Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 270

Niruktavṛtti 270

Language
Sanskrit

270.2

"tāsām aditiḥ prathamāgāminī bhavati"| sā kasmāt ? uktaṃ hi- "adīnā devamātā" ( 4 |
22 | 2 )-iti |
11 |
22 |
"tasyā eṣā bhavati"-|| "dakṣa̍sya vādite̱ janma̍ni vra̱te rājā̍nā mi̱trā varu̍ṇā vi̍vāsasi| atūrta̍panthāḥ puru̱ratho̍ arya̱mā sa̱ptaho̍tā viṣu̱rūpe̍ṣu̱ janma̍su ||" dakṣasya vādite janmani vrate karmaṇi rājānau mitrāvaruṇau paricarasi || vivāsatiḥ paricaryāyām ||" ha̱viṣmām̐ āvi̍vāsati" ityāśāstervā, atūrttapanthā atvaramāṇapanthā bahuratho aryamādityo'rīniyacchati, saptahotā saptārasmai raśmayo rasānabhisannāmayanti, saptainamṛṣayaḥ stuvantīti vā viṣamarūpeṣu janmasu karmasūdayeṣu |
1 || "dakṣa̍sya vādite0 ( ṛ0 saṃ0 8,2, 5, 6 )"-iti | gayasyārṣam | vaiśvadeve śasyate | ahorātre mitrāvaruṇau, tayoryā sandhivelā, tsyāṃ prathamamavasthāyarasānupradānasambandhāttāṃ madhyamāmaditimabhipretyocyate-"dakṣasya vādite0"-iti | 'vā' śabdaḥ kimarthaḥ ? yadā dakṣa ādityaḥ, tvatto jātaḥ, tvaṃ vā ādityāt, sandhivelānantaraṃ hyādityasyoda̱yo janma, tadevā̱sya vrataṃ karma | taduktam- "karmajanmānaḥ"
iti | atha tadevaṃ “dakṣasya” “janmani” udaye cārddhavarttinyāditye, yato vā labdhātmikātvam | apyahorātre ubhe “vivāsasi” paricarasi, sarvato vyāpnoṣi, arddhenāharvyāpnoṣi mitram, arddhena ca rātriṃ varuṇam | “rājānau” sarvalokeśvarau, svādhikārayuktāsvitikarttavyatāsu, tadadhīnatvāt pravṛtteriti | kim̐lakṣaṇo yo dakṣaḥ tasya janmani ? iti, yata āha-“atūrttapanthāḥ” yo'yamādityaḥ “atvaramāṇapanthāḥ” atvaramāṇaḥ pathi varttate, niyatagatiḥ pratimuhūrttaṃ pratyahaṃ ca | “pururathaḥ” bahuraṃhaṇaḥ | “aryyamā” arīṇāṃ tamasāṃ niyantā | “saptahotā” “saptāsmai raśmayaḥ rasānabhisannāmayanti” tadasya saptahotṛtvam, “saptainamṛṣayaḥ” āhvayanti namanti, -“stuvanti” vasiṣṭhādyāḥ, tadvāsya saptahotṛtvam| “viṣurūpeṣu janmasu” “viṣamarūpeṣu” anyasmiṃścānyasmiṃśca nabhasaḥ pradeśe ayamudeti, maṇḍalāntaraṃ maṇḍalāntaraṃ hitvā dakṣiṇottarāyaṇayostadasya viṣamarūpatvaṃ viṣamajanmat, tato labdhātmikā taṃ vā janayantī | yā tvametau mitrāvaruṇau paricarasi, sā tvamidaṃ nāmāsmākaṃ kuruṣvetyetadāśāsmahe- iti samastāthaḥ || athavā-“dakṣasya vā” yadā dakṣastvatto jātaḥ, “vrate” ca “karmaṇi” pravṛttaḥ | svādhikārayukto'yam “atūrttapanthāḥ” “pururatho0 janmasu” | ya eṣa varttate bhagavānādityaḥ | atha tadā mitrāvaruṇau vivāsasyāśāsse- mamaitāvapi putratve lokopakāritvena samyagvartteyātāṃ yathaiṣa dakṣa ityaitihāsikapakṣe yojanā || “vivāsatiḥ paricaryyāyām”-ityatra nigamaḥ-“ha̱viṣmā̍m̐ ā̱vivā̍sati ( ṛ0 saṃ0 1, 1, 23, 3, )”-iti | “yo a̱gniṃ de̱vavī̍taye ha̱viṣmā̍m̐ ā̱vivā̍sati | tasmai̍ pāvaka mṛḷaya || (ṛ0 saṃ0 1, 1, 23, 3) ”-iti | medhātitherārṣam | gārhapatyānugamane pūrṇāhutiranayā hūyate || he ‘pāvaka !’ agne ! ‘devavītaye’ devabhojanāya “haviṣmān” haviḥsamprayuktoyastvām “āvivāsati” paricarati, tasmai ‘mṛḍaya’ upadayāṃ rakṣāṃ kurvityetadā śāsmahe |
11 |
23 |
1 ||
“ādityo dakṣa ityāhuḥ” devabrāhmaṇavādinaḥ | kena darśanena ? “ādityamadhye ca stutaḥ” | ca-śabdo hetvarthaḥ, yasmādādityamadhye stutaḥ || stutiprāmāṇikā hi te de vatāsatattvacintāṃ prati || kathamādityamadhye stutaḥ? iti-“imā giraḥ”-ityupakramya bravīti“tuvijātā̱ varu̍ṇo da̱kṣo a̍ṃśaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 7, 6, 1)”-iti ādityamadhye stuteḥ āditya evāsau iti |
11 |
23 |

