Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 181

Niruktavṛtti 181

Language
Sanskrit

Contents

181.1.1

“a̱gnimī̍ḷe ( ṛ0 saṃ 1, 1, 1, 1 )” -iti | madhucchandasa ārṣam | gāyatrī | āśvine viniyogaḥ || yaḥ agniḥ devapurohitaḥ pākayajñe, asmākaṃ yajñe yaśca ṛtvik, hotā yajñasya, ratnadhātamaśca dātṛtamo ratnānām, tamahama ratnāni yāce iti samastārthaḥ || athaikapadaniruktam --“īḷiḥ” dhātuḥ “adhye ṣaṇārmā” yācñākarmeha, anyatra “pūjākarmā vā” api || “purohitaḥ vyākhyātaḥ”-“pura ena dadhati”-iti || “yajñaḥ ca” vyākhyātaḥ,-“prakhyātaṃ yajatikarmā”-iti || “devaḥ” “dānād vā” dadāti, hyasau aiśvaryāṇi || “dīpanād vā” dīpayati hyasau tejomayatvāt || “dyotanād vā” dhātvanyatvamarthaikatvam || “dyusthāno bhavatiiti vā” pakṣe arthavattvaṃ nirvacanasya | athavā-agnīndrāvapi dyusthānau, sāmānyaṃ hi dyauḥ sthānaṃ devatānām, tayostu karmādhikārasthāne viśiṣṭe pṛthivyantarikṣe | “hotāraṃ=hvātāram” devatānām || “aurṇavābhaḥ” tu “juhoteḥ” ‘hu dānādānayoḥ ( ju0 pa0 )’-ityasya manyate “hotā iti” || “ratnadhātamam=ramaṇīyānāṃ dhanānāṃ dātṛtam” | 7 | 15 | tataḥ “tasya” eva agneḥ “eṣā aparā” ṛk “bhavati” samānasaṃhitatvādapa- śete vā dvitīyetyarthaḥ || sā punaḥ kimartham ? iti | amunā prakāreṇa sarvā etasyāmudāharaṇametatkarmayuktā ṛca upekṣyā ityupapradarśanārtham ||

181.1.2

"agniḥ pūrvebhiḥ (ṛ0 sa0 1, 1, 1, 2, )"-iti | pūrvayaiva samānārṣaviniyogacchandaskā || tadvṛttamuttaratrāpekṣya yadvṛttamadhyājahāra bhāṣyakāro yattadornityasambandha iti darśayan|"agniḥ yaḥ” “pūrvebhiḥ”-“pūrvaiḥ"cirantanaiḥ “ṛṣibhiḥ” “īḍitavyaḥ” īḍanaṃ pūjanamarhati, "asmābhiśca" "nūtanaiḥ” īḷitavya iti varttate || sa kiṃ karoti ? ityākāṃkṣāṃkṣite nirākāṅkṣaṃ kriyate,-“saḥ devān” “iha” etasmin karmaṇi asmākam "āvahatu” iti loṭā nirāha bhāṣyakāraḥ āśiṣamākāṅkṣitāmapekṣya || ṛjvekapadaniruktam | 7 | 16 | saṅkīrṇatvādagnyabhidhānasya ataḥ para vicāraḥ,-“sa na manyeta”-ityevamādinā ākṣipya vicāraḥ || nanu nitye svārthābhidheyasambandhe abhidhānānāmarthāntaravṛttitaiva nāsti, kutaḥ saṅkaraḥ ? iti | athāstyarthāntaravṛttitā | jahatsvārthamarthāntaramupasakrāmannanityatāṃ sambandhasya dyotayati | naiva jahatsvārthamabhidhānamabhidheyāntare varttate || kiṃ tarhi ? | dve hyabhidhānasya śaktī gauṇī mukhyā ca | tayorgauṇī guṇasāmyāt, yasmāt kasmāñcit guṇāt sarvatra varttate, tasyāstathāvidha eva sambandhaḥ, sarvārtho nityaḥ samarthaprakaraṇopapadaparatantraḥ | mukhyatve viniyogena lokavedaprasiddhayā sva evārthe varttate | tadevamasaṅkare'pi śabdānāṃ mukhyagauṇārthavarttināṃ saṅkara ivāmedhasāṃ pratibhāti | kva kasya śabdasya gauṇī śaktiḥ ? kva kasya mukhyā ? iti tampravivekārthamidamupoddhānti codakarūpeṇa "sa na manyeta” iti saḥ śiṣyaḥ, na manyeta na jānīyāt-samyagetadabhihitam “ayamevāgniḥ” pṛthivīsthānaḥ “iti" || kasmāt

181.1.3

punarna manyeta ? itaḥ-yasmāt "api ete uttare jyotiṣī" madhyamaṃ ca uttamaṃ ca "agnī ucyete" || katham ? ityata āha, -etat tāvat pārthivaṃ jyotiḥ, āvāhanakriyāyogāt "agnimīḷe" - ityetasyāṃ ca yathā bhavatoktaṃ tathaivocyate, "tataḥ nu" vayamapi yathā 'madhyamaḥ" agniśabdenocyate tatkarmayogācca sa evāgniḥ, tathemāmṛcamudāhariṣyāmaḥ, -|| "a̱bhipreva̍ntu (ṛ0 saṃ0 3, 8, 12, 3)"- iti || vāmadevasyārṣam | saptame'hni daśarātramga ājyaśastre viniyogaḥ || "abhipapravanta" "abhinamanta" ābhimukhyena namanti prahvībhavanti | "ghṛtasya" "udakasya" "dhārāḥ" || kamabhiprahvībhavanti ?, madhyamam "agnim" | katham ? iti- "samanā iva yoṣāḥ" "samanasaḥ" samānamanasaḥ | ekasmin bhartari yāsāṃ manāṃsi varttante, tāḥ samanasaḥ | tā yathā "kalyāpyaḥ" rūpayauvanādiguṇasampannāḥ, "smayamānāsaḥ" smayamānāḥ īṣaddhasantyaḥ harṣamupajanayantyo bhartustaṃ prati pariṣvajanāya abhinameyaḥ, tathā madhyamasthānamagniṃ ghṛtasyodakasya dhārāḥ "samidhaḥ" samindhyantyaḥ "nasanta" prāpnuvantītyarthaḥ | tāśca tāśca punaḥ saḥ "jātavedāḥ" madhyamasthāno vaidyuto'gniḥ, "juṣāṇaḥ" prīyamāṇaḥ "haryati" punaḥ punaḥ prepsati, abhikāmayate ||

181.1.4

evametasmin mantre yugapadabhidhānāt, pārthive ghṛtāhutirhavanasyopamānopameyavaidharmyācca yugapatsambhavācca udakasya dhārāṇāṃ vaiśrute, tatropamānopameyasāmañjasyācca sāmarthyāt prasiddhimuparundhya ghṛtadhārāśabda udakadhārāvacanaḥ sampadyate, paṭhitaṃ caitadeva sāmarthyamapekṣyodakanāmasu “ghṛtam” “madhu”-iti | evaṃ caiṃ yo'yamagniśabdo'tra sāmarthyāt madhyamaṃ jyotirāha, tasmāt “suṣṭhu sa na manyeta,—ayamaṃvāgniḥ pṛthivīsthānaḥ”-iti || “samanaṃ samananādvā, sammānanādvā”-iti | pūrvam aniteḥ ( bhū0 pa0 ) prāṇanārthasya, uttaraṃ maneāteḥ ( ta0 ā0 ) || ṛjvanyanirvacanam | 7 | 17 |

181.2

atha khalu yathoktamamapi jyotirbhavatyagnistathodāhariṣyāmaḥ“samudrādū̱rmirmadhu̍mām̐ udā̍ra̱dupāṃśunā̱ sama̍mṛta̱tvamā̍naṭ | ghṛ̱tasya̱ nāma̱ guhya̱ṃ yadasti̍ ji̱hvā de̱vānā̍ma̱mṛta̍sya̱ nābhi̍:|| ( ṛ0 saṃ0 3, 8, 10, 1 )”-iti || “ādityam uktaṃ manyante” | pūrvaiyaiva samānārthaviniyogā | nānādevatābhivādastvasyāṃ devatānukramaṇyāṃ śaunakenoktaḥ | iha pum̐naḥ saurīti kṛtvodāhṛtā bhāṣyakāreṇa, sūktaṃ sakalaṃ ca | “samudrāt” udakasaṅghātāt “ūrmiḥ” chādakaḥ sarvasya prakāśena, “madhumān” udakavān, “udārat” udatītarat, uttarati vā, udeti ahnayahani prathairma janmābhipretya | sa punarjātaḥ san ‘amṛtatvam’ amṛtabhāvam ‘aṃśunā’ candramasā ‘upasamānaṭ’upasaṃkhyāpnoti|“so'syānnaṃ tena na mriyate yamakṣitimakṣitayaḥ pibanti”-ityuktam || kathamamṛtatvaṃ tena upasamānaṭ ? iti | ‘ghṛtasya’ udakasya haviṣo vā ‘yat’ ‘nāma’ namanaṃ ‘guhyaṃ’ rahasyamavijñātaṃ kenacidapi atra ‘asti’ vidyate candramasi, tatra ‘devānāṃ’ raśmīnāṃ ‘jihvā’ tadamṛtaṃ nityamāsvādayanti, devāstena na mriyante | teṣām ‘amṛtasya’ amaraṇatvasya ‘nābhiḥ’ nahanaṃ sa heturityarthaḥ |
7 |
17 |
atha kutaḥ sūryo'yamiti viśeṣato'vadhriyate, na caitasminnapi mantre'gniśabdo'sti, yaḥ satyapyādityadevatve'sya mantrasyāgnitvamādityasya prakhyāpayet, ghṛtastovya etā iti
ca. vijñāyate, tasmādasamarthamidamudāharaṇam 1 na asamartham| kasmāt ? sūkte'gniliṅgamekeṣāṃ śākhināmasti,-"i̱maṃ stana̍m"-ityatra "a̱pāṃ prapī̍tamagne"-iti | niviccāsmin sūkte dhīyate, sā cāgniliṅgā | ādityaścāyamanena mantreṇocyata iti sphuṭamasyaiva mantrasya "brāhmaṇam"- "samudrādvahye̱ṣo'dbhya udeti"- "iti ca" | na ca pārthivaḥ samudrāt udeti, virodhāt tasya udakena, tasmādādityo'trāgnirabhipretaḥ-iti nāsamarthamudāharaṇam |
7 |
17 |

Linked texts (1)