Yāska's Nirukta 72
Niruktavṛtti 72
- Language
- Sanskrit
72.2
“erirai ( 50 )”—ityetadanavagatam | “ā īrire”—ityavagamaḥ | “yama̍rre bhṛga̍vo viśvave̍dasaṃ nābhā̍pṛthi̱vyā bhuva̍nasya ma̱jmanā̍ | a̱gniṃ taṃ gī̱rbhirhi̍nuhi̱ sva ā dame̱ ya eko̱ vasvo̱ varu̍ṇo̱ na rājā̍ti || ( ṛ0 saṃ0.2, 2, 12, 4 )” iti | dīrghatamasa iyamārṣam | jagatī | prātaranuvākāśvinayorāgnimārute ca śasyate || “yama” agnimābhimukhyena īritavantaḥ, preritavantaḥ, sthāpitavanta iti yāvat, ātmābhipretārthasiddhaye “bhṛgavaḥ” | ‘viśvavedasaṃ’ sarvavedasaṃ, sarvasya vettāraṃ, sarvadhanaṃ vā || ka punaḥ erirai? ‘nābhāpṛthivyāḥ’ nābhau avasthitam, uttaravedimadhyagatāyāṃ pṛthivyāṃ vedyā upari | kena punarerirai ? ‘bhuvanasya’ udakasya ‘majmanā’ mananīyena vīryeṇānnena havirlakṣaṇena | kiṃ tasya ? ‘tamagniṃ’ he yajamāna ! tvamapi ‘gīrbhiḥ’ vāgbhiḥ stutilakṣaṇābhiḥ ābhimukhyena sthitvā ‘hinuhi’ preraya | tasmiṃstasmin karmaṇi varttamānamagnihotrādau, yathā bhṛgavaḥ īritavantaḥ, tathā ‘sve dame’ sva eva gṛhe, mā kasyacidārtvijye'vasthita ityabhiprāyaḥ | kilakṣaṇaṃ punaragnimāhinuhi ? ‘ya eko vasvaḥ’ eka eva yo vamuno dhanasya dātā | ‘varuṇo na’ varuṇa iva, yathā varuṇaḥ samudrāntargatānāṃ dhanānām īṣṭe, eva yaḥ sarvasyaiva dhanasya ‘rājati’ īṣṭe ityarthaḥ | rājatiruśvaryakarmasu paṭhitaḥ,-“kṣiyati ( 3 ), rājāti ( 4 )”—iti | “erirai-iti” “īttiḥ” ayaṃ dhāturgatikarmā, “ītte (79), ayati ( 81 )”—iti etikarmasu paṭhitam | sa punarayamāṅopasargeṇa “upasṛṣṭo'bhyastaḥ” ca, punaḥpunarīritavanta ityarthaḥ |
4 |
23 |
72.51
api smairna vastramathimiva vastramāthinam || vastraṃ vasteḥ || tāyuriti stenanāma, saṃstyānamasmin pāpakamiti nairuktāḥ | tasyatervā syāt || anukrośanti kṣitayaḥ saṃgrāmeṣu | bhara iti saṃgrāmanāma | bharatervā haratervā | nīcāyamānaṃ nīcairayamānaṃ nīcairnicitaṃ bhavatyuccairuccitaṃ bhavati jastamiva śyenam | śyenaḥ śaṃsanīyaṃ gacchati | 'śravaścācchā paśumacca yūtham |' śravaścāpi paśumacca yūthaṃ praśaṃsāṃ ca yūthaṃ ca dhanaṃ ca yūthaṃ ceti vā | yūthaṃ yauteḥ | samāyutaṃ bhavati |
1 ||
na śaknoti, nīcaireva gacchati, gatvā ca śaśakādīni hinasti samsani | saṃ yathā janairabhikranyate, tathā cainamabhikrandati | āha-kamarthamabhisandhāya ? iti | ucyate-“śravaśca accha” kīrttiṃ cābhisandhāya, kathaṃ nāma śrūyemahi ? praśasyemahi jitamebhirityetamarthamabhisandhāya | “paśumacca yūtham” anekapaśujātisaṃyuktaṃ paśuyūthamabhisandhācaitadasmākaṃ syādityevamabhikrandatītyeṣa samastārthaḥ ||
athaikapadaniruktam-“vastraṃ vasteḥ” ācchādanārthasya ( adā- ā0 ), taddhyācchādayate || “tāyuriti”-etat “stenanāma” “saṃstyānaṃ” saṃhatam “asmin pāpakaṃ” bhavati ‘iti” evaṃ “nairuktāḥ” manyante || “tasyateḥ vā syāt” kṣayārthasya ( di0pa0 ), upakṣīṇe hyasau bhavati, adhārmikatvāt, paralokamapekṣya kalpayati karmāṇi ||
kṣitayo manuṣyāḥ | “bhara iti saṃgrāmanāma” bhriyante tasmin yoddhāraḥ “harateḥ vā” hiyanta hīṃ tāsman jīvitāni, vasūni ca ||
“śyenaḥ śaṃsanīyaṃ gacchati” śīghratvāt ||
“yūthaṃ yauteḥ” taddhi “samāyutaṃ bhavati” ekatra miśrībhūta strīpuruṣabālavṛddhaiḥ paśubhiḥ || evamiha nīcāyamānaṃ śyenamityanena sambandhājjasuriba̍ddha ityupapadyate, na hyabaddhaḥ, śyeno nīcairayate |
4 |
24 |
1 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit