Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 199

Niruktavṛtti 199

Language
Sanskrit

199.1

“svāhākṛtayaḥ(13)” nirvaktavyāḥ | kāḥ punastāḥsvāhākṛtayaḥ 1 yāḥ yāgārthamāhūya uttame prayāje svāhākāreṇa saṃskriyante, tāḥ svāhākṛtayaḥ | nanu“sadyo jātaḥ”—ityāgneyo mantraḥ 1 satyamāgneyo mantraḥ śaunakasya, tathāpi svāhākṛtayaḥ samāmnātāḥ | kiṃ kāraṇam 1 “sadyo jātaḥ”—ityanudrutya agneḥ stutimanve “svāhākṛtaṃ ha̱viradantu devāḥ”—iti sampradānam | tatra devatārthaṃ sampradānamiti svāhākṛtayaḥ samāmnātāḥ, nāgniriti || atha svāhākṛtayaḥ kasmāt? svāhāsvāhetyanukīrttanenāsāṃnuttamasya prayājasya praiṣasaṃskāraḥ kriyate iti svāhākṛtayaḥ || atha “svāhā-iti etat” kasmāt 1 “su” suṣṭhu “āha”—“iti vā” | yadeva sampradānadevatārthaṃ kiñcidājyasyetyanena mantreṇāha tubhyamidamiti, tadeva “su-āha” śobhanamāha | evamasya suḥ pūrvapadam, āha–ityuttarapadam | athavā-idmanyat brāhmaṇānugataṃ nirvacanam,—“svā vāgāheti vā” iti | vijñāyate hi “taṃ svā vāgabhyavadajjuhudhīti tat svāhākārasya janma”—iti | atra ca svaśabdaḥ pūrvapadam, uttarapadaṃ tathaiva | atha “svaṃ prāha iti vā” | ko viśeṣaḥ pūrvasmāt ? pūrvapade'sya kārakānyatvam,—svā vāgāheti karttari, svaṃ prāheti karmaṇi, prapūrvaṃ cottarapadaṃ prakarṣadyotanāya | “svāhutaṃ haviḥ juhoti iti vā” yadanenaiva havirjuhotīti, tadeva suṣṭhāpādya yathābhidhānamagnau juhotīti, haviḥpradhāno'tra nirdeśaḥ |
8 |
21 |
“tāsām” svāhākṛtīnām “eṣā” ‘bhavati”— ||

199.2

"sa̱dyo jā̱taḥ (ṛ0 saṃ0 8, 6, 9, 5)"-iti || yo'yamagniḥ "sadyaḥ" "jātaḥ" "jāyamānaḥ" anantarameva "vyamimīta yajñam" nirvarttayati, yajñam | yaśca jātamātra eva "agniḥ devānām abhavat" "purogāḥ" "purogāmī" agrato gāmī prādhānyena | tasya "asya" "hotuḥ" devānāmāhvātuḥ "pradiśi" prācyāṃ diśi "ṛtasya" gatasya praṇītasya uttaravedyādikatvena, "vāci" "āsye" vācītyāsyamevāpekṣya | "svāhākṛtaṃ" svāhākārabalāt mantreṇa prakṣiptaṃ "haviḥ" etadājyam "adantu" pibantu "devāḥ" svāhākṛtayaḥ |
8 |
21 |

199.3

"iti" itikaraṇo'dhikārasamāptyarthaḥ, pradarśanārtho vā | "imāḥ" etā eva ekādaśa "āprīdevatāḥ" "anukrāntāḥ" idhmādyāḥ | nanu dvādaśānāmanukīrttanam ? satyam, anukrāntānāṃ tu ekādaśa vanaspatyantāḥ, yāsāmiha vicāraḥ, na tu svāhākṛtiṣu vicāro'sti | vṛttadevatāsaṃskāraparatvāt uttamasya prayājasya yajatau ekādaśagrahaṇāt ekādaśaprayājaviṣaya evottaro vicāra ityācāryyābhiprāyo gamyate | tataḥ kim ? yadyanukrāntāstān prati vicāro varttiṣyate | nanu vicāritameva "yajñedhma iti kātthakyaḥ, agniriti śākapūṇiḥ"-ityevamādi ? satyam-vicāritametat | sa tu pratyekamāprīdevatāpadeṣu vicāraḥ, ayaṃ tu sāmānyaḥ prakaraṇagataśvāsāmeva vicāro'niścitānāṃ niścayāvadhāraṇārthaḥ, niścitena hi vyavasthitena vidhinā bhavitavyam, adhiyajñe yajatau devatādhyānāṅgabhāvaśravaṇāt tadetadviṣayamaniśñcitam |
8 |
21 |

199.4

"atha"-iti vicārādhikāravācinā athaśabdena vicāramadhikṛtyopoddhanti-"atha kiṃdevatāḥ prayājānuyājāḥ"-iti | kāḥ prayājeṣu devatāḥ ? iti | prayāja iti āśrutādiryajamānopasthānāntakriyākalāpa ucyate | prayājeṣu hūyamāneṣviti prasiddhatvāt | kutaḥ saṃśayaḥ ? nānādevatā eva prayājapravādāḥ | āprīṇāṃ vaṣaṭkāreṇa sambandhāt sarvasya cānyasya samajaso viśeṣabhāvaḥ | evaṃ sati vipratipattirācāryyayoḥ kātthakyaśākapūṇyoḥ | tasmād vyavasthāpyanta iti |
8 |
21 |

199.5

kathaṃ nānādevatāḥ prayājapravādāḥ ? iti | tatra tāvat "āgneyāḥ iti eke" | kutaḥ ? "āgneyā vai prayājā āgneyā anuyājāḥ" - iti ca brāhmaṇam | tatra ye etasminnarthe saucīkināmninā viśvaiśca devaiḥ parasparasaṃvāde dṛṣṭe ṛcau | sa hi kila saucīko'gnirviśverdevaiḥ saha saṃvadate | tamūcuḥ - 'ehi no havīṃṣi vaha' iti | sa tānuvāca - 'yajñe bhāgo'stu' iti | te taṃ pratyūcuḥ - 'vṛṇīṣva' iti | so'nayarcā vavre - |
8|
21|

Linked texts (1)