Yāska's Nirukta 21
Niruktavṛtti 21
- Language
- Sanskrit
21.1
adhunā prakṛtamevocyate,-"svarādityo bhavati" iti | "su araṇaḥ" sugamana ityarthaḥ || athavā “su īraṇaḥ” | suṣṭhu tamāṃsi īrayatītyarthaḥ || athavā viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena ete vākye syātām | kimuktaṃ bhavati-su araṇaḥ iti ? ucyate-su īrīṇaḥ ityeva || "smṛto rasān" suṣṭhu ramānādātumṛto gataḥ bhaumān āntarikṣāṃśca || 'smṛto bhāsaṃ jyotiṣām" suṣṭhu grahanakṣatrādīnāṃ jyotiṣāṃ bhāsamādātumṛto gataḥ || "smṛto bhāseti vā" suṣṭhu parigato bhāseti vā, sarvato hyeṣa parigato dīptyā bhavati || "etena dyaurvyākhyātā" | uktaṃ hi 'tāni cet samānakarmāṇi samānanirvacanāni ( 2 a0 7 khaṃ0 )'-iti | sāpi hi su araṇā śobhanagamanā bhavati, . śobhanaṃ vā asyāmaryyata ityevamādi yathāsambhavaṃ yojyam |
14 |
21.2
"pṛśnirādityo bhavati" | āha-kasmāt ? ucyate "prāśnuta enaṃ varṇa iti nairuktāḥ" | prāśnute prakarṣeṇa vyāpnoti enam ādityaṃ varṇaḥ projjvalaḥ iti nairuktāḥ manyante || "saṃspṛṣṭā rasān" sa hi nityakālameva rasānāṃ saṃspṛṣṭā bhavati | tasya tadeva karma | vakṣyati-"athāsya karma rasādānama ( dai0 kā0 7, khaṃ0 11 )"-iti || "saṃspṛṣṭā bhāsaṃ jyotiṣām" | ādityamaṃśrśādeva grahanakṣatracandramamāṃ bhāso naśyanti || "saṃspṛṣṭo bhāseti vā" dīptyā hyeṣa sarvataḥ saṃspṛṣṭo bhavati || āha-"atha dyauḥ" kasmāt ? pṛśniḥ ucyate sāpi hi "saṃspṛṣṭā jyotirbhiḥ puṇyakṛdbhiśca" |
14 |
21.3
"nāka ādityo bhavati" āha-kasmāt ? ucyate-"netā rasānām, netā bhāsāṃ" netā hyasau bhāsāṃ sarvāsu dikṣu || "jyotiṣāṃ" ca "praṇayaḥ" asyaiva hi bhagavato raśmijālaprāntopalayaṃ jyotiścakraṃ baṃbhramīti || "atha dyauḥ" kasmānnāka iti ? ucyate-"kamiti sukhanāma ( a0 3 khaṃ0 7 )" || āha tataḥ kim ? iti | śṛṇu-"tatpratiṣiddhaṃ" sat punarapi "pratiṣidhyate"|| āha-kim iti ? ucyate-tatpratiṣidhyamānam akam bhavati, asukhamityarthaḥ, punarapi ca pratiṣidhyamānaḥ "nākam" bhavati | tato dviḥ pratiṣedhaḥ prakṛtamāpādayati, nākamityukte sukhamiti pratīyate || brāhmaṇamapi caitasminnarthe bhavati-"na vā amuṃ lokaṃ jagmuṣe kiṃ ca nākam"-iti || āha-kimuktaṃ bhavati ? "amum" eva "lokaṃ" dyulokaṃ "gatavate" "na" "kiṃ ca" kiñcit nākaṃ " nāsukham " ityarthaḥ- ki kāraṇam ? ya eva hi "puṇyakṛtaḥ" bhavanti, te "eva hi" "tatra gacchanti" na ca puṇyakṛtāṃ duḥkhena bhavituṃ nyāyyam |
14 |
21.4
"gaurādityo bhavati" | āha-kasmāt ? ucyate-"gamayati" hyasau "rasān" ātmānaṃ prati, upakṣayaṃ vā gamayati || ki ca, "gacchatyantarikṣe" sa evātmanā || "atha dyauḥ" kasmād gauḥ iti ? ucyate-"yat" yasmādiya gauḥ "pṛthivyāḥ" "adhi" upari "dūram" adhvāna "gatā bhavati" | ki ca "yat" yasmāt "ca" "asyāṃ" "jyotīṃṣi" grahanakṣatratārakādīni "gacchanti" tasmād gauḥ |
14|
21.5
"viṣṭabādityo bhavati" || āha-kasmāt ? ucyate-ābhimukhyena hi eṣaḥ "rasān" bhaumānāntarikṣāṃśca "āviṣṭaḥ" praviṣṭo raśmibhirādātum || kiñca, ābhimukhyena "āviṣṭaḥ" praviṣṭo "bhāsaṃ" "jyotiṣāṃ" grahādīnām || athavā ayamevābhimukhyena "āviṣṭo bhāseti vā" sarvato hyeṣa sandīpto bhavati || āha-"atha dyauḥ" kasmād viṣṭap iti ? ucyate-iyamapi hi "āviṣṭā" "jyotirbhiḥ" grahanakṣatrādibhiḥ, "puṇyakṛdbhiḥ" ye cānye supuṇyakṛtastaiśca tasmād viṣṭabiti |
14|
21.6
"nabha ādityo bhavati" | āha-kasmāt ? ucyate,-"netā" hyeṣa "bhāsāṃ" sarvāsu dikṣu || "jyotiṣāṃ" ca "praṇayaḥ" vyākhyātametat | "api vā bhana eva syādviparītaḥ" bhanaḥ bhāsanaiḥ san nabha ityukto viparyyayeṇa | "na na bhātīti vā" nai na bhāti, bhātyeveti nabhaḥ || "etena dyaurvyākhyātā" sāpi hyādityavannetrī bhāsāmityevamādi yojyam |
14|
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit