Yāska's Nirukta 177
Niruktavṛtti 177
- Language
- Sanskrit
177.1
"athaitānyādityabhaktīni" - iti | pūrvavat "asau lokaḥ" - ityevamādi | "sūryo dyusthānaḥ" iti pūrvamadhikṛtya "atha etāni ādityabhaktīni" - iti ihābravīt svapakṣoddyotanānusmṛtaye || "ye ca devagaṇāḥ samāmnātā. uttame sthāne" ādityādayaḥ | "yāśca striyaḥ"uṣāḥ, sūryā, vṛṣākapāyī, saraṇyūḥ, devapatnyaḥ iti |
11 |
177.2
"athāsya karma"- "rasādānam" - ityevamādi, "yacca kiñcit pravalitam ādityakarma eva tat" |
7 |
11 |
177.3
"candramasā, vāyunā, saṃvatsareṇa iti saṃstavaḥ" | alpatvāt svaśabdaireva bravīti, nādhikāravacana karoti athāsyeti || "pūrvāparaṃ carato māyayaitau śiśū krīḷantau pariyāto adhvaram | viśvānyanyo bhuvanābhicaṣṭa ṛtūṃranyo vidadhajjāyate punaḥ || (ṛ0 sa0 8, 3, 23, 3) "-iti || candramasā saṃstavaḥ | sūryāyāścārṣam | jagatī | rājayakṣmaiṣṭyāṃ vaiśvadevasya caroḥ puro'nuvākyaiṣā || 'pūrvāparaṃ carataḥ' sūryācandramasau | pūrvapakṣe-pūrvaḥ sūryaḥ, aparaścandramāḥ| aparapakṣe-punaraparaḥ sūryaḥ, pūrvaścandramāḥ | evam 'etau' caraṇamanupargetaṃ carantau sarvadā carataḥ | tau punaḥ 'māyayā' yogaiśvaryyakṛtayā kayāpi prajñayeti kastattvaṃ veda | na hyayo-
ginau evaṃ śaktau caritumiti | api caitadapi citram, -yadaparikhidyamānau ābhūtasaṃplavāt 'śiśū' iva 'krīḷantau' | 'adhvaraṃ' yajñamabhiniṣpādayantau sarvamidaṃ 'pariyātaḥ' parigacchataḥ | tat kathamiti, - "viśvānyanyo bhuvanābhicaṣṭe" | 'viśvāni' 'bhuvanā' bhuvanāni bhūtāni 'abhicaṣṭe' abhipaśyati 'anyaḥ' ādityaḥ, yathaitānyabhidraṣṭavyāni upakārakatvena tathaiva sa tāni paśyati | 'ṛtūn' 'anyaḥ' candramāḥ 'vidadhat' abhiniṣpādayat svagatyā | 'punaḥ' punaḥpunaḥ pratimāsaṃ 'jāyate' jāyamānaḥ udeti astameti ca | asamaṃstavenottaro'rddharcaḥ | yāvevaṃ'smatpratyanugraṃ kimapi caraṇaṃ carataḥ, tāvetau agadamasmadyajamānaṃ kurutamityāśiṣā nirākāṅkṣaḥ || vāyunā saṃstavaḥ-"sapta̱ ṛṣa̍yaḥ prati̍hitāḥ ( ya0 vā0 saṃ0 34, 55 )"–ityatra | tatra 'jāgṛto asva̍pnajau'-ityetasmin pāde "vāyvādityau"-iti vakṣyati || saṃvatsareṇa ca saṃstavaḥ - "pañcapādaṃ pitaram ( ṛ0 saṃ0 2, 3, 16, 2 )"-iti vyākhyātam |
7 |
11 |
177.4
"eteṣu eva sthānavyūheṣu ṛtucchandaḥstomapṛṣṭhasya bhaktiśeṣamanukalpayīta” | ṛtavaśca chandāṃsi ca stomāśca pṛṣṭhāni ca ṛtucchandaḥstomapṛṣṭham, tasya ṛtucchandaḥstomapṛṣṭhasya |' ṛtubhaktiśeṣam, chandobhaktiśeṣam, stomabhaktiśeṣam, pṛṣṭhabhaktiśeṣaṃ ca |
7 |
11 |
177.5
tadyathā, - "śarat, anuṣṭup, ekaviṃśastomaḥ, vairājaṃ sāma-iti pṛthivyāyadhanāni"| anabhiliṅge'pi cenmantre eteṣāmanyatamaṃ syāt, sa āgneya iti pratipattavyam | evamevottarayorapi sthānavyūhayoḥ | vyūho nāma vistāraḥ |
7 |
11 |
177.6
"hemantaḥ, paṅktiḥ, triṇavastomaḥ, śākkaraṃ sāma-iti" "antarikṣāyatanāni" antarikṣalokāyadhanāni |
11 |
177.7
“śiśiraḥ, aticchandāḥ, trayastriṃśastomaḥ, raivataṃ sāma-iti” “dyubhaktīni” dyo bhajanta iti dyubhaktīni, apivā-ādityaṃ bhajanta iti dyubhaktīni | bhaktigrahaṇaṃ praṇālikopadarśanārthaṃ ca, yā vaiteṣāṃ stutiḥ sā stutisaṅkramaṇanyāyena sthānādhipateḥ sūryasya stutiriti | sarvatraivam |
11 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit