<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.7.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Auxiliary Sciences of the Veda](https://indike.org/pramana/in.vedanga) › [Etymology and Vedic lexicon](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta) › [Yāska's Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska) › 7.4

# Yāska's Nirukta 7.4

Nirukta 7.4

- **Language:** Sanskrit

### [7.4](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.7.4)

tad ye anādista devatā mantrās teṣu devatā upaparīkṣā/\[733\]  
yad devataḥ sa yajño vā yajña aṅgam vā tad devatā bhavanti/\[733\].\[prakaraṇād hi saṃdigdha devateṣu devatā niyama iti nyāyaḥ..ḍ;.prātahsavane yo viniyujyate sa āgneyaḥ yo mādhyandine sa aindraḥ yas tṛtīya savana sa ādityaḥ..ḍ.734\].  
atha anyatra yajñāt prājāpatyā iti yājñikā,.nārāśaṃsā iti nairuktāh/\[733\].  
\[\`\`yajña iti kātthakyah,.agnir iti śākapūnih''.iti/  
yajña śabdena ca visnur ucyate.''.viśnur vai yajñah''.iti hi vijñāyate/''.agnir hi bhūyistha bhāk devatānām''.iti ato anāviskṛta devatā liṅgo mantra āgneyaḥ syāt/  
sarvadevatā āśrayanāt ca.''.agnir vai sarvā devatāh,.atra vai sarvā vasati devatā iti ha vijñāyate/''.ḍ.735-736,.\]  
\[kecit tu yena narāḥ praśasyante sa nārāśaṃso mantra iti paśyanto manuṣya stuti1p ity evam manyante/  
tad ayuktam,.na hi manuṣyānām anāviskṛta liṅgair mantraiḥ stutir upapadyate,.durbodhyatvāt teṣām alpa buddhitvāt ca manuṣyānām iti..ḍ.736\]  
api vā sā kāma devatā syāt/\[733\].\[kāmato hi icchātas tasmin devatā kalpayitavyā..ḍ.736\]  
prāyas\[=adhikāra ḍ.736\].devatā vā,.\[athavā bāhulyam ḍ.736\]..asti hy ācāro bahulam loke,.devadeva ity atithi devatyam pitṛdevatyam.\[tatra evam nirdiste tato rāśer anyad avaśiṣyate tad deva pitṛ manuṣyānām sādhāranam bhavati..ḍ p.737\]/\[733\].  
yājña daivato mantrah/\[733\].  
\[yo anāviskṛta devatā liṅgo mantraḥ sa yājño vā syād daivato vā/''.visnur vai yajñah''.iti ha vijñāyate/  
visnuḥ punar āditya eva nairuktānām dyu sthāne samāmnānāt,.''.yat ca kiṃcit pravalhitam(enigmatical).āditya karma eva tat''.iti hi vakṣyati/  
tasmād āditya devataḥ sa mantra iti syāt/  
athavā daivataḥ sa mantrah,.devatā asmin devatā iti daivatah,.avaśistam hi devatātvam agni7.eva,.sarva devatā abhivādāt,.''.agnir vai sarvā devatāh''.iti hi vijñāyate/''.agnir vai devatānām bhūyistha bhāk.''..iti ca/''.aparigrahaṃś ca pradhāna gāmi''.iti nyāhah,.tasmād āgneyaḥ sa mantra syād iti/  
tad yad upodghāta uktam.''.nārāśaṃsā iti nairuktāh''.iti tad eva kātthakya śākapūni matena avadhṛtam.''.yajño agnir vā''.iti,.tau hi nairuktāv iti..ḍ.737-738\]  
api hy adevatā devatāvat stūyante yathā aśva prabhṛtīny osadhi paryantāny,.atha apy astau dvandvāni/\[733\]  
sa na manyeta āgantūn iva arthān devatānām,.pratyakṣa dṛśyam etad bhavati/  
māhābhāgyād devatāyā eka ātmā bahudhā stūyate,.ekasya ātmano anye devāḥ pratyaṅgāni bhavanti/\[733\]  
api ca sattvānām prakṛti bhūmabhir ṛṣayaḥ stuvanti ity āhuḥ prakṛti sārvanāmnyāt ca/  
itaretara janmāno bhavanti/  
itaretara prakṛtayah/  
karma janmānah/  
ātma janmānah/.ātmā eva eṣām ratho bhavaty ātmā aśvā ātmā āyudham ātmā isu1p/  
ātmā sarvam devasya devasya/\[723-724\]

- [Previous: 7.3](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.7.3)
- [Next: 7.5](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.7.5)
- [Up: 7](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.7)

## Commentaries (3)

- [Ṛjvarthā (Niruktavṛtti)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.171.1) — Durgācārya, Sanskrit
- [Niruktaṭīkā](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!skandasvamin) — Skandasvāmin & Maheśvara, Sanskrit
- [Niruktavivaraṇa](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!mahesvaratirtha) — Maheśvaratīrtha, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Nighaṇṭu](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.nighantu.146.9) — Yāska, Sanskrit

## Discussed in (7)

- [History of Dharmaśāstra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India)](https://indike.org/pramana/ins.polity.kane-1930.v7.c93.18) — Kane 1930, English
- [Original Sanskrit Texts on the Origin and History of the People of India, their Religion and Institutions](https://indike.org/pramana/ins.religion.muir-1868.v4.c27.s1.44) — Muir 1858, English
- [Altindische Grammatik](https://indike.org/pramana/ins.literature.wackernagel-1896.v2.c7.s2.t5.20) — Wackernagel & Debrunner 1896, German
- [Ancient Indian Education (Brahmanical and Buddhist)](https://indike.org/pramana/ins.science.mookerji-1947.c9.68) — Mookerji 1947, English
- [The Religions of India](https://indike.org/pramana/ins.religion.hopkins-1895.c15.s1.10) — Hopkins 1895, English
- [Vedic Mythology](https://indike.org/pramana/ins.religion.macdonell-1897.c5.1) — Macdonell 1897, English
- [Elements of Buddhist Iconography](https://indike.org/pramana/ins.art.coomaraswamy-1935.c6.47) — Coomaraswamy 1935, English

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.7.4](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.7.4) · Pramāṇa
