<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.7.23 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Auxiliary Sciences of the Veda](https://indike.org/pramana/in.vedanga) › [Etymology and Vedic lexicon](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta) › [Yāska's Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska) › 7.23

# Yāska's Nirukta 7.23

Nirukta 7.23

- **Language:** Sanskrit

### [7.23](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.7.23)

\`\`pra nū mahitvam vṛsabhasya vocam yam pūravo vṛtrahanam sacante/  
vaiśvānaro dasyum agnir jaghanvān adhūnot kāsthā ava śambaram bhet/''.\[809\]  
prabravīmi tan mahattvam māhābhāgyam vṛsabhasya varṣitṛ6.apām/(7,22)  
yam pūru1p pūrayitavyā manuṣyā vṛtrahanam meghahanam sacante sevante varṣa kāmāh/\[809\]  
dasyur dasyateḥ kṣaya arthād upadasyanty asmin rasāh,.upadāsayati karmāṇi/\[809\]  
tam agnir vaiśvānaro aghnann,.avādhūnod apaḥ kāsthā,.abhinat śambaram megham/\[809\]  
atha asāv āditya iti pūrve yājñikāh/\[809\]  
eṣām lokānām rohena savanānām roha āmnātas/  
rohāt pratyavarohaś cikīrṣitas/  
tām anukṛtim.\[cikīrṣan\].hotā āgnimārute śastre vaiśvānarīyena sūktena pratipadyate\[prārabhate\]/\[809\]  
so api na stotriyam ādriyeta,.āgneyas hi bhavati/.\[$\]  
tata āgacchati madhyama sthānā devatāḥ rudraṃś ca marutaś ca/  
tato agnim iha sthānam atra eva stotriyam śaṃsati/\[809\]  
atha api vaiśvānarīyas dvādaśa kapālas bhavaty etasya hi dvādaśa vidham karma/\[809\]  
\`\`asau vā ādityo agnir vaiśvānarah''.iti/\[810\]  
atha api nivit saurya vaiśvānarī bhavati.''.ā yo dyām bhātyā pṛthivīm''.iti/\[810\]  
esa hi dyāvā pṛthivī āv ābhāsayati/\[810\]  
atha api chāndomikam sūktam saurya vaiśvānaram bhavati.''.divi pṛṣṭho arocata''.iti/  
esa hi divi pṛṣṭho arocata iti/\[810\]  
atha api havis pāntīyam sūktam saurya vaiśvānaram bhavati/\[810\]  
ayam eva agnir vaiśvānara iti śākapūnir/  
viśvānarāv ity apy ete uttare jyotiṣī/  
vaiśvānaro ayam\[agniḥ ṭ\].yat tābhyām jāyate/\[810\]  
katham tv ayam etābhyām jāyata iti/\[810\]  
yatra vaidyutaḥ śaranam abhihanti,.yāvad anupāttas bhavati madhyama dharma eva tāvad bhavaty udaka indhanaḥ śarīra upaśamanah($)/\[810\]  
upādīyamāna eva ayam\[agniḥ ṭ\].sampadyata udaka upaśamanaḥ śarīra dīptih/\[810\]  
atha ādityād udīci prathama samāvṛtta āditye,.kaṃsam\[copper\].vā manim\[cristal\].vā parimṛjya pratisvare\[a focus\].yatra śuska gomayam asaṃsparśayan dhārayati tat pradīpyate,.so ayam eva sampadyate/\[810-811\]  
atha apy āha/''.vaiśvānaro yatate sūryena iti/''.\[811:  
na ca punar ātmanā ātmā samyatate/  
anyena eva anyaḥ samyatata/  
iti imam\[agnim ṭ\].ādadhāty\[kindles\].amuto amusya raśmayaḥ prādurbhavanti/  
ito asya arcisas tayor bhāṣoḥ saṃsaṅgam dṛṣṭvā evam avakṣyat/\[811\]  
atha yāny etāny auttamikāni\[uttama sthāna devatā viśeṣa stuti arthāni\].sūktāni bhāgāni vā sāvitrāni vā sauryāni vā pausnāni vā vaisnavāni vā.\[vaiśvadevyāni vā\].teṣu vaiśvānarīyāḥ pravādā\[expression\].abhaviṣyann/  
āditya karmaṇā ca enam astausyann ity,.udesi ity,.astam esi iti,.viparyesi iti/\[811\]  
āgneyeṣv eva hi sūkteṣv vaiśvānarīyāḥ pravādā bhavanty/  
agni karmaṇā ca enam\[vaiśvānaram ṭ\].stāuti iti,.vahasi iti,.pacasi iti,.dahati iti/\[811\]  
yatho etad varṣa karmaṇā hy enam stauti ity asminn apy etad upapadyate/\[811\]  
\`\`samānam etad udakam uccaity ava cāhabhih/  
bhumim parjanyā jinvanti divam jinvanty agnayah/''.  
iti sā nigada vyākhyā/

- [Previous: 7.22](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.7.22)
- [Next: 7.24](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.7.24)
- [Up: 7](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.7)

## Commentaries (3)

- [Niruktaṭīkā](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!skandasvamin) — Skandasvāmin & Maheśvara, Sanskrit
- [Ṛjvarthā (Niruktavṛtti)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga) — Durgācārya, Sanskrit
- [Niruktavivaraṇa](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!mahesvaratirtha) — Maheśvaratīrtha, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Nighaṇṭu](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.nighantu.160.2-2) — Yāska, Sanskrit

## Discussed in (6)

- [Vedic Index of Names and Subjects](https://indike.org/pramana/ins.reference.macdonell-keith-1912.v1.c3.s11.2) — Macdonell & Keith 1912, English
- [Original Sanskrit Texts on the Origin and History of the People of India, their Religion and Institutions](https://indike.org/pramana/ins.religion.muir-1868.v2.c18.s22.11) — Muir 1858, English
- [A Vedic Concordance](https://indike.org/pramana/ins.reference.bloomfield-1906.c6.3745) — Bloomfield 1906, English
- [The Religion and Philosophy of the Veda and Upanishads](https://indike.org/pramana/ins.religion.keith-1925.v1.c18.s2.22) — Keith 1925, English
- [Minerals and Metals in Ancient India](https://indike.org/pramana/ins.science.biswas-1996.v2.c43.s3.t7.11) — Biswas & Biswas 1996, English
- [Vedic Mythology](https://indike.org/pramana/ins.religion.macdonell-1897.c5.s3.t2.43) — Macdonell 1897, English

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.7.23](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.7.23) · Pramāṇa