270.3

yadyevaṃ-nanvidamaparaṃ virudhyate-yadaitihāsikā āhuḥ-“aditirdākṣāyaṇī”-iti | ubhayamapi hyetasminnigame śrūyate-ādityo dakṣo dākṣāyaṇyaditiriti | tadyathā“adi̍te̱rdakṣò ajāyata̱ dakṣā̱dvadi̍tiḥ pari̍ | bhūrja̱jña uttā̱napa̍do̱ bhuva̱ āśā̍ ajāyanta (ṛ0saṃ0 8, 3,1, 4)”-iti | aditerdākṣāyaṇyā ārṣam || uttānapādrājā kaścid yaḥ purāṇe'pi smaryate,tatastāvadbhūrnāma kaścijjajñe | tato'pi ‘bhuvaḥ’ ‘āśāḥ’ diśaḥ ‘ajāyanta’ dikprajananabhāvamasau kathamapi bibharti,devatājanmapratikriyayā vā | “aditerdakṣaḥ” “ajāyata” prādurbabhūva | “dakṣāt” “u” ca “pari” adhi sakāśāt “aditiḥ” prādurbabhūva || “tat” itaretaraviruddhaṃ “kathamupapadyeta” ? yataḥ pratisamādhānaṃ bravīti-“samānajanmānau syātāmiti” | samanantarajanmānau samānajanmānau yathopavarṇitaṃ mantre “dakṣa̍sya vādite”-ityatra |
11 |
23 |

270.4

“api vā devadharmeṇa” mahadātmanā aditimapekṣya tasyāḥ kāraṇatvaṃ ca kāryatvaṃ ca dakṣasya, athavā-mahadātmanā dakṣamapekṣyāditeḥ kāryatvam | evaṃ kṛtvoktam“itaretarajanmānau”-“itaretaraprakṛtī” iti |
11 |
23 |

270.5

adhunā vyabhicāraṃ darśayati-“agnirapyaditirucyate”-iti |
11 |
23 |
“tasya” agneraditiśabdavācyatve “eṣā bhavati”-||
yasmai̱ tvaṃ su̍draviṇo dadāsyanāgāstvamanaparādhatvamadite sarvāsu karmatatiṣu |

Linked texts (1)