Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 133

Niruktavṛtti 133

Language
Sanskrit

133.2

"sudatraḥ (54) "- ityanavagatam | 'sudānaḥ' - ityavagamaḥ || "tā nau rāsantātiṣācā vasūnyā roda̍sī varuṇānī śṛṇotu | varū̍trībhiḥ suśaraṇo nau astu tvaṣṭo sudatro vida̍dhātu rāya̍ḥ || (ṛ0 saṃ0 5, 3, 27, 2) "-iti || vasiṣṭhasyārṣam | daśarātrasya caturthe'hani tṛtīyasavane vaiśvadeve śastre dvipadā etāḥ śasyante | 'tāḥ' devyaḥ, 'naḥ' asmabhyaṃ 'rāsan' 'vasūni' dadatvityarthaḥ | kiṃlakṣaṇāḥ devyaḥ ? 'rātiṣācaḥ' havirdānaṃ yāḥ sacante sevante | kiñca, ābhimukhyena sthitvā 'rodasī' rudrasya patnī 'śṛṇotu' 'varuṇānī' ca | kiñca, 'varūtrībhiḥ' varayitavyābhiḥ sahitaḥ 'suśaraṇaḥ' svāśrayaṇaḥ 'naḥ' asmākam 'astu' | ' "tvaṣṭā" "sudatraḥ" "kalyāṇadānaḥ" "vidadhātu" ca asmākam "rāyaḥ" dhanamityarthaḥ || evamatra "rāyaḥ" - sambandhāt "sudatraḥ = kalyāṇadānaḥ" - ityupapadyate |
6 |
14 |

133.3

“suvidatraḥ (55)”-ityanavagatam | ‘suvidyaḥ’-ityavagamaḥ | “kalyāṇavidyaḥ”ityabhidheyavacanam || “ye tā̍tṛ̱ṣurdaive̍trā jeha̍mānā ho̱trā̱vida̱ḥ stoma̍taṣṭāso a̱rkaiḥ | āgne̍yāhi suvi̱datre̍bhi̱rvāṅ sa̱tyaiḥ ka̱vyaiḥ pi̱tṛbhi̍rgharma̱sadbhi̍ḥ || (ṛ0 saṃ0 7, 6, 18, 4)”-iti || śaṅkhasya yāmāyanasyārṣam | triṣṭup | paitrī | pitṛyajñe sviṣṭakṛdyājyaiṣā | ‘ye’ ‘tātṛṣuḥ’ stīrṇavantaḥ, ‘devatrā’ devān prati ‘jehamānāḥ’ gacchantaḥ, ‘hotrāvidaḥ’ stutividaḥ, ‘staumataṣṭāsaḥ’ stomakarttāraḥ ‘akaiḥ’ mantraiḥ stomakarttāraḥ | ya evalakṣaṇāḥ pitaraḥ, taiḥ sākam “āyāhi |” he “agne !” suvidatrebhiḥ” “kalyāṇavidyaiḥ” “arvāṅ” asmānābhimukhyena, taiśca sākam | evaṅguṇayuktaiḥ ‘pitṛbhiḥ’ āgatya ‘satyaiḥ’ etaiḥ yathāvatsaṃskṛtaiḥ ‘kavyaiḥ’ pitṛdevatyaiḥ ‘gharmasadbhiḥ’ yajñasādibhiḥ havirbhistṛptimupayāhi | athavā-satyavādibhiḥ pitṛbhiḥ kavyavāhaiḥ sākamāyāhīti | evaṃ pitṛviśeṣaṇatvenaiva yojyametadapi padadvayam || evamatra śabdasārūpyāt “suvidatra”śabdaḥ “kalyāṇavidya”-vācītyupapadyate |
6 |
14 |

133.4

“ānuṣak (56)”-ityanavagatam | “anuṣaktam”-ityavagamaḥ | “nāmānupūrvasya”-ityarthavacanam || “ā ghā̱ ye a̱gnimindha̍te stṛ̱ṇanti̍ ba̱rhirā̍nu̱ṣak | yeṣā̱mindro̱ yuvā̱ sakhā̍ || (ṛ0 saṃ0 6, 3, 42, 1)”-iti || triśokasyārṣam | bṛhatīsahasre tṛcāśītiṣu viniyuktā | ‘ye’ eva nityamagnim ‘ā’ ābhimukhyenāvasthitāḥ ‘indhate’ yajvānaḥ, ya eva yajñeṣu “barhiḥ” “ānuṣak” “anuṣaktaṃ” “stṛṇanti” teṣāmeva ‘indraḥ’ ‘yuvā’ nityaḥ ‘sakhā’ samānakhyāno yājñe karmaṇi bhavati, netareṣāmayajvanām | barhiḥsambandhāt “ānuṣak”-iti “nāma” etat “ānupūrvasya nāma” -ityupapadyate |
6 |
14 |

133.5

“turvaṇiḥ (57)”-ityetadanavagatam | “tūrṇavaniḥ”-ityarthavacanam | tūrṇaṃ hi yaḥ sambhajate, sa tūrṇavanitā san tūrṇavanirityuktaḥ ||
“sa tu̱rvaṇi̍rma̱hām̐ a̍re̱ṇupauṃsye̍ gi̱rerbhṛṣṭi̱rna bhrāja̍te tu̱jā śava̍ḥ | yena̱ śuṣṇa̍ṃ ma̱āyina̱māya̍so̱ made̱ dudhra̍ ābhūṣu̱rāmaya̱nni dāma̍ni || (ṛ0 saṃ0 1, 4, 21, 3)”—iti ||
indrasya savyatvamāpannasyeyamārṣam | jagatī | aindrī | vaiṣuvate'hani niṣkevalye śastre śasyate | “saḥ” indraḥ “turvaṇiḥ” tūrṇavanitā, indro hi stotāraṃ tūrṇaṃ sambhajate | “mahān” prabhāvataḥ | “areṇupauṃsye” antarikṣe hi yat balaṃ bhavati, tatra na reṇavaḥ santi, tasmādareṇupauṃsyāmityucyate | “pauṃsyam”—iti balanāmasu paṭhitam, tasmin areṇupauṃsye bale antarikṣe, saṃgrāme vā | ‘gireḥ bhṛṣṭiḥ’ giriśṛṅgamiva ucchritaḥ ‘bhrājate | ‘tujā’ vajreṇa pragṛhītena ‘śavaḥ’ śaviṣṭho baliṣṭha indraḥ | ‘yena’ vajreṇa nityaṃ ‘śuṣṇaṃ’ śoṣayitāram ‘asuraṃ’ megham, ‘māyinaṃ’ prajñāvantam ‘āyasaḥ’ devān prati ayanaśīlasya somasya ‘made’ prāpte ‘dudhraḥ’ durdharaḥ śatrūṇām ‘ābhūṣuḥ’ uparyupari ātmano bhavatumicchan ‘rāmayanni dāmani’ dāmnīva nyaramayat, suprabannādityarthaḥ || evamatra śabdasārūpyādarthopapatteśca “turvaṇiḥ=tūrṇavaniḥ”—ityupapadyate |
14 |

133.6

“girvaṇase (58)”-iti, anavagatam | ‘gīrvaṇanīyaḥ’-ityavagamaḥ | “gīrbhiḥ” stutibhiḥ “enaṃ vanayanti”—iti arthavacanam ||
“ā̱māsu̍ pa̱kvamai̍raya̱ ā sūrya̍m̐ rohayo di̱vi | gha̱rmaṃ na sā̱manta̍patā suvṛ̱ktibhi̱rjuṣṭa̍ṃ girvaṇase bṛ̱hat || (ṛ0 saṃ0 6, 6, 12, 7)”—iti ||
nṛmedhasaḥ priyamaidhaso vā iyamārṣam | bṛhatī | aindre sūkte | ‘āmāsu’ apakkāsu goṣu kṣīraṃ ‘pakvam’ ‘airayaḥ’ tvam indra ! | “tasmādāmā satī pakkaṃ duhe iti hi vijñāyate” | tadidamāmāyāāṃ satyāṃ gavi śṛtaṃ paya iti | kiñca, ‘ā sūryaṃ rohayo divi’ ā rohayaḥ tvaṃ sūrye divi dyuloke ityarthaḥ | ‘prāyaścittārthyāḥ stostṛnāha,asmai indrāya evaṅguṇaviśiṣṭāya ‘gharmaṃ na’ gharmamiva sutaptaṃ suṣṭhu suguṇaṃ ‘sāman’ sāma ‘tapata’ sthānakaraṇānupradānavaduccārayatetyarthaḥ | ‘suvṛktibhiḥ’ śobhanābhiḥ stutibhiḥ “juṣṭaṃ” priyaṃ “girvaṇase” indrāya stutisambhakte | katamat punastatsām ? iti,“bṛhat” taddhi priyamitdrasya | evamatra “girvaṇāḥ=devaḥ” ucyate, śabdasārūpyādityupapadyate |
14 |

133.59

asusamīritāḥ susamīritā vātasamīritā mādhyamakā devagaṇāste rasena pṛthivīṃ tarpayanto bhūtāni ca kurvanti ta āyajantetyatikrāntaṃ prativacanam |
1 || “asūrtte, sūrtte (59)”-ityete anavagate | “asusamīritāḥ” “susamīrite”ityavagamaḥ || “ta āya̍janta̱ dravi̍ṇa̱ṃ sama̍smā̱ ṛṣa̍yaḥ pūrve̍ jari̱tāro̱ na bhūma̍nā | a̱sūrtte̍ sū̱rtte raja̍si niṣa̱tte ye bhū̱tāni̍ samakṛ̍ṇvanni̱māni̍ || ( ṛ0 sa0 8, 3, 17, 4)”-iti || viśvakarmaṇo bhauvanasyeyamarṣam | vaiśvakarmaṇībhyāṃ juhotīti śuktamagnipraṇayane, tatra viniyogaḥ || “asūrttāḥ” asuḥ prāṇaḥ, prāṇaśca vāyuḥ, “yo'yaṃ vāyuḥ pavata eṣa prāṇaḥ”-iti śuktam, tena samantāt īritāḥ “asusamīritāḥ” vātasamīritāḥ ityarthaḥ | ke punaste ? iti-“mādhyamakā devagaṇāḥ” meghāḥ, itare ca marudādayaḥ | te hi vātena samīryante, vāta eva hi tān vahati | kva punarete'vasthitāḥ samīriṃtāḥ ? iti,-“sūrtte” “susamīrite” vikṣipte vistīrṇe ityarthaḥ | “rajasi” antarikṣaloke “niṣatte” niṣaṇṇe ityarthaḥ | samīritāḥ kiṃ kurvanti ? iti,-“ye bhūtāni samakṛṇvan” samastāni kṛtavantaḥ “imāni” | teṣāṃ kim ? iti,-‘ta āyajante’ iti | “atikrāntaṃ prativacanam” pratinidhiḥ prativacanamucyate, sa eva pūrvakāle prayogāī yacchandaḥ paścāt prayuktaḥ paścātprayogāīśca tacchandaḥ pūrvaṃ prayukto mantrapāṭhakrameṇa,-
tadetat bhāṣyakāreṇa pradarśitamasmin mantre “ta ā yajanta iti atikrāntaṃ prativacanam”–iti | ta ā yajantetyasya pādasya samāsenaitadbhāṣyakāreṇa nirvacanamuktam | “te rasena pṛthivīṃ tarpayanto bhūtāni ca kurvanti” te meghāḥ, rasena udakena, pṛthivīṃ tarpayantaḥ, bhūtāni sarvāṇyutpādayanti, sthitiṃ ca teṣāṃ kurvanti | ‘āyajanta’ ‘draviṇam’ udakam, ābhimukhyena dadati sarvamudakam, ‘samasmai’ sarvasmin bhūtajāte | evaṃ bhūtānyudakena kurvanti anugṛhṇanti ca | adhunā dṛṣṭāntamāha,– ‘ṛṣayaḥ pūrve’ viśvasṛjaḥ, ‘jaritāraḥ na’ ‘bhūmanā’ bhūmnā karmaṇā vārṣamahasrikeṇa satreṇa, tairhi sarvo bhūtagrāmaḥ pūrve sṛṣṭo'nugṛhītaśca | evamatra śabdasārūpyādarthopapatteśca “asūrtte”‘sūrtte’—ityetayoḥ “asusamīritāḥ” “susamīrite”–ityete śabdasamādhī upapadyete |
15 |
1 ||

Linked texts (1)