Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 22

Niruktavṛtti 22

Language
Sanskrit

22.1

ādityasambandhenaiva "raśmināmānyuttarāṇi pañcadaśa" |
15 |

22.2

"raśmiryamanāt" udakasya aśvānāṃ vā |
15 |

22.3

"teṣāṃ" "pañca" yāni "āditaḥ" tāni "sādhāraṇāni" "aśvaraśmibhiḥ" || katamāni punastāni ? "khedyaḥ, kiraṇāḥ"- ityevamādīni | khe dayante khe gacchanti iti khedyaḥ, || kiraṇāḥ, te hi vikṣiptā bhavanti |
15 |

22.4

"diṅnāmānyuttarāṇyaṣṭau" | ādityopalakṣaṇā eva hi diśa ityādityanāmabhyaḥ uttarāṇi diṅnāmāni || kiyanti punastāni ? aṣṭau 8|| kāni punastāni ? "ātāḥ, āśāḥ, uparāḥ"- ityevamādīni | ātāḥ, āgatā hyetāstaṃtamarthaṃ prati bhavanti | āśāḥ, abhyaśnuvate hyetāḥ sarvameva yadasti kiñcit | uparāḥ, sarvameva hyetā upagamya ratā bhavantītyuparāḥ |
15 |

22.5

āha-"diśaḥ kasmāt" ? "diśateḥ" atisarjanārthasya (tu0 u0), atisṛjyante hyāsra havirādīni devatānām || athavā "āsadanāt" taṃtamarthaṃ pratyetā āsannā bhavanti || "api vābhyaśanāt" abhyaśnuvate hyetāstaṃtamartham |
15 |

22.6

'"tatra kāṣṭhā ityetadanekasyāpi sattvasya nāma bhavati" tatra tasminnaṣṭake diṅnāmagaṇe kāṣṭhā ityetannāmānekasyāpi sattvasya bhavati |
15 |

22.7

tadyathā,-"kāṣṭhā diśo bhavanti" | āha,-kiṃ kāraṇam ? iti | ucyate,"krāntvā sthitā bhavanti" krāntvā hyetāstaṃtamarthaṃ prati gatvā sthitā bhavanti, nahi tadasti, yatremā na santi |
15 |

22.8

“kāṣṭhā upadiśo bhavanti” | “itaretaraṃ krāntvā sthitā bhavanti” tā api hīteretaraṃ krāntvā digbhiḥ sākaṃ sthitā bhavanti |
15 |

22.9

“ādityo'pi kāṣṭhocyate” | “krāntvā sthito bhavati” asāvapi svasthānaṃ krāntvā gatvā sthito bhavati |
15 |

22.10

“ājyanto'pi kāṣṭhocyate | krāntvā sthito bhavati” | ājyanto'pi śarapathāntaḥ kāṣṭhocyate, asāvapi svapradeśaṃ krāntvā gatvā sthito bhavati |
15|

22.11

“āpo'pi kāṣṭhā ucyante” | tāṃ punardvayyaḥ, – sthāvarāścāsthāvarāśca | tatra “krāntvā” gatvā jalāśayamyetāḥ “sthitā bhavantīti sthāvarāṇām” kāṣṭhātvam | asthāvarāṇāṃ punaḥ krāmante caitāḥ, na kvacit tiṣṭhantīti kāṣṭhā medhyā āpaḥ |
15|
mantro'pi caitasminnevārthe bhavati—

Linked texts (1)