Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 198

Niruktavṛtti 198

Language
Sanskrit

Contents

198.1.1

"vanaspatiḥ (12)" avasaraprāptaḥ | sa punarayamabhidheyato'bhidhāyataśca "vyākhyātaḥ" ( 8 | 3 | 1 ) "eṣa hi vanānāṃ pātā vā pālayitā vā" -iti| 8 | 16 | "tasya" "eṣā" prādhānyastutiḥ "bhavati" -|| "upāva̍sṛja̱0 (ṛ0 saṃ0 8, 6, 9, 10)" -iti | "upa" āś‍liṣya "avasṛja" etat paś‍vākhyaṃ "pāthaḥ" | anāśritaviśeṣaḥ, - kimayamagnirvā, yūṣo vā ityucyate ? uta vā anya eva kaś‍cit ? iti | uttare'rddharce vanaspatiśabdaḥ prathamāsambandhāt parokṣaḥ, iha punarupāvasṛjeti madhyamapuruṣayogāt pratyakṣaḥ ko'pyabhidhīyata iti sutarāmanāśritaviśeṣa iti vicārāspadamiti | ataḥ paraṃ vicārayiṣyati - "tat ko vanaspatiḥ ?" iti | "tmanyā samañjan" "ātmanā ātmānam" asya paśoḥ samañjan samabhivyañjayan viśiṣṭhena saṃskāreṇa svādhikārasambandhinā | "devānām" etat "pāthaḥ" "annam" etadbhāgināmunaiva prakāreṇa "ṛtuthā" ca "ṛtāvṛtau" "kāle kāle" ṣaṇmāsādau "havīṃṣi" caitānyanyānyapi ājyaprabhṛtīni "upāvasṛja" devebhyo dehīti | kiṃca, "vanaspatiḥ" "śamitā devaḥ" "agniḥ" - "ityete trayaḥ" | trigrahaṇāt devaśabdo'gniviśeṣaṇamiti darśayati | vanaspatiś‍ca śamitā cāpratyakṣadevate eva, asandigdhaś‍ca devo'gnirityete trayaḥ "svadantu" "svadayantu" svādutāmāpādayantu | "madhunā" codakena prokṣaṇādyabhiprāyaṃ "ghṛtena" caitadasmābhiḥ saṃskṛtaṃ pāthaḥ - ityetadāśāsmahe | 8 | 17 | "tat ko vanaspatiḥ ?"-ityādivicāraḥ | 8 | 18 | "agniḥ iti śākapūṇiḥ" | 8 | 19 |

198.1.2

kasmādihāpyupāvasṛjeti | asyānāviṣkṛtavanaspatiśabdārthatvād bhavatu parokṣo yūpaḥ, paramparā asya havirvahanaliṅgaliṅgitā puroruk yajatau sannipatya "tasya" agnervanaspatiśabdena abhidhāyikā "eṣā" "aparā" ṛg bhavati | tadyathā- || “vanaspate raśanayā0” iti | vanaspatereva yājyā | he “vanaspate !” “raśanayā niyūya piṣṭatamayā” “surūpatamayā” atyarthaṃ dṛḍhayā raśanayā niyūya apradhvaṃsanāya nibadhya “vayunāni” svādhikārayuktāni “prajñānāni” asmadupakārāya “vidvān” “jānānaḥ” “vaha” etāni asmatprattāni “havīṃṣi” | asya “didhiṣoḥ” “dātuḥ” yajamānasya abhimataphalaprāptaye “devatrā” devān prati pradātāram “amṛteṣu vocaḥ” pravocaḥ kathayasva enaṃ “dātāram” “amṛteṣu” “deveṣu” amunā yajamāne etāni havīṃṣi prattāni || evamagnirvanaspatiḥ || yat punaretaduktaṃ yūpāñjanīyāyām-“yūpe vanaspatiśabdaḥ” iti | atra brūmaḥ-agnirevāsau yūpāntargato yūpātmanā varttamāno yūpāñjanīyāyāṃ vanaspatiśabdenocyate | taduktam“eṣa hi vanānāṃ pātā vā pālayitā vā” -iti | yasmādantargato vanānāṃ vanāni na dahati, tasmādeṣa vanaspatiḥ | uktaṃ ca-“yo'yamamṛbīse pṛthivyāmagnirantaroṣadhivanaspatiṣu apsu tamabhinyadhuḥ sarvagaṇaṃ sarvanāmānam”-iti | yo'yamagnirevānena vanaspatiśabdena yūpābhidhānena vanaspatirabhidheya ityadoṣaḥ || apare punaḥ “añjanti tvām”-iti, adhiyajñāt pṛthaktvenādhidaivatamutpādya śākapūṇimatenāgniparatayaiva varṇayanti | yadāpyadhiyajñe asya yajñāṅgābhivādaḥ, tadāpi nādhidaivatamagnimabhidhātumasyāḥ parihīyate sāmarthyaṃ mantrārthe iti | tat katham ? “añjanti tvāmadhvare devayantaḥ” |

198.1.3

he bhagavan agne ! ‘añjanti tvām’ ājyārādyābhirāhutibhiḥ ‘adhvare’ yajñe ‘devayantaḥ’ devān kāmayamānāḥ | yasmāt tvam ‘ūrddhvaḥ’ sthāsyasi jvaliṣyasi, yaccai te ‘kṣayaḥ’ ‘mātuḥ’ vedyāḥ ‘upasthe’ “upasthāne” upari uttaravedyāḥ ‘kṣayaḥ’ nivāsaḥ kṛtaḥ, tatropajvalitaḥ “draviṇāni” dhanāni yajñasiddhau yajñaphalānyasmākamavaśyaṃ “dāsyasi”-iti, atastvāmāhutibhirañjanti || kātyakyapakṣe'pi “devebhyo vanaspate”-“vanaspateraśanayā niyūya”-ityanayorarthayojanā-he ‘vanaspate’ vānaspatya ! yūpa ! tvamucyase | ‘hiraṇyaparṇa’ ṛtaparṇa ! vaha etāni ‘havīṃṣi’ anutthite tvayi na etāni uhyanta iti tvamevaiṣāṃ voḍhā iti pratīmahe | kathaṃ ca punarvaha ? ‘pradakṣiṇit’ yathaitāni voḍhavyāni aviparyasyannetena vidhinā ‘raśanayā’ etayā trivṛtā ‘niyūya’ parivīya tvamātmānam ‘ṛtasya’ yajñasya ye panthānaḥ rajiṣṭhāḥ pradivaḥ ciram, tata evāyamarthastvayā havīṃṣi voḍhavyānīti | vijñāyate ca “yūpena vā āhutayaḥ svargaṃ lokaṃ yanti”-iti “vanaspate raśanayā niyūya” | he ‘vanaspate’ vānaspatya ! yūpa ! ‘raśanayā’ piṣṭatamayā surūpatamayā trivṛtā ‘niyūya’ parivīya tvamātmānaṃ vaha etāni ‘havīṃṣi’ svādhikāraprayuktāni prajñānāni prajānan “devatrā” devān pratididhiṣoḥ havirdātuḥ arthasiddhaye | “prabrūhi ca” enaṃ dātāram ‘amṛteṣu’ iti | 8 | 20 |

198.2

tatra tāvat "yūpa iti kātthakyaḥ" |
8 |
18 |
kasmāt ? yasmāt yadyapyetasyāmāpriyāmanāviṣkṛto'gnerviśeṣaḥ, tathāpīyam "tasya" "eṣā" "aparā" yūpāñjanīyā ṛk, yā sannipatya yūpāñjane yūpamabhidhānena saṃskaroti | tadyathā- ||
"devebhyo̍ vanaspate"-iti | vasiṣṭhasyārṣam | he "vanaspate !" agne ! "hiraṇyaparṇa !" hiraṇ‍yopaparṇa ! jvalita ! "devebhyaḥ" "havīṃṣi" "vakṣi" "vaha" | katham ? iti | "pradakṣiṇit" pradakṣiṇaṃ devānāṃ yo havirvahanadharmaḥ, tena, pitṛdharmaviparītena | kathaṃ vahanam ? "raśanayā" "niyūya" nivadhya, sunipuṇaṃ yathā na kiñcidapi atra haviranavekṣitaṃ dhūmrabhūtena praibhraśyet, tathā | api ca "ṛtasya" "yajñasya" "pathibhiḥ rajiṣṭhaiḥ" ya eva prasiddhāḥ panthāno yajñasya havirvahanāya devān prati ṛjubhyo'pi "ṛjutamaiḥ" yaiḥ kālo nātihīyeta, "rajasvalatamairvā" atyarthamudakavadbhiḥ, te hi pathikānāṃ sukhāḥ, "prapiṣṭatamaiḥ" iti surūpatamaiḥ prahṛtatamaskairyeḥ asammohaḥ
syāt, gacchatastaiḥ [ 'vakṣi' vaha, ] na ca punaravidite karmaṇi tvāṃ viniyuñjmahe | yato brūmaḥ-“pradivaḥ te artham” cirantanameva te artha havirvahanādhikāralakṣaṇe vidmaḥ | “ayaṃ yo hotā”–ityevamādimantrebhyaḥ "devā dadhire havyavāham || ( ṛ0 saṃ0 8, 1, 12, 3 )”- iti | ato brūmahe-vaheti || evametasmin mantre havirvahanasaṃyogād vanaspatiśabdasyāgnirabhidheyaḥ |
8|
19|
atha “tasya” vanaspateḥ agneḥ “eṣā” “aparā” ṛk “bhavati” ( sā punaḥ kimartham ? iti | prāyo vṛttyupadarśanā bahuṣu mantreṣvagnirvanaspatiriti ) ||

198.3

"añjanti tvāmadhvare0 (ṛ0 saṃ0 3, 1, 3, 1 )"-iti | viśvāmitrasyārṣam | puroruk | "devebhyo vanaspate"-iti ca | he yūpa ! "añjanti tvām" mrakṣayanti tvām ṛtvijyajamānāḥ | kva ? etasmin "adhvare" yajñe | kimicchantaḥ ? "devayantaḥ" devān yaṣṭuṃ kāmayamānāḥ | kena añjanti ? he "vanaspate !" yūpa ! "madhunā daivyena" saṃskṛtena "ghṛtena" ityarthaḥ, devānāṃ yanmadhu, vijñāyate hi- "devānāṃ madhu yad ghṛtam" iti | kimityañjanti ? "yat ūrdhvaḥ tiṣṭhāḥ" yasmāt aktaḥ tvam "ūrddhvaḥ sthāsyasi" añjanādanantaramucchrayiṣyanti tvām | yasmācca te "kṣayaḥ" "mātuḥ asyāḥ" pṛthivyāḥ "upasthe" upari | kṣayo nivāsaḥ, sthairyārthamavaṭaḥ | tasmādavaśyamūrddhvaḥ sthāsyasi |
tathā sthitvā paśudhāraṇasamarthaḥ, pradhānakriyāpūrvāṅgaṃ bhāvayitvā tadvāreṇa tatphalāni "draviṇāni ca" avaśyam asmabhyam "dāsyasi"-ityataḥ samañjanti || evamasmin samañjane yūpe vanaspatiśabdaḥ prayuktaḥ | tasmāt yūpo 'vanaspatiriti |
8 |
18 |

Linked texts (1)