam "alātṛṇaḥ" "alamārtadanaḥ" paryāptaḥ ātardayitum | udakapūrṇaḥ "balaḥ" meghaḥ, sa hi āvṛṇotyudakam | "vrajaḥ" ca, sa eva "antarikṣe vrajati" iti guṇāntaratvādajāmi | āha-ki tasya ? iti | eṣa "goḥ" "etasyāḥ mādhyamikāyā vācaḥ" bhāvatkāyāḥ śabdamupaśrutya "purā" eva "hantoḥ" "hananāt" bhavato vadhāt "bhayamānaḥ" bibhyat, asahyo'yamasya vadha iti manyamānaḥ, "vyāra" viśrathībhavatītyarthaḥ | sa tvamanenaiva prakāreṇa enaṃ meghaṃ vidārayan, "sugān" "sugamanān" "pathaḥ" mārgān, "akṛṇot" karoṣi, kṛtavān vā "nirajanāya" nirgamanāya etāsāṃ meghodarāntargatānāṃ "gavām" apām, vidīrṇe hi tasminmeghe sugva tāḥ tasmānmeghodarānni-
gacchanti | kiñca, nirgatāḥ satyaḥ tāḥ "vāṇīḥ” āpaḥ "prāvan" prakarṣeṇāvan, rakṣanti, “dhamantīḥ” gacchantyaḥ yathānimnamabhisaramāṇaḥ, 'puruhūtam' udakam | yaddetadudakasthānaṃ taḍāganadyādi, tatprati dharmantīḥ tadeva rakṣanti, taddhi upadasyet, yadi na pateraṃstā āpaḥ | evamāpaḥ 'vāṇī'-śabdenoktāḥ, tā hi "vahanāt” vāṇīrityucyante | "vāco vā vadanāt” vāṇīrityucyante | yadā vidīrṇāt meghātrirgatamudakaṃ puruhūtaṃ bhavati varṣabhāvena, atha tadā teṣāmeva prāṇināmaho heṣṭamiti-evamādyā vāṇīḥ vāco dhamantīḥ mukhebhyo nirgacchamānāḥ, tadevodakaṃ prāvan prāgacchannityarthaḥ || evamatra "purā hananād bhayamāno vyāra”-ityanena sambandhāt “aḷātṛṇaḥ=meghaḥ”ityupapadyate ||
"bahubhiḥ" prāṇibhiḥ "āhūtaḥ" āhūyate-mamedaṃ mamedamiti, tasmāt puruhūtam “udakaṃ bhavati” || "dhamatiḥ" eṣaḥ "gatikarmā" eva, nātra stutikarmetyabhiprāyaḥ | stutikarmasvapi hi dhamatiḥ paṭhitaḥ | "dhamati ( 12 ), nadati ( 9 ) sarpati”-iti ||
“niraje gāḥ"- ityatra kecit 'paśugavya etāḥ'-iti vyācakṣate, tāsāṃ hi indreṇa vidāriteṣu megheṣu sugamanāḥ panthāno nirgamanāya bhavanti, suyavastvābhīrajamkatvācca | 'prāvana jāṇīḥ'- ityata ārabhya samānameva pūrveṇa |
6 |

116.6

uddhara rakṣaḥ samucchritamindra | mūlaṃ mocanādvā moṣaṇādvā mohanādvā | vṛśca madhyaṃ prati śṛṇīhyagramagramāgataṃ bhavatyā kiyato deśāt | salalūkaṃ saṃlubdhaṃ bhavati pāpakamiti nairuktāḥ | sararūkaṃ vā syātsrterabhyastāt | tapuṣistapaterhetirhanteḥ |
"salalūkam ( 6 )"-ityanavagatam | "saṃlubdham"-iti śabdasamādhiḥ, “sararūkam”-iti “vā” |
'"udvṛha̍ rakṣa̍ḥ 0--hetirmasya || (ṛ0 saṃ0 3, 2, 4, 2) "--iti "uddhara" etat "rakṣaḥ" "sahamūlam" he "indra !" "vṛścā" asya chindhi "madhyam" "agraṃ" ca asya "prati śṛṇīhi" pratijahītyarthaḥ | kiñca, "ā kīvataḥ" "ā kiyataḥ" ā kasmāt "deśāt" etaduddhara, yasmāt vitarkramaṇā api na śaknuyurvitarkayituṃ-kiyato'pi pradeśādetaduddhatamiti | yathā na kiñcidapyasyāvaśiṣyate, tathaitaduddharetyabhiprāyaḥ | tathā caitaduddhṛtya "salalūkaṃ" "saṃlubdhaṃ" saṃmūḍhamapratipakṣaṃ kuru || athavā--"pāpakaṃ" pāpataramasmattaḥ kuru--"iti" etat"nairūktāḥ"nairūktapakṣeṇa | athavā--"sararūkaṃ" saraṇaśīlaṃ "vā" aśanaśīlaṃ pracyutaṃ svadeśāt etat kurutata etat unmūlaṃ kṛtvā sthānapracyutāyāsmai rakṣase "brahmadviṣe" brāhmaṇadveṣṭe "tapuṣiṃ" tāpayitrīṃ "hetiṃ" hantrīm, āyudhajātim, mūlamadhyāgracchedanāya punaḥpunaḥ "asya" kṣipetyarthaḥ || evamatra salakukamiti "lubhermohanārthasya (tu0 pa0)" śabdasārūpyāt saṃlubdhamityupapadyate | "sṛtteḥ (bhū0 pa0)" apyatra sārūpyamastīti "sararūkaṃ vā syāt"-ityuktaṃ bhāṣyakāreṇa | rakṣoviśeṣaṇaṃ caitat, tasya hi sammoho vā nāśanaṃ vā'bhīṣṭamiti |
3 |

Linked texts (1)