Yāska's Nirukta 65.2
Niruktavṛtti 65.2
- Language
- Sanskrit
65.2.1
"dayati (29)"— ityeṣa śabdaḥ "anekakarmā" anekārthaḥ, na tvanekārthavikalpaprakṛtiḥ,--yathā suviteśabdasya anyenānyena dhātunā vigṛhyānekārthatvamuktam,-iṇā vigṛhya "su ite" --iti gatyarthatvam, sūtinā vigṛhya "sūte"--iti ca prajārthatvam, naivamiha | kiṃ tarhi ? ekaprakṛtirevāyaṃ śabdo'nekārtho bhavatītyasya viśeṣasyopadyotanārthamudāharati | evamucyamāne'pyanekārthatve dayatiranekakarmaivetyevamuktam || anye tu bruvate,yathā suviteśabdo'nekārtho'navagatasaṃskāraśca,naivamayam | kiṃ tarhi? anekārtha evāyāmiti || evamanekārthatvaṃ pratijñāya udāharaṇenaivopapādayati,--"nave̍na̱ pūrvai̱ daya̍mānāḥ syāma"-"iti" etasmin mantre dayatītyeṣa śabdaḥ "upadayākarmā" | upadayeti rakṣaṇamucyate | "navena" dhānyena "pūrva" purāṇaṃ "dayamānāḥ" rakṣantaḥ "syāma" purāṇena ca navam, dṛṣṭaṃ hi navena purāṇasya ca rakṣaṇaṃ, purāṇena ca navasya, prasiddhaṃ ca loke | tasmādihāyamupadyate upadayākarmā | 'caturdaśe'dhyāye' ityasya śeṣaḥ ||
65.2.2
"ya eka̱ idvi̱daya̍te̱ vasu̍"--"iti" etasmin mantre "dānakarmā vā, vibhāgakarmā vā" | "ya eka̱ idvi̱daya̍te̱ vasu̱ marttā̍ya dā̱śuṣe̍ | īśā̍no apra̍tiṣkuta̱ indro̍ aṅga | (ṛ0 saṃ0 1, 6, 6, 2) " iti | rāhūgaṇasya gautamasyārṣam | aindrī | uṣṇik || “yaḥ” indraḥ “ekaḥ it” eka eva svatantraḥ “vi” vividhaṃ “vasu” dhanaṃ “dayate” dadāti | kasmai ? ‘martyāya’ manuṣyāya | kiṃlakṣaṇāya ? ‘dāśuṣe’ dattavate havīṃṣi || athavā vibhāgakarmā–dāśuṣe vasu viṃdayate vibhajate ityarthaḥ || kiṃlakṣaṇaḥ punarindro dadāti, vibhajate vā ? . ti | ucyate-‘īśānaḥ’ īśvaraḥ, ‘apratiṣkutaḥ’ apratiskhalitaḥ saṃgrāmeṣu | ‘indraḥ’ ‘aṅga’ kṣipraṃ dhanaṃ dadāti, vibhajate vā, dāśuṣe yajamānāya || tamahaṃ staumi, so'smākaṃbhaktat karotvityabhiprāyaḥ | īśānaḥ, indraḥ, anyatra dānavibhāgābhyāṃ dāśuṣe yajamānāya vasvekavākye śrūyamāṇaṃ kimanyar kuryāt? tasmāṭa vākyasāmarthyādatra “dānakarmā vā vibhāgakarmā vā” ityupapadyate || etasmin mantre “dahātikarmā”dahanakarmā | nigamaprasaktaṃ nirbravīti,–“durvarttuḥ durvāraḥ” durvāraṇīya ityarthaḥ |
65.2.3
iti | āgneyī | bharadvājasyārṣam | triṣṭup | prātaranuvākādiṣvanayoḥ śasyate || upajvalitasyāgneḥ ‘adha’ atha, anantarameva tasya ‘jihvā’ jvālā dāruṣu ‘pāpatīti’ punaḥpunaḥ patati, ‘pravṛṣṇaḥ’ pravarṣituḥ indrasya ‘gopuyudhaḥ’ gavāthaṃ vāde devapaṇibhiḥ saha asurairyudhyataḥ || athavā goṣu apsu, medhena saha yudhyata ityarthaḥ | ‘na’--ityupamā, indrasya goṣu yudhyata iva | ‘aśaniḥ’ ‘sṛjānā’ tenaiva sṛjyamānā yathā patati, aśanirvajraḥ, tathā agnerjvālā dāruṣu pāpatīti | kiṃca, ‘śūrasyeva prasitiḥ kṣātiragneḥ’| yathā kasyacit śūrasya vikrāntasya vo apratihatagateḥ prasitiḥ prasahyaṃ saṃgrāmānupraveśamārgaḥ chinnabhinnāvagaṇaiḥ śatrubhiḥ praikīrṇaḥ syāt, evamasya agneḥ kṣātiḥ dahanamārgaḥ, īṣatpluṣṭāddhardagdhabhasmībhūtairvṛkṣairgulmādibhirākīryate | kadā punaretad bhavati ? “durvarttuḥ” ‘durvāraḥ” dāvāgnībhūtaḥ, “bhīmaḥ” sarvaprāṇibhayaṅkaro yadāyamagniḥ “dayate” dahati || kim ? “vanāni” | evamayamāgneye mantre vanaśabdasannidhau śrūyamāṇe dayatiśabdo dahanādanyat kimabhidadhyāt ? tasmāt sāmarthyādihāyaṃ dahanakarmā--ityupapattiḥ | etasmin mantre “hiṃsākarmā” |
65.2.4
brahma̍jūtasta̱nvā̍ vāvṛdhā̱no bhūri̍dātra̱ āpṛ̍ṇa̱droda̍sī u̱bhe || (ṛ0 saṃ0 3, 2, 15, 1)” iti | viśvāmitrasyeyamārṣam | triṣṭup | udbhidgalabhidorniṣkevalye nividdhānīyasya sūktasya prathamaiveyam || 'indraḥ' 'pūrbhit' asurapurāṃ meghānāṃ vā bhettā, adbhiḥ pūrṇā apo vā pālayantīti meghāḥ, puraḥ, “pṛ̱ pālanapūraṇayoḥ ( kyā0 pa0 )”—ityetasya | 'atirat' abhinat | 'dāsaṃ' dāsayitavyaṃ megham || kaiḥ sahāyaiḥ saha ?, ‘arkaiḥ' vṛṣaiḥ [vā,] devairmādhyamikairvā || kilakṣaṇaḥ punarasāvindraḥ, ya atirat ? “vi̱dadva̍suḥ” prāptadhanaḥ | kiṃ kurvan atirat dāsam ? “vi̱daya̍mānaḥ” vividhaṃ hiṃsan “śatrūn” ye meghavadhapratibandhinaḥ || āha-–kiṃ vidadvasutvenaivaikena guṇena yukto ya indraḥ, sa etadakarot ? netyucyate'brahmajūtaḥ' ca brahmaṇā stutilakṣaṇena jūtaḥ prāptaḥ, prīto vā, brāhmaṇatanvā śarīreṇa 'vāvṛdhānaḥ' varddhamānaḥ 'āpṛṇat' āpūrayati | 'rodasī' dyāvāpṛthivyau ubhe api 'bhūridātraḥ' bahudānaśca indro dāsamatirat | evamatra vidadvasurddyamāno viśatrūniti śatrusannidhau dayateḥ kimanyat sāmarthyamupapadyetānyatra vadhāt ? || “i̱me su̱tā indra̍ vaḥ prā̱tarli̍ṃtvanā sa̱jorṣa̍sā pibatama̱śvinā̍tān | a̱yaṃ hi vā̍ mūtaye vanda̍nāya̱ māṃ va̍yaso do̱ṣā daya̍māno abūbudhat”–iti | “dyamāna iti” | atra dayatirgatyarthaḥ | dayamānaḥ uḍḍīyamānaḥ kāko'ntarikṣeṇādhastāt māṃ sutaṃ “doṣā” doṣāyāmabodhayat | mṛgyo'tra śeṣaḥ | 4 | 17 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit