Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 291

Niruktavṛtti 291

Language
Sanskrit

291.1

"athāto dyusthānā devatāḥ"-iti | bahuvacanaṃ pakṣe'rthavat | dyausteṣāṃ sthānamiti dyusthānāḥ, devatāḥ, vyākhyāsyanta iti śeṣaḥ |
12 |

291.2

"tāsāmaśvinau prathamāgāminau bhavataḥ" | tau kasmāt ? kālato hi dyusthānānāṃ devatānāṃ viśeṣo vivakṣitaḥ, āśvine ca stutaśastrake karmaṇi prathamamaśvinoḥ kālaḥ sandhau | ekaścāśvī madhyasthānaḥ eko dyusthāno nairuktānām, ato dyusthānamadhyasthānatvānayoraśvinorupanyāsaḥ |' yadi tarhyekasya madhyasthāne ekasya dyusthāne upadeśaḥ prāpnoti ? na, ekaikasya tayoḥ saṃstavādanya pṛthagbhāvena stutyabhāvādvidvandvasya cātyantamaviyogāt, nāsatyāviti ca pṛthak stutyabhāvāt | satyapyaviyoge prāthamyāt prathamasya samāmnānaṃ yuktam ? dvitīye'hani, tataścaiṣāṃ savanānāṃ nīcairgamanād gamanād, dyusthānasya ca dūrddhamānarūpatvāt, ato'nantaraṃ ca granthāntare'ta ūrdhvāntarasaṃmbhānāditi |
12 |

291.3

"aśvinau -(1)” kasmāt ? "yad vyaśnuvāte sarvam” | kena ? "rasenānyaḥ" rasenādakena sarvaṃ vyaśnute vyāpnoti || "jyotiṣānyaḥ" jyotiṣakaḥ |
12 |

291.4

"aśvaiḥ aśvinau ityaurṇavābhaḥ" | aśvaistadvantau tāvityaurṇavābha ācāryo manyate |
12 |

291.5

"tat ko aśvinau" ? iti vicāraḥ | taditi vākyopādāne kāvetāṣaśvināviti
vicārāryaḥ praśnaḥ | “dyāvāpṛthivyau ityeke” | vijñāyate hi-“tau yau pratyakṣadaivatamaśvināvime eva te dyāvāpṛthivyau”-iti || dyaurjyotiṣā vyāpnoti, pṛthivyannena |
12 |

291.6

“ahorātrau ityeke” | aharjyotiṣā vyaśnute, rātriravaśyāyaiḥ |
12 |

291.7

“sūryācandramasau ityeke” | sūryo jyotiṣā vyaśnute, rasena candramāḥ |
12|

291.8

“rājānau puṇyakṛtau ityaitihāsikāḥ” aśvairaśvinādityetannirvacanam, athāsmin pakṣe itihāse samavaiti |
12 |

291.9

“tayoḥ kālaḥ ūrddhamarddharātrāt prakāśībhāvasyānuviṣṭambham” | jyotiṣā vyatibhidyamānamūrddhamarddharātrāt tamo yadā jyotiranuviṣṭabhāti, so'śvinoḥ kālaḥ | tataḥ prabhṛti sandhistotraṃ purodayādāśvinam, udite sauryāṇi | tatra yattamo'nupraviṣṭaṃ jyotiṣi, tadbhāgaḥ “madhyamaḥ” tanmadhyamasya rūpam | yat “jyotiḥ” tamasi anupraviṣṭaṃ tadbhāgaṃ tadrūpam “ādityaḥ” | tāvetau madhyamottamāviti svamatamācāryasya yataḥ samarthanāryodāharati |
12 |
“tayoḥ eṣā bhavati”-|| “vasā̍tiṣu̱ sma ca̍ratho'si̍tau pe̱tvā̍viva | kve̍dema̍śvinā yu̱vama̱bhi de̱vām̐ a̍gacchatam ||” iti sā nigada̍vyākhyātā || [ vaisātiṣusma caratho vasā-

Linked texts (1)