Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 86

Niruktavṛtti 86

Language
Sanskrit

86.2

“raśmayaḥ pavitramucyante”— te hi sparśanenaiva pāvayanti | “vā̱caspata̍ye pavasva vṛṣṇo aṃśubhyāṃ gabha̍stipūtaḥ | de̱vo de̱vebhya̍ḥ pavasva̱ yeṣā̍ṃ bhā̱go'si̍”-iti || eṣā upāṃśugrahagrahagrahaṇe viniyuktā | he soma ! vācaspatirindraḥ, tvāṃ pāsyatītyetamartha puraskṛtya 'vṛṣṇaḥ' varṣituḥ, amau prāstāhutyā vṛṣṭiṃ kartugadityasya cārthe 'pavasva' pūyasva, yāvetāvaṃśū antarhitau mantau sakalayajñaṃ vyāpnuvānau niṣicyamānasyaiva tābhyā 'aṃśubhyāṃ' 'pavasva' api ca tvaṃ prāgapyabhiṣavāt “gabhastipūtaḥ” eva raśmipūtaḥ | kiñca, 'devaḥ' tva dānādiguṇayuktaḥ | devānāmeva dānādiguṇayuktānāṃ pavitramasi pāvayitāsi | kiṃ sarveṣāmeva ? netyucyate,-'yeṣāṃ bhāgo'si' ye tvāmabhiṣavādikriyayā bhajaṃte ṛtvigyajamānāḥ, te hyatra devatvenābhipretāḥ pāvanasambandhāt, na hītareṣāṃ devānāṃ pāpamasti pūrvavatkiñcit || kocitu“pava̍mān mahi̱ārṇo vidhā̍vasi̱ sūro̱ na ci̱tro avya̍yāni pa̱vyayā̍ | gabha̍stipūto nṛ̱bhiradri̍bhiḥ su̱to ma̱he vājā̍ya̱ dhanyā̍ya dhanvasi || ( ṛ0 saṃ0 7, 3, 18, 4 )”-iti ||
etaṃ mantraṃ vyācakṣate | ṛṣigaṇairaṅguṣṭamātrādibhirvyastaiḥ samastaiśca tribhiḥ "pra te aśavaḥ"-ityetasyāṣṭācatvāriṃśadṛcasya sūktasya catvāriṃśalāmṛcāṃ daśadaśarcoṃ dṛṣṭāḥ, tatraiṣā catustriṃśattamī | he 'pavamāna' pūyamāna ! soma ! 'avyāni' 'pavyā' pavimayena, aurṇena pavitreṇa pūyamānaḥ, tvam 'mahi' mahat 'arṇaḥ' udakam, udakatvenābhisampannaḥ, tatsvabhāvamupagataḥ, nirṛjīpaḥ, svaccho bhūtvā tato droṇakalaśaṃ prati 'vidhāvāsi' | kīdṛśaḥ punaḥ pūrvaṃ bhūtvā etāṃ rasāvasthāmāpadyase tvam ? iti, ucyatepūrvaṃ tāvadaraṇye'vasthitaḥ, "gabhastipūtaḥ" raśmipūtaḥ san | tataḥ āhṛtya krītvā somakrayavikrayavidhānena, "nṛbhiḥ" ṛtvigyajamānaiḥ "adribhiḥ" grāvabhiḥ "sutaḥ" abhiṣutaḥ | tato 'mahe' 'vājāya' annāya 'dhanvāya' 'dhanvasi' kṛtsnaṃ jagaddhārayitre'rthāya | katha nāma kṛtsnajagadupakāritvamabhiniṣpadyeta ? vṛṣṭinimittenetyetamarthaṃ puraskṛtya rasabhāvamāpanno droṇakalaśaṃ prati dhanvasi prāpnoṣītyarthaḥ | 'sūryo na citraḥ' sūrya iva pūjanīyaḥ || evamatra "gabhastipūtaḥ" ityetasmāt pāvanaṃsambandhādraśmīnāṃ pavitratvamupapadyate || kaiścit "pavitravantaḥ pari vācamāsate || (ṛ0 saṃ0 7, 2, 29, 3)" ityeṣa nigamo vidhīyate |
5 |
6 |

86.3

"āpaḥ pavitramucyante"-tā api hi pāvayanti || "śata̍pavitrāḥ sva̱dhayā̱ mada̍ntīrdevīrde̱vānā̱mapi̍ yanti̱ pātha̍ḥ | tā indra̍sya̱ na mi̍nanti vra̱tāni̱ sindhu̍bhyo ha̱vyaṃ ghṛ̱tava̍jjuhota || ( ṛ0 saṃ0 '5, 4, 14, 3)"-iti || abdevatayā | triṣṭup | vasiṣṭhasyārṣam | "śatapavitrāḥ" bahupāvayitryaḥ, yāḥ devyaḥ, "svadhayā" annena sahitā bhūtvā "madantīḥ" 'devīḥ' dānādiguṇayuktāḥ, 'devānāṃ' dānādiguṇayuktānāmeva 'pāthaḥ' pānaṃ somākhyabhū 'api yanti' api gacchanti | tāḥ, evaṃlakṣaṇā āpaḥ, 'indrasya na minanti' na hiṃsanti | vratāni karmāṇi, yenānnavadhādantaramavilambamānā varṣabhāvena prakṣarantītyabhiprāyaḥ | yā etā evaṅguṇayuktā āpaḥ, tābhyo'dvayaḥ 'sindhubhyaḥ' spandamānābhyaḥ 'havyaṃ' haviḥ, 'ghṛtavat' ghṛtamiśram 'juhota' he ṛtvijaḥ ! arhanti tā havirityabhiprāyaḥ | evamatrāpaḥ "pavitra"śabdenocyante, abdaivatatvādasya mantrasya |
5 |
6 |

86.4

agnyādayo'pi hyete pavitraśabdenocyante, te'pi hi sarva eva pāvayanti || “agniḥ pavitraṃ sa māṃ punātu, vāyuḥ somaḥ sūryya indraḥ pavitraṃ te māṃ punantu ||” “ityapi nigamo bhavati” | nigada [ pra ] siddha evaiṣa nigamaḥ |
6 |

86.36

“todaḥ ( 35 )”-ityanavagatam | “tudaḥ” ityavagamaḥ | “tudyateḥ” vyathanārthasyeti ( tu0 u0 ) dhātunirdeśaḥ | bhūmerbilaṃ toda ityucyate, taddhi tunnaṃ bhavati dīrghatvāt || kūpa ityeke ||

Linked texts (1)