Yāska's Nirukta 256
Niruktavṛtti 256
- Language
- Sanskrit
256.1
‘ ekaḥ suparṇaḥ 0 ( ṛ0 sa0 8, 6, 16, 4 )’—iti | sapteḥ gharmasya veyamārṣam || “eka.” eva advitīyaḥ, yasya patane gamane pratimānam anyad dvitīya nāsti | “saḥ” “suparṇaḥ” supatanau vāyuḥ “samudram” antarikṣa nityam “āviveśa” “āviśati” na kadācidapyanāviṣṭastatra | “saḥ” ca punaḥ sarvabhūtānupraveśī, tadāviśya “viśvaṃ” “bhuvanaṃ” “sarvāṇi imāni bhūtāni” “vicaṣṭe” “abhivipaśyati” yathā draṣṭavyāni | “tam” evaṃ varttamānam aha “pākena manasā” vipakvaprajñānena sarvagatamapi santam “antitaḥ” antikam iva “apaśyam” | ṛṣirdṛṣṭadevatātattvaḥ, kasmaicidācakṣāṇo bravīti--“taṃ mātā reḷhi sa u reḷhi mātaram” | mātā= “mādhyamikā ” vāk, tam upajīvati, parasparāśrayatvāttayovṛtteradhyātmavāditi |
10 |
46 |
"sama̍smin jāya̍mānaḥ0 (ṛ0 saṃ0 8, 5, 2, 2)"-iti | urvaśyā ārṣam| "asmin" etasmin purūravasi "jāyamāne" varṣakarmaṇi ātmānaṃ prati labhamāne prāvṛṭkāle, "karmajanmānaḥ" - iti hyuktam | "samāsata grāḥ" "āpaḥ" samāgamya taṃ parivārya, tadvidheyatāmupagamya "āsate" tiṣṭhanti | "uta" api ca yathāyathaivamṛtuvaśāt varṣāsu nada ārohati, tathātathainaṃ tāḥ "nadyaḥ" nadanā āpaḥ, "svagūrttāḥ" "svayaṃ gāminyaḥ" bhūtvā sutarāṃ tadvidheyatāmupagacchantyaḥ, tadadhikārodbhavena "im" "enam" "avardhayan" varddhayanti | ataḥ paraṃ stūyamānaḥ pratyakṣībhūtaḥ pratyakṣakṛta uttaro'rddharcaḥ | he "purūravaḥ !" "yat tvā mahe raṇāya" yasmāt tvāṃ "mahate raṇāya" medhena saha "ramaṇīyāya" saṃgrāmāya "avaddhyan" varddhayanti mādhyamikāḥ "devāḥ" | "dasyuhatyāya" meghavadhāya ceti | tasmāt tvāmavaśyaṃ grāḥ samāgamyāsate, varddhayanti ca nadyaḥ, sarvathāpi mahānubhāvaḥ tvaṃ sarvameva tvayyupapadyate iti ||
"devapatnyaḥ vā"-iti pṛthaktvena darśayati, tathāpi yaujyate | samāgamyaitasminnaiḍe purūravasi "āsata gnāḥ” sarvā devapatnyaḥ, sa hi strīṇāṃ svabhāvo yat prajāyamānāṃ striyaṃ parivāryāsate | "uta īm avarddhan" api caitamavarddhayan | nadanā gnāḥ stutiparāḥ, tasya “svagūrttāḥ” “svayaṃ gāminyaḥ” aparapraṇeyāḥ īśvarāḥ | api ca sarvametadupapadyate, purūravastvayi, yasmāt tasmāt "mahate" "raṇāya" "ramaṇīyāya" "saṃgrāmāya" asuraiḥ saha "dasyuhatyāya" śatruvadhāya avarddhayan svairmahimobhiḥ tvaṃ naḥ asurān jeṣyasīti puraścakruurdevā iti || dvirabhyāso'dhyāyaparisamāptau, yasmāllakṣyate samāptam |
10 |
47 |
256.2
“suparṇaḥ ( 31 )” “vyākhyātaḥ” “supatanaḥ”—( 3 |
12 | 1 ) iti | iha vaibhidheyo madhyamaḥ |
10 |
45 |
“tasya eṣā bhavati”—||
"purūravāḥ" madhyamaḥ | vijñāyate hi- "prāṇa eva hi purūravāḥ" iti | saḥ "bahudhā rorūyate" stanayati, tena purūravāḥ |
10 |
46 |
"tasya eṣā bhavati"-||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit