Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 90

Niruktavṛtti 90

Language
Sanskrit

90.2

| “ehi vāṃ vi̍muco napā̱dāghṛ̍ṇe̱ saṃsa̍cāvahai || ra̱thīrṛ̱tasya̍ no bhava || (ṛ0 saṃ0 4, 8, 21, 1)”-iti || bharadvājasyeyamarṣim | gāyatrī | pauṣṇe sūkte | 'ehi' āgaccha | he 'vimucaḥ' vimocayitaḥ ! prajānām tamobhyaḥ, pūṣan ! sūrya ! 'napāt' naptaḥ ! adbhavyo'bhijāyeta, agnerādityaḥ-ityanayāpekṣayāpāṃ napāttvaṃ sūryasya | athavā-manuṣyāṇāmeva naptā syāt, nṛbhya ṛtvigbhyo manuṣyebhyo jāyate'gniḥ, agnerapi ca sūryo jāyate, yaduktamapyupasthāne,-“eṣa prātaḥ prasuvati”-iti | “āghṛṇe” āgatadīpte ! “saṃsacāvahai”, “saṃsevāvahai” | 'vām' āvāṃ parasparataḥ | 'rathīn ṛtasya' raṃhayitā, gamayitā, protsarpayitā 'naḥ' tvaṃ yajñasya 'bhava' | tvadudayapratīkṣa evāhaṃ yajñaprārambhaṃ pratyāśāse | me tvamudihi, tvayyudite protsarpatāmayaṃ yajña ityabhiprāyaḥ | sa evamayamatra sūryasambandhāt āghṛṇi-śabdo dīptivācakaḥ | dīptikarmasu ca paṭhita evāyaṃ “haraḥ (9), hṛṇiḥ (10)” iti | krodho'pi hṛṇirityucyate, -“heḷaḥ (1), haraḥ (2), hṛṇiḥ (3)”-iti, tadapi prakaraṇavaśāduprekṣitavyam |
5 |
9 |

90.9

“pṛthujrayāḥ (40)” – ityanavagatam | “pṛthujavaḥ”- ityavagamaḥ | “yaṃ nu na kiḥ pṛ̱rtanā̍su sva̱rāja̍ṃ dvi̱tā tara̍ti̱ nṛta̍maṃ ha̱riṣṭhā̱m || ina̍tamaḥ satva̍bhi̱ryo ha̱ śūrṣaiḥ pṛ̱thujra̍yā̱ ami̍nādā̱yurdasyoḥ || (ṛ0 saṃ0 3, 3, 13, 2)”-iti || viśvāmitrasyeyamārṣam | triṣṭup | aindre sūkte dvyūḍhasya daśarātrasya dvitīye'hani marutvatīye śastre śasyate || 'yaṃ nu na kiḥ' yamindraṃ na kaścidapi 'pṛtanāsu' saṃgrāmeṣu 'svarājam' aparādhīnarājyaṃ 'dvitā' dvividhenāpi balena sāṃyogikena aurasena ca, 'tarati' jayati, sarvathā yo jetuṃ na śakyata ityarthaḥ | athavā-'dvitā tarati' dvidhaikadhā vā, bahudhā vā varttamānaṃ pṛtanāsu yaṃ nu na kiḥ yaṃ na kaścit hantuṃ śaknoti 'nṛtamaṃ' manuṣyatamaṃ 'hariṣṭhāṃ haryoḥ āsthātāram | 'inatamaḥ' īśvaratamaśca yaḥ sarvebhya īśvarebhyaḥ, 'satvabhiḥ yo ha
śūṣaiḥ anekasattvasaṃyuktaiḥ hastyaśvarathapadātilakṣaṇaiḥ sāṃyogikaiḥ balaiḥ, śūṣaiśca balaviśeṣaireva | athavā-sattvaśabdaviśeṣaṇameva śūṣaśabdaḥ syāt,-sattvayuktaiḥ śūṣaiḥ balairiti | “pṛthujrayāṃḥ” vistīrṇajavaḥ “abhināt āyuḥ” || kasya ? “dasyoḥ” meghasya, asurasya, tamahaṃ staumi | sa idaṃ nāma karotītyabhiprāyaḥ || evamatra śabdasārūpyāt vadhādhikārācca “pṛthujrayāḥ-pṛthujavaḥ”-ityupapadyate |
5 |
3 ||

Linked texts (1)