Yāska's Nirukta 273
Niruktavṛtti 273
- Language
- Sanskrit
273.1
“pāvakā naḥ sarasvatī0 ( ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 4 | ya0 vā0 saṃ0 20, 84 )”iti | madhucchandasa ārṣam | prauge viniyogaḥ, sārasvate ca haviṣi || -“pāvakā” prakṣārayantyudakena | kā punarasau ? iti-“sarasvatī” mādhyamikā vāk | “vājebhirvājinīvatī” | annena, haviṣodakena vā, tadvatī | “yajñam” etamasmākam, “vājebhiḥ” ‘annaiḥ’ yuktaṃ “vaṣṭu” kāmayatām| athavā-ṛgādibhāvamāpannā devān prati vahatu, vakṣyati hi-“tāṃ viśva̍rūpāḥ pa̱śavo̍ vadanti”-iti | “dhiyāvasuḥ” karmadhanā |
11 |
26 |
“tasyā eṣā aparā bhavati”—sphuṭatarodakaliṅgā—||
“ma̱ho arṇa̱: sara̍svatī0 (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 6)”—iti | pūrvavadārṣaṃ viniyogaśca || “maho arṇaḥ” mahadudakaṃ “sarasvatī” madhyamikā vāk, kiṃ karoti ? “pracetayati” “prajñāpayati” āviṣkaroti varṣabhāvena | kena punarāviṣkaroti ? “ketunā” svena “karmaṇā, prajñayā vā” na hyaprajñānavatyabaliṣṭhā caitacchaktā kartum | evaṃ codakamāviṣkurvantī “dhiyo viśvā virājati”| “sarvāṇi prajñānānyabhivirājati” | katham ? udakādannam, annātprajñānamityevaṃ sarvaprajñānānāmasāvīṣṭa iti |
11 |
27 |
“yadvāgvadantya0 ( ṛ0 saṃ0 6, 7, 5, 4 )”—iti | nemesyārṣam | sārasvate paśau viniyogaḥ || yadā mādhyamikā “vāgvadantī” nirvacayantī | kāni ? “avicetanāni” “avijñātārthāni” śabdarūpāṇi stanayitnulakṣaṇāni | “rāṣṭrī” īśvarā, yā mādhyamikānāṃ, devatānām | “niṣasāda” niṣīdati, vyāpṛṇoti ātmānaṃ varṣakarmaṇi | “mandrā” “madanā” harṣakarī, tarpayitrī vā lokasya | atha tadā kim ? iti- “catasra ūrjaṃ duduhe payāṃsi”| catasraḥ diśaḥ pratyanudiśaśca duduhe dugdhe, prakṣarati, -ūrjam annaṃ payāṃsi udakāni | teṣāṃ ca payasāṃ “kva svidasyāḥ paramaṃ jagāma”| kaitāni niṣpādyauṣadhīrgacchanti ? kuto vā pratisaṃvatsaraṃ punarāgacchantīti ? kastattvaṃ “jagāma” jajāna | yāni pṛthivyāmavatiṣṭhante, yāni mādityaraśmayo harantīti | evamanupakṣīṇapayaskeyamiti śrūyate |
11 |
28 |
“tasyā eṣā aparā bhavati”—( sā punaḥ kimartham ? iyameva vāk sarvaprāṇyantargatā mādhyamikā sarvārthābhivādinī bhavatīti vibhūtyupadarśanārtham )—||
"devī̍ vāca̍majanayaṃta0 (ṛ0 saṃ0 6, 7, 5, 5)"-iti | tadetadārṣam || "devī" dātrīmudakānām, yāṃ "vācam" 'ajanayanta' mādhyamikāḥ "devāḥ" "tām" evaitāṃ yathābhimatārthābhidhāyikāṃ "viśvarūpāḥ" "sarvarūpāḥ" "paśavo vadanti" tatpūrvakatvādvākpravṛtteḥ, "vyaktavācaścāvyaktavācaśca" vyaktavāco manuṣyādayaḥ, avyaktavāco gavādayaḥ | yaiva sarvapaśubhirucyate, "sā naḥ" sāsmākaṃ "mandrā" "madanā" "iṣam" "annam" payogṭatādirūpam, "rasaṃ ca" "ūrjaṃ ca" "duhānā" prakṣarantī | "dhenuḥ" tarpayitrī "vāg" "asmānupaitu" "suṣṭutā" suṣṭhu stutā-ityetadāśāsmahe |
11 |
29 |
“anvidanumate0 (ya0 vā0 saṃ0 34, 8)”-iti [ vāmadevasyārṣam | devikāsu viniyogaḥ || he “anumate” “tvam” “anumanyāsai” “anumanyasva” asmākam yadanumantavyaṃ tvayā | “śaṃ ca naskṛdhi”, “sukhaṃ ca” asmākaṃ “kuru” | “iṣam” “annaṃ ca” asmākaṃ “tokāya” “apatyāya” “dhehi” | “āyūṃṣi” ca “naḥ” “pratāriṣaḥ” atīrṇāni kuru “pravarddhaya”-ityetadāśāsmahe |
11 |
30 |
273.2
“sarasvatī ( 18 )” “vyākhyātā”-“nadīvat ( 2 |
23 | 1 )”-iti . “tadyaddevatāvat ( 2 |
23 | 1 )”-ityuktamidaṃ tat |
11 |
25 |
“tasyā eṣā bhavati”-||
“vāk artheṣu vidhīyate”—ityupapattivacanam | ke punarvāco'rthāḥ ? “cata̍sra̱ ūrjaṃduduhe̱ payā̍si”—ityevamādayaḥ, udakādhikāralakṣaṇāḥ | teṣviyamapi sarasvatī vidhīyate “maho arṇaḥ”—ityevamādiṣu | “tasmānmādhyamikāṃ vācaṃ manyante” nairuktāḥ |
11 |
27 |
"anumatiḥ (20)" "rākā (21)"-"iti devapatnyau iti nairuktāḥ" | sahapadayorupanyāsastulyo'nayorabhidheyavicāra iti | madhyasthāne devapatnayāviti nirjñāte tadabhidhāne iti nairuktāḥ | "paurṇamāsyau-iti yājñikāḥ" | te ca brāhmaṇamudāharanti"yā pūrvā paurṇamāsī"-ityevamādi | kālādhidaivate candrasahacāriṇyāviti madhyasthāne | paurṇamāsyamāvāsyayornakṣatreṭekāmadhya upadhānānnakṣatratvamataśca pradarśanāt sarva evāyaṃ jyotirgaṇo grahanakṣatratārakārūpo rasaprāyo mūrttimāpnuvanmadhyasthāna eveti lakṣyate |
11 |
29 |
273.3
“vāg ( 19 )” vaktavyā | sā punaḥ “vyākhyātā” = “vaceḥ ( 2 | 23 1 )”—iti |
11 |
27 |
“tasyā eṣā bhavati”— ||
"anumatiḥ (20)" "anumanāt" | anumatā dinendramasmindine'tha caturdaśake pakṣe astviyaṃ paurṇamāsīti |
11 |
29 |
"tasyā eṣā bhavati"-||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit