Yāska's Nirukta 302
Niruktavṛtti 302
- Language
- Sanskrit
302.1
"yenā̍ pāva̱ka cakṣa̍sā 0 (ṛ0 saṃ0 1, 4, 7, 5 | mā0 saṃ0 āra0 ā0 5 da0 11)''-iti | praskaṇvasyaitāḥ sarvā ārṣam | āśvine viniyogaḥ || "bhuraṇyu̱riti kṣipranāma" | "bhuraṇyuḥ" | kṣipragāmī "śakuniḥ"| sa punarayameva yo'dhiyajñe agniścīyate sa suparṇaḥ | vijñāyate hi-"sva̱rgāya̱ vai lo̱kāyā̱gniścīyate"-iti | "tatsampātī" tena yukto'gnicidupāttāpūrvasambhbhāraḥ | svargaṃ lokaṃ prati tadeva śīghraṃ yaḥ patati, gantumicchati, sa bhuraṇyati | he bhagavan ! "varuṇa !" "pāvaka" pāvayitaḥ ! "yena" "khyānena" darśanena anugrāhakeṇa "tvaṃ" puṇyakṛto "janānanu bhuraṇyantaṃ" pūrvairhi puṇyakṛtāṃ mārgeṇa devayānena kṣipraṃ gacchantamanupaśyasi | kiṃ tasya darśanasyeti aparisamāptaṃ vākyamiti yadvṛttamapekṣya tadvṛttamadhyājahāra-"tatte" darśanamanugrāhakaṃ "vayaṃ stumaḥ"iti vākyaśeṣaḥ |
12 |
22 |
"api vottarasyām" | api caiva yathoktamapi caivamanyathā syāt | kathamiti ? yathottarā ṛk, tayāpi sahaikavākyatopekṣyā | katham ? iti, yataḥ punaḥ paṭhati-||
vyeṣi dyāṃ rajaśca pṛthu mahāntaṃ lokamahāni ca mimāno aktubhī rātribhiḥ saha paśyañjanmāni jātāni sūrya |
23 || "yenā pāvaka0"-iti | "yena" he, "pāvaka !" "varuṇa !" "cakṣasā" "khyānena" "janān anu bhuraṇyantaṃ paśyasi"-tenaiva khyānena tayaiva khyātyā prajñayā yuktastvaṃ "vi dyāmeṣi" vividhameṣi atiśayena vā eṣi | kimeṣi ? dyulokam | "rajaḥ" "ca" "pṛthu" "mahāntaṃ lokam" antarikṣam | kiṃ kurvāṇaḥ ? "ahā" "ahāni" mahāntaṃ lokam antarikṣaṃ ca "mimānaḥ" kurvan "aktubhiḥ"
rātribhiḥ “saha” “paśyan” ca “janmāni” “jātāni” sarvabhūtānyanugrāhakatatvena “sūryaḥ” |
12 |
23 |
api vottarasyāmekavākyatā syāt “api” tarhi “pūrvasyām” apyupekṣyā | katham ? iti, yataḥ paṭhanti-||
“yenā pāvakka0” -iti | he “varuṇa !” “pāvaka !” “yena” khyānena yathaivānugrahabuddhyā “janān anu bhuraṇyantaṃ paśyasi”-tayaiva khyātyā prajñayā yuktaḥ “pratyaṅ devānāṃ” “viśaḥ” yā viśastāḥ kṛtvā purastāttāsām “udeṣi” “mānuṣān” caivameva pratyaṅ kṛtvā teṣāmapi purastādeva udeṣi | ki bahunā, he “svaḥ” āditya ! “pratyaṅ” “idaṃ sarvam” ātmanaḥ kṛtvā purastādudyan “sarvamabhivipaśyasi' |
12 |
24 |
na cet pūrvasyāmuttarasyāṃ vā ekavākyatā syāt “api vā” tarhi “etasyāmeva”-||
kathamiti ? yataḥ punaḥ paṭhati-“yenāṃ pāvaka0”-iti | he “pāvaka” varuṇa !
"yena" khyānena yayaivānugrāhakamajñayā “janānanu bhuraṇyantaṃ paśyasi tvam" puṇyakāriṇaḥ, tenaiva khyānena tayaivānugrahakārakabuddhyā asmākaṃ janānabhivipaśyasi || ko viśeṣaḥ prathamādadhyāhārāt ? prathame hi tante vayaṃ stuma iti stutyā parisamāpitam, iha punarāśiṣā | “tena no janānabhivipaśyasi” stutyāśiṣoḥ sambandhnityatvādrākyasya | eṣa sākāṅkṣāṇāṃ mantrāṇāmekavākyatāprakāra upapradarśitaḥ |
12|
25|
302.2
"varuṇaḥ (13)" "vyākhyātaḥ (10|
12|
21|
"tasya eṣā bhavati" - ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit