Yāska's Nirukta 291
Niruktavṛtti 291
- Language
- Sanskrit
291.1
"athāto dyusthānā devatāḥ"-iti | bahuvacanaṃ pakṣe'rthavat | dyausteṣāṃ sthānamiti dyusthānāḥ, devatāḥ, vyākhyāsyanta iti śeṣaḥ |
12 |
291.2
"tāsāmaśvinau prathamāgāminau bhavataḥ" | tau kasmāt ? kālato hi dyusthānānāṃ devatānāṃ viśeṣo vivakṣitaḥ, āśvine ca stutaśastrake karmaṇi prathamamaśvinoḥ kālaḥ sandhau | ekaścāśvī madhyasthānaḥ eko dyusthāno nairuktānām, ato dyusthānamadhyasthānatvānayoraśvinorupanyāsaḥ |' yadi tarhyekasya madhyasthāne ekasya dyusthāne upadeśaḥ prāpnoti ? na, ekaikasya tayoḥ saṃstavādanya pṛthagbhāvena stutyabhāvādvidvandvasya cātyantamaviyogāt, nāsatyāviti ca pṛthak stutyabhāvāt | satyapyaviyoge prāthamyāt prathamasya samāmnānaṃ yuktam ? dvitīye'hani, tataścaiṣāṃ savanānāṃ nīcairgamanād gamanād, dyusthānasya ca dūrddhamānarūpatvāt, ato'nantaraṃ ca granthāntare'ta ūrdhvāntarasaṃmbhānāditi |
12 |
291.3
"aśvinau -(1)” kasmāt ? "yad vyaśnuvāte sarvam” | kena ? "rasenānyaḥ" rasenādakena sarvaṃ vyaśnute vyāpnoti || "jyotiṣānyaḥ" jyotiṣakaḥ |
12 |
291.4
"aśvaiḥ aśvinau ityaurṇavābhaḥ" | aśvaistadvantau tāvityaurṇavābha ācāryo manyate |
12 |
291.5
"tat ko aśvinau" ? iti vicāraḥ | taditi vākyopādāne kāvetāṣaśvināviti
vicārāryaḥ praśnaḥ | “dyāvāpṛthivyau ityeke” | vijñāyate hi-“tau yau pratyakṣadaivatamaśvināvime eva te dyāvāpṛthivyau”-iti || dyaurjyotiṣā vyāpnoti, pṛthivyannena |
12 |
291.6
“ahorātrau ityeke” | aharjyotiṣā vyaśnute, rātriravaśyāyaiḥ |
12 |
291.7
“sūryācandramasau ityeke” | sūryo jyotiṣā vyaśnute, rasena candramāḥ |
12|
291.8
“rājānau puṇyakṛtau ityaitihāsikāḥ” aśvairaśvinādityetannirvacanam, athāsmin pakṣe itihāse samavaiti |
12 |
291.9
“tayoḥ kālaḥ ūrddhamarddharātrāt prakāśībhāvasyānuviṣṭambham” | jyotiṣā vyatibhidyamānamūrddhamarddharātrāt tamo yadā jyotiranuviṣṭabhāti, so'śvinoḥ kālaḥ | tataḥ prabhṛti sandhistotraṃ purodayādāśvinam, udite sauryāṇi | tatra yattamo'nupraviṣṭaṃ jyotiṣi, tadbhāgaḥ “madhyamaḥ” tanmadhyamasya rūpam | yat “jyotiḥ” tamasi anupraviṣṭaṃ tadbhāgaṃ tadrūpam “ādityaḥ” | tāvetau madhyamottamāviti svamatamācāryasya yataḥ samarthanāryodāharati |
12 |
“tayoḥ eṣā bhavati”-|| “vasā̍tiṣu̱ sma ca̍ratho'si̍tau pe̱tvā̍viva | kve̍dema̍śvinā yu̱vama̱bhi de̱vām̐ a̍gacchatam ||” iti sā nigada̍vyākhyātā || [ vaisātiṣusma caratho vasā-
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit