[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Architecture and art](https://indike.org/pramana/ins.art) › [Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture)](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927) › v3.c23 # Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c23: भूमिका Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c23 - **Language:** English ### भूमिका ### [v3.c23.1](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.1) अस्य खलु मानसारस्य ग्रन्थ-तामील-तैलङ्ग-मलयालं-नागरीतिपञ्चप्रकाराभिर्लिपिभिर्लिखितानि प्राचीनहस्तलिखितपुस्तकानि समालोच्य पाश्चात्त्याधुनिकसरणिमवलम्ब्य मया प्रथमसंस्करणं विहितम् । तथा च राजभाषायामनुवादोऽपि कृतः । ### [v3.c23.2](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.2) संस्कृतभाषायामेव मानसारं लिखितमिति हि प्रसिद्धिः । परन्तु सा भाषा सर्वथैवासंस्कृता । बूलरादिपाश्चात्त्यपण्डितैस्तथा च भाण्डारकरादिभारतीयविद्वद्धुरन्धरैरेतद् बर्बरजनोचितसंस्कृतमिति वर्जितम् (१) । ### [v3.c23.3](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.3) मानसारमाधुनिकैर्दुर्बोध्यमनधिगम्यं चेत्यत्र कारणान्तरमपि वर्त्तते यतोऽदस्रीयसहस्रत्रयपरिमितपारिभाषिकशब्दानामर्था दृष्टचरसकलभाषाभिधानसाहाय्येनाप्यधिगन्तुं न शक्यन्ते । अतो मया सहस्रपृष्ठात्मकं भारतीयशिल्पशास्त्रविषयकमकमभिधानं सम्पादितम् । तच्चाधुना प्रकाशितमेव । तत्र तु सर्वेभ्य एव वास्तुशास्त्रेभ्यः सर्वेभ्यश्च शिलालेखेभ्यस्तथा वेदब्राह्मणोपनिषद्भ्यः पुराणागमरामायणमहाभारतेभ्यः काव्यनाटकेतिहासेभ्यो नीतिज्योतिषशास्त्रेभ्यश्च संगृहीतानां चतुःसहस्राधिकशिल्पीयशब्दानां प्रयोगं सोदाहरणं प्रदर्श्य तदर्थानां स्थिरीकरणे यत्नमकार्षम् । एतदभिधानसाहाय्येनेव मानसारस्यार्थोपलब्धिश्चानुवादश्च सम्भाव्येते स्म । ### [v3.c23.4](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.4) मानसारं प्रस्तुतानां विषयाणां संक्षेपेण विवेचनमधुना कर्त्तव्यम् । मानसारं खलु गृहादिनिर्म्माणविषयकवास्तुशास्त्रान्तर्गतम् । वास्तुशास्त्रं तु शिल्पशास्त्रान्तर्भूतम् । शिल्पानां बहवो भेदाः सन्ति । तथा च वात्स्यायनीयकामशास्त्रे चतुःषष्टिकलात्मकानि शिल्पानि ### [v3.c23.5](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.5) ¹ एपिग्राफिया इण्डिका, प्रथमखण्डम्, पृ० ३७७ । ### [v3.c23.6](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.6) स्वीकृतानि (१)। तथैव श्रीमद्भागवतटीकाकृता श्रीधरेणाथ जीवगोस्वामिना चाप्येवं विवृतम् (२)। विष्णुपुराणे तथा हरिवंशे (३), बौद्धानां ललितविस्तरे (४), जैनानामुत्तराध्ययनसूत्रे (५), तथा च कल्पसूत्रे (२११), दशकुमारचरिते (२, २१), कादम्बर्याम् (पृ० ७०), क्षेमेन्द्रस्य कलाविलासे, समवायसूत्रे, विदर्भराजस्य रामचन्द्रकृतटीकायाम्, ललितासहस्रनाम्नो नारायणकृतटीकायाम् (६) तथा च भास्करराजीटीकायाम् (पृ० ७१) शिल्पानां सुदीर्घा नामावली (७) द्रष्टव्या। ### [v3.c23.7](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.7) अत्र खलु मानसार प्रस्तूता विषयाः सप्ततिसंख्यकैः प्रकरणैर्विभक्ताः। तत्र प्रथमेऽनुक्रमणिका। ततः क्रमेण शिल्पिलक्षणपूर्वकं मानोपरकरणं, वास्तुप्रकरणं, भूपरीक्षाविधिः, भूसंग्रहः, गृहादीनां दिङ्निश्चयार्थं शङ्कुस्थापनलक्षणं, संगृहीतभूमिषु पदविन्यासः, बलिकर्मविधिश्चेति विषया अष्टसंख्यायेष्ववतरणिकारूपेण वर्णिताः। अथ सर्वप्रकाराणां ग्रामाणां नगरदुर्गाणां च स्थापने बाहुल्येन विशदीकृतम्। अत एकादिद्वादशान्ततलयुक्तानां प्रासादानां ### [v3.c23.8](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.8) ¹ १-गीतम्, २-वाद्यम्, ३-नृत्यम्, ४-आलेख्यम्, ५-विशेषकच्छेद्यम्, ६-तण्डुलकुसुमबलिविकाराः, ७-पुष्पास्तरणम्, ८-दशनवसनाङ्गरागः, ९-मणिभूमिकाकर्म, १०-शयनरचनम्, ११-उदकवाद्यम्, १२-उदकाघाताः, १३-चित्तयोगाः, १४-माल्यग्रथनविकल्पाः, १५-शेखरकापीडयोजनम्, १६-नेपथ्यप्रयोगाः, १७-कर्णपत्रभङ्गाः, १८-गन्धयुक्तिः, १९-भूषणयोजनम्, २०-ऐन्द्रजालयोगाः, २१-कौचुमारयोगाः, २२-हस्तलाघवम्, २३-विचित्रशाकयूषभक्ष्यविकारक्रियापानकरसरागासवयोजनम्, २४-सूचीवानकर्माणि, २५-सूत्रक्रीडा, २६-वीणाडमरुकवाद्यानि, २७-प्रहेलिका, २८-प्रतिमाला, २९-दुर्वाचकयोगाः, ३०-पुस्तकवाचनम्, ३१-नाटकाख्यायिकादर्शनम्, ३२-काव्यसमस्यापूरणम्, ३३-पट्टिकावेत्रवानविकल्पाः, ३४ तक्षककर्माणि, ३५-तक्षणम्, ३६-वास्तुविद्या, ३७-रूप्यपरीक्षा, ३८-धातुवादः, ३९-मणिरागाकरज्ञानम्, ४०-वृक्षायुर्वेदयोगाः, ४१-मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधिः, ४२-शुकसारिकाप्रलापनम्, ४३-उत्पादन-संवाहन-केशमर्दन-कौशलम्, ४४-अक्षरमुष्टिकाकथनम्, ४५-म्लेच्छितविकल्पाः, ४६-देशभाषाविज्ञानम्, ४७-पुष्पशकटिका, ४८-निमित्तज्ञानम्, ४९-यन्त्रमातृका, ५०-धारणमातृका, ५१-संपाठ्यम्, ५२-मानसी, ५३-काव्यक्रिया, ५४-अभिधानकोषाः, ५५-छन्दोज्ञानम्, ५६-क्रियाकल्पः, ५७-छलितकयोगाः, ५८-वस्त्रगोपनानि, ५९-द्यूतविशेषाः, ६०-आकर्षकीड़ा, ६१-बालक्रीडनकनि, ६२-वैनयिकीनां विद्यानां ज्ञानम्, ६३-वैजयिकीनां विद्यानां ज्ञानम्, ६४-आत्तालिकीनां विद्यानां ज्ञानम्-चेति। (सुम्बईसंस्करणम्-पृ० ३२-३४, ४३, ९५) ### [v3.c23.9](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.9) ² स्कन्ध १०, अध्याय ४५, श्लोक ३६। ### [v3.c23.10](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.10) ³ प्रदोषाभिधानम्, पृ० ७२६। ### [v3.c23.11](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.11) ⁴ राजेन्द्रलालमित्रस्य संस्करणम् पृ० १७८, १९८, ४९७। ### [v3.c23.12](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.12) ⁵ सेक्रेट बुक्स आफ् दी ईस्ट सीरीज, खण्ड ४५, पृ० १०८। ### [v3.c23.13](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.13) ⁶ जर्नल आफ् द रायल एशियाटिक सोसायटी, १८९४, पृ० २५५, ३६७। ### [v3.c23.14](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.14) ⁷ वेङ्कटसुब्वियारस्य कलानामकप्रबन्धः, पृ० ३५-५२। ### [v3.c23.15](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.15) भूमिक्रव्यविधानं वर्णितम् । प्रसङ्गक्रमेण कतिसङ्ख्यकतलेषु गृहेषु के के वसन्तीत्येतदपि निर्धारितम् । अनन्तरं सर्वप्रकाराणां वास्तूनां गर्भ-न्यासविधिः, उपपीठलक्षणम्, अधिष्ठान-विधिः, स्तम्बलक्षणम्, प्रस्तरविधिः, सन्धिकर्म च विस्तरेण वर्णितानि । ततो विमान-लक्षणाभिधेऽध्याये सर्वप्रकाराणां गृहाणां कतिचित् साधारणविवरणानि कृतानि । ततो द्वादशसु प्रकरणेष्वेकविद्वादशान्ततलानि विस्तरेण प्रतिपादितानि । ततः प्राकारनामक-वास्तुविशेषस्य विस्तृतं विवरणम् । परिवारकाख्येऽध्याये मन्दिरस्य प्राङ्गणे कुत्र केषां परिवारदेवानां गृहाणि भवेयुरित्यालोचितम् । ततः षोडशतन्त्राम्वांनां गोपुराभिधानानां देव-मानवसदनबहिर्द्वारगृहाणां विशदं विवरणं कृतम् । तत एकस्मिन् सुदीर्घप्रकरणे मण्डपानाम्, अन्यस्मिंश्च शालानां वर्णनमस्ति । ततो गृहविन्यासो गृहप्रवेशश्चेति द्वे प्रकरणे । एवं क्रमेण सर्वप्रकाराणां हर्म्याणां द्वारमानं द्वारस्थानं चाध्यायद्वये वर्णितम् । तदनु राजहर्म्यवर्णनानन्तरं राज्याङ्गस्य भूपतीनां च लक्षणानि कृतानि । ततो यानरथादिलक्षणम् । अथ क्रमेण शयनं सिंहासनं तोरणं चाध्यायत्रये विवृतानि । पाङ्गुलक्ष्ममप्यरङ्गुनामकस्य वास्तुविशेषस्य वर्णनं तथा तोरणासनमण्डपप्राङ्गणादीनां भूषणार्थं कल्पवृक्षलक्षणमध्यायद्वये ततो लभ्यम् । ऊनपञ्चाशत्तमे प्रकरणे नानाविधराजमुकुटराजाभिषेकवर्णनं कृत्वा सर्वप्रकाराणां गृहाभर-णानां तत्राङ्गाभरणानां च वर्णनं भूषणनामके पञ्चाशत्तमेऽध्याये कृतम् । ### [v3.c23.16](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.16) ततो विंशतावध्यायेषु भास्करीतुलं वर्णनम् । तत्रैकपञ्चाशत्तमेऽध्याये ब्रह्मादित्रिमूर्त्ति-लक्षणम् । शिवलिङ्गस्य तत्पीठस्य च लक्षणमध्यायद्वयं विवृतम् । शक्तिनामकेऽध्याये स्त्रीमूर्तीनां भेदा लक्षणानि च वर्णितानि । बौद्धदेवानां जैनदेवानां च मूर्त्तिवर्णनं ततः परं दृश्यते । अनन्तरं मुनिलक्षणं यक्षविद्याधरादिलक्षणं च । ततो भक्तलक्षणाहेऽध्याये सालोक्यसामीप्यसारूप्यसायुज्यभेदभिन्नानां महापुरुषाणां मूर्त्तिलक्षणं विशदीकृतम् । ### [v3.c23.17](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.17) ततो देववाहनानां मूर्त्तिलक्षणम्—तत्राध्यायचतुष्टये हंस-गरुड-वृषभ-सिंहलक्षणानि क्रमेणालोचितानि । परवर्त्तिन्यध्याये प्रतिमाविधानाख्ये सर्वविधप्रतिमानां किञ्चित्साधारणं विवरणं प्रदत्तम् । ### [v3.c23.18](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.18) अतःपरं तालमानं विशदीकृतम् । तालमानं तु मूर्त्तीनां पादादिमस्तकान्ताङ्गप्रत्यङ्गानामा-पेक्षिकं षड्विधं मानादिकम् । तथा हि—मानं प्रमाणं परिमाणं लम्बमानमुन्मानमुपमानं चेति । अत्र मानसारं तालमानस्य दश एव भेदाः । परन्तु बिम्बमाने द्वादश भेदाः स्वीकृताः । काश्यपीये अंशुमद्भेदे बृहत्संहितायां ब्रह्माण्डपुराणे मत्स्यपुराणे शिल्परत्ने सुप्रभेदागमे ### [v3.c23.19](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.19) कारणागमे वैखानसागमे कामिकागमे चेदं तालमानं समुपवर्णितम् (१)। मानसारस्य पञ्चषष्टितमषट्‍षष्टितमाध्याययोरुत्तमदशताललक्षणमध्यमदशताललक्षणे यथाक्रमं विशेषेणोदाहृते। ततः प्रलम्बलक्षणाभिधेऽध्याये समभङ्ग आभङ्गोऽतिमङ्गस्त्रिभङ्गश्चेति भङ्गख्यातानां मूर्तीनां कतिभिः शिरसः पाश्चांदिभ्यश्च निर्गताभिः काल्पनिकौभी रेखाभिर्मानादिकं निर्द्धारितम्। ततो मधूच्छिष्टतामन्येऽध्याये मूर्तीनां स्वर्णरजतादिनिर्मितानां मधूच्छिष्टादिना शोधनं वर्णितम्। ततो मूर्तीनां तथा च गृहादीनां निर्माणदोषपरिहारार्थोऽङ्‌गदूषणविधाननामकोऽध्यायः। अन्तिमे सप्ततितमे नयनोन्मीलनाध्याये मूर्तीनां निर्माणशेषे चक्षुरुन्मीलनं वर्णितम्। ### [v3.c23.20](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.20) अस्य मानसारस्य सप्ततिसंख्यकेष्वध्यायेषु प्रथमाष्टके प्राथमिकं प्रस्तावनामूलकमानुषङ्गिकविषयात्मकम्। अनन्तरेषु द्विचत्वारिंशत्संख्येष्वध्यायेषु सर्वविधानां वास्तुशिल्पानां तथा ग्रामाणां नगरदुर्गप्राकाराणां शालामण्डपगोपुराट्टालिकाराजहर्म्यादीनां तेलस्तम्भपीठोपपीठाधिष्ठानाद्यङ्गप्रत्यङ्गानां सम्पूर्णं विवरणं वैज्ञानिकरीत्या विस्तरेण कृतम्। तत्र तु यानरथशय्यासनपीठिकादीपदण्डादिगृहोपकरणानां तथा च सर्वविधानां हारवलयकङ्कणकेयूरपादुकाशिरोभूषणानां च विस्तृतं विवरणमस्ति। विंशतावध्यायेष्वन्तिमेषु भास्करीयशिल्पानां वर्णनं विद्यते। तत्र देवदेवीनां यक्षविद्याधरगन्धर्वकिन्नराणां स्त्रीपुरुषाणां तथा च मुनीनां महापुरुषाणां पशुपक्षिमत्स्यकीटादीनां च मूर्त्तिनिमीटशं सकलं विवरणमुपलभ्यते येनानायासेनैवाशिक्षितेरपि शिल्पिनिर्निदोषाः प्रतिमा निर्मातुं शक्याः। ### [v3.c23.21](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.21) अस्मादिदं तावदसशयं ज्ञायते यदत्र मानसार सर्वमेव स्वापत्यमास्करीयशिल्पानां विवरणं कृतमिति। शिल्पकल्पनाम्नि प्रबन्धान्तरेऽस्मत्कृताभिधानस्य परिशिष्टे तथा चान्यत्रापि (२) वर्त्तमानानां मुद्रितामुद्रितानां सर्वशिल्पशास्त्राणां सचित्रं विवरणं प्रदर्शितम्। तेषु शतद्वयमितेषु ग्रन्थेषु विवरणप्राचुर्य्यविषये वा प्रस्तुतविषयविन्यासविषयं नोभयात्मकं न कोपि मानसारसदृशः। ते तु प्रायेण सर्व एव मानसारमूलका इत्यास्माभिः स्वकृतभारतीयशिल्पशास्त्रे (३) प्रदर्शितम्। ### [v3.c23.22](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.22) n (१) मानसारम्। अध्याय ६० पृ० ६-३५; ६५।१४-६४; ५८।६७-१००; ६५/२ १०८; ६६।२-२८। विम्बमानम्, श्लो० १५ ३२; ८१-१३८। परिशिष्टम् ५०। अंशुमद्भेदा- आगमश्छ पृ० २५१। बृहत्संहिता-अ० ५८ श्लो० ४। अहिरबुद्ध्यपुराणम् खण्ड १, शमषष्ठयपाठ अ० ७ श्लो० ८७। मत्सयपुराणम्-अ० २५८ श्लो० १८। अवशिष्टानां प्रमाणानि मदीयभारतीयशिल्पशास्त्रे १२६ तमे पृष्ठे द्रष्टव्यानि। ### [v3.c23.23](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.23) n (२) मदीयभारतीयशिल्पशास्त्रम् पृ० ९८-१०८। ### [v3.c23.24](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.24) n (३) तत्र्याषा ५, पृ० ११० १३३। ### [v3.c23.25](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.25) शिल्पशास्त्रेभ्योऽन्यत्रापि शिल्पानां किंचिद्विवेचनं दृश्यत एव । तथा ह्यृगथर्वादिर्वेदेषु ऐतरेयादिब्राह्मणेषु बौधायनापस्तम्बादीनां सूत्रेषु (१), नानाविधेषु बौद्धशास्त्रेषु (२), तथा मत्स्याग्निगरुडस्कन्दवायुभविष्यनारदीयादिषु पुराणेषु (३), बृहत्संहितायाम् (४) कौटिलीयॆऽर्थशास्त्रे (५), शुक्राचार्यस्य नीतिशास्त्रे (६), सूर्यसिद्धान्त-सिद्धान्तशिरोमणि-लीलावती-प्रभृतिषु ज्योतिःशास्त्रेषु (७), विविधकाव्यनाटकैतिहासेषु (८), तथा यास्कीयॆ निरुक्ते (६), ### [v3.c23.26](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.26) ¹ (१) ऋग्वेदः ३।५३।६ ; ४।४२।६ ; ८।१०।७ ; ७।८२।६ ; १।११२।७ ; २।४१।५ ; २।३२।६ ; ७।६६।४ ; यजुर्वेदः ७।८३।५ ; १०।६।४ ; ३।१२ ; ८।४ ; ६।३५।२ तैत्तिरीयसंहिता—४।४।११ ऐतरेय-ब्राह्मणम्—८।२१। सूत्राणां प्रमाणानि मदीयभारतीयशिल्पशास्त्रे सप्तमपृष्ठे द्रष्टव्यानि । ### [v3.c23.27](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.27) ² (२) विमानवत्थु (टीका)—पृ० ८२ । दीघनिकाय—१।२३६ । जातकं १।१९८ ; ६।२६८ । चुल्लवग्ग दीघ० : ४।८ ; ३।४१० ; ४।१० ; ३।६ ; ५।५ ; १४ ४ ; ४।१०८ ; ३।५० ; ४।८ ; २।२ ; ४।८ ; १।१६ ; १३।२ ; १४।१ ; ८।५ ; २।४ ; २।८ ; ५।१५।६ ; १०।३ । महासुदस्सनसुत्त १।६० ; १।५६। विनय—४।३०८ ; २।६७ ; ४।४७ ९० । महावग्ग—१।३०।४ ; ३।४।६ ; ३।५।८ ; १२।५।१८ ; ५।१७।८ ; ५।१७।२ । ### [v3.c23.28](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.28) ³ (३) मत्स्यपु०—अ० २५२, २५५, २५७, २५८, २५६ २६२, २६३, २६८, २७०। अग्निपु०—अ० १०६, ४२, १०४, ५१, ४८, ४३, ४४, ६२, ५०, ५५, ५३, ५४, ५५ । गरुडपु०—अ० ४७, ४५, ४८ । स्कन्दपु०—माहेश्वरखण्ड, तृती०, अ० २५ । वैष्णवखण्ड, द्वितीय, अ० २४। माहेश्वरखण्ड, प्रथम, अ० २४ । वायुपु०—खण्ड १, अ० ३८ । भविष्यपु०—मध्यम०, अ० १२ । ब्राह्म०, अ० १३०, १२५, १३२ । नारदीयपु० खण्ड १, अ० ५३ । लिङ्गपु०—खण्ड २, अ० ४८ । ### [v3.c23.29](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.29) ⁴ (४) बृहत्संहिता अ० ५३, ५४, ५७, ५८, ७८ । ### [v3.c23.30](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.30) ⁵ (५) कौ० अर्थशा०—प्रकरण २२, २३, २४, २५, ६५, ६६ । ### [v3.c23.31](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.31) ⁶ (६) शुक्रनीति० ४।४ ; ४।६ । ### [v3.c23.32](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.32) ⁷ (७) सूर्यसिद्धान्त ३।१।४ । सिद्धान्तशिरोमणिः—अन्तिमखण्ड अ० ७ श्लो० ३६, ४८ । लीलावती—खण्ड २, अंश ४, अ० २। गर्गसंहिता—(हस्तलिखिता द्विग्नौकालेज-कोट्टायम) पृ० ६७–६८ । लघुशिल्परत्नतिसार०—श्लो० ३–४ । ### [v3.c23.33](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.33) ⁸ (८) मेघदूतम्—२।१ । विक्रमोर्वशीयम्—अङ्क ३ । उत्तररामचरितम्—अङ्क ३, चत्वारिंशत्संख्या-स्योपरितनेो गद्यसन्दर्भः । मृच्छकटिकम्—१।१९। २।८४ ; ३।१२।८ ; ६।२०८ ; ६।२१२, ३८, ५२ ; ८।२८२, ३८३ ; ८।२४७, २४८–२५१ ; २।८८, १२६ १०१, ११७, १७७–८ ; ६।२०४, २११ ; ५।१७७ ; ६।२१६ ; ६।२८८, २८१, ३०२, ३०५, ३०७, ३२०, ६० । राजतरङ्गिणी—१।१०३, १७० ; ३।३८०, ३८१ ; ४।२००, २०४ ; ५।८३, ८४, ८८, १४०–१४४, १४६, १४७, १६८, १८८, २०० ; २।८, ११, १७, १४, ३५५, ३८०, ४६१, ४४६ ; ४७८, ५८४, १८८, २१५, २१६, २४२, ५०७ ; ