Yāska's Nirukta 183
Niruktavṛtti 183
- Language
- Sanskrit
183.1
"indra̍ṃ mi̱tram0-( ṛ0 saṃ 2, 3, 22, 6 )"-iti || asyavāmīyaiṣā | 'indram, mitram, varuṇam"-ityetairabhidhānaiḥ "agnim āhuḥ" tattvavidaḥ || "atho" api ca yo'yaṃ "divyaḥ" "divijaḥ" divi jāyate, "suparṇaḥ" supatanaḥ, "garutmān" "garaṇavān" stutibhiḥ tadvān, rasānāṃ vā garitā ādityaḥ, ayamapi "saḥ" evāgnirityāhuḥ || kiṃ bahunā "imamevāgnim" "ekaṃ" "mahāntam" "ātmānam" ananyatvena paśyantaḥ "viprāḥ" "medhāvinaḥ" ātmavidaḥ "bahudhā vadanti"-'agnim, yamam, mātariśvānam' iti || evamaunaiścābhidhānaiḥ-etasyaiva sā visṛṣṭiḥ, 'eṣa hyeva sarve devāḥ' iti ca vijñāyate | tasmād yuktaṃ yat 'tatra manyetāyamevāgniḥ' iti |
7 |
18 |
183.18
atra pratisamādhānam | satyametat sarva eve'gniśabdena stūyante, na tu pradhānataḥ| kiṃ tarhi ? guṇataḥ stūyante | yato bravīti,-"yastu sūktaṃ bhajate, yasmai haviḥ nirupyate, ayam eva saḥ agniḥ” | tuśabdaḥ pūrvapakṣavyāvarttakaḥ, paramatavyudāsārthaḥ | yaḥ sūktaṃ bhajate, pradhānataḥ stutyatvenetyarthaḥ, yasmai ca havirniṣṭapyate, codanāsāmarthyāt- “āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapet” iti | ayameva so'gniḥ pārthivaḥ, agniśabdasya viśeṣato'tra loke vede ca prasiddheḥ- 'agnimānaya-agni praṇaya' iti | etameva hi lokaḥ pratipadyate, na madhyamaṃ nāpyuttamam | na ca prasiddhibādho nyāyyaḥ | śāstracoditā api khadirapalāśādayo lokaprasiddhita eva pratīyante | tasmādagniśabdena pārthivasya jyotiṣo mukhyaḥ sambandhaḥ, gauṇa itarayormadhyamottamayoḥ | yathā agniśabdena, na tathā madhyamottamābhyāṃ vidyutsūryaśabdābhyāṃ lokaprasiddhyā mukhyaḥ sambandhaḥ | eva cet suṣṭhūktam,-"yastu sūktaṃ bhajate yasmai havirnirupyate, ayameva so'gni.” iti | etadeva cātra vicāre prayojanam, -āgneyeṣu sūkteṣu haviḥsampradāneṣu stutyatvena bhoktṛtvena caitamevopāsīteti || atha punaryo'ya madhyamottamayorjyotiṣoragnipravādaḥ, sa katham ? iti | "nipātam eva ete uttare jyotiṣī, etena nāmadheyena bhajete” | nipāto nāma aprādhānyam, bhaktirityarthaḥ |
7 |
2 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit