Yāska's Nirukta 263
Niruktavṛtti 263
- Language
- Sanskrit
263.1
“soma̍sya̱ rājño0 ( ṛ0 saṃ0 8, 8. 25, 2 )”-iti | viśvāmitrasyārṣam || “somasya” “rājñaḥ” “dharmaṇi” karmaṇi, yatra soma ijyate tasyopastutau pravarttamānaḥ, tena “prasūtaḥ” “kalaśān” “somakalaśān” “abhakṣayam”| “varuṇasya” ca evameva | “bṛhaspateḥ” ca, “anumatyāḥ” ca “śarmaṇi” śaraṇe jāśraye varttamānaḥ, tābhyām “abhiprasūtaḥ” | “tatra” “aham” he “maghavan” ! “adya” “upastutau” yuvayośca he “dhātaḥ !” he “vidhātaḥ !” sarvairbhavadbhiranujñātaḥ etān “somakalaśān” “abhakṣayam” iti || “kalaśaḥ kasmāt” ? “kalāḥ asmin śerate mātrāḥ” | kalāḥ avayavāḥ somasamudāyāt kecit pṛthakkṛtāḥ, te śerate āsate 'asmin, kalāśabdāt pūrvapadam, śīṅa ( a0 ā0 ) uttarapadam ||
atha kalāḥ kasmāt ? ata āha kalānirvacanānirvacanaprasaṅgena-‘‘kaliśca kalāśca kiratervikīrṇamātrāḥ’’ | ‘‘kṝ vikṣepe (tu0 paṃ0)’’-ityasya, kalau vacāṃsi parasparaṃ vikṣipyante kalā api vikṣiptā bhavanti kutaścit samudāyāditi |
11 |
12|
-
‘‘athāto madhyasthānā devagaṇāḥ’’ | athātaḥśabdāvuktārthau, tayoḥ punarupanyāso bahuktaviśiṣṭo'yamaparo'dhikāra iti, madhyasthānā devagaṇā itīdamapi prasiddhameva |
11 |
13 |
“ā vidyunmadbhiḥ0 ( ṛ0 saṃ0 1, 6, 14, 1 )”- iti | gotamasyārṣam | āstārapaṅktiḥ || “he marutaḥ !'” “āyāta” yūyam | kena ? kīdṛśena vā ? “vidyunmadbhiḥ” vidyotanaṃ vidyut, viśiṣṭadīptiyuktaiḥ | “svarkaiḥ rathebhiḥ” raṃhaṇaiḥ meṣaḥ “svaśvanaiḥ” sugamanaiḥ, yadvā- “svarcanaiḥ” śobhanamarcanaṃ yeṣāṃ taiḥ, suṣṭhu pūjitaiḥ,athavā“svarcibhiḥ” anuparatavidyutsampātaiḥ| “ṛṣṭimadbhiḥ” riṣaṇavadbhiḥ,anākālasya nāśanaiḥ| pṛthaktve-vidyunmadbhiriva ṛṣṭimadbhiḥ āyudhopetaiḥ aśanapatanaiḥ āpnuvanto ye antarikṣe meghāḥ patanti, pṛthaktve samaṃ sametā aśvayugbhiriti | api ca kimevameva yathākathañcidāgacchatetyāgamanamātre vayamarthinaḥ ? na, - ityucyate-“ā varṣiṣṭhayā na iṣā vayo na paptatā sumāyāḥ” | he sumāyāḥ sukarmāṇaḥ ! suprajñāḥ ! vā āpaptata “āpatata”āgacchatetyarthaḥ| katham ? varṣiṣṭhayā iṣā “annena” asmatpradeyena saṃyuktāḥ | | kiṃ śanakaiḥ āpatata ? na,ityucyate-vayaḥ na “vaya iva” pakṣiṇa iva śīghramāpatata-ityetadāśāsmahe|
11|
14|
263.2
“vidhātā (7)”- “dhātrā vyākhyātaḥ” dhātaiva vidhātā |
11 |
1 |
1 |
“tasya eṣa nipāto bhavati” stutimādhāreṇyena “bahudevatāyāmṛci”-||
‘‘teṣāṃ’’ ‘‘marutaḥ’’ ‘‘prathamāgāminaḥ bhavanti’’ | kasmāt ? vāyureva hi bhedenāpekṣamāṇo marudabhidhāno bahuvacanabhāg bhavati | teṣāṃ prāthamyaṃ vāyunā vyākhyātam | etāvāṃstu viśeṣaḥ-bahusādhye karmaṇi bahudhā bhavyamo bhavati, pṛthaktvena tu vijñātā marutaḥ śukrajyotiśca citrajyotiścetyevamādayaḥ, saptasaptakā devagaṇāḥ māruteṣu gaṇeṣu saptakapāleṣu, agnau purāṇe caita eva prasiddhāḥ, saptavidhavāyuvicāriṇaḥ mārīcāt kaśyapādadityāṃ ye jajñire || nairuktasamayastu sarva eva gaṇā marutaḥ | uktaṃ ca vārttike‘‘madhyamā vāk striyaḥ sarvāḥ pumānsarvaśca madhyamaḥ | gaṇāśca sarve maruto gaṇabhedāḥ pṛthakkṛteḥ ||’’-iti |
11 |
13 |
263.3
atha ‘‘marutaḥ (8)’’ kasmāt ? ‘‘mitarāviṇo vā’’ mitaṃ nāma suśliṣṭam, yathā teṣāṃ yogyaṃ ravituṃ tathā ruvanti stanayanti | athavā-‘‘mitarocinaḥ’’ tathaiva suśliṣṭaṃ rocante || ‘‘amitarāviṇaḥ’’-iti kecidicchanti,-‘‘maruto'mitarāviṇaḥ’’iti samānasaṃhitatvāt bhāṣyasya, teṣāṃ bahuprakāraṃ ca te ruvantītyarthaḥ | ‘‘amitarocinaḥ’’-ityatrāpyevam | ‘‘mahad dravanti-iti vā’’ | iha śabdamahattābhipretā, pūrvatra nāduṣṭyaṃ bahuprakāratā ca |
11 |
13 |
“teṣām eṣā bhavati” - ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit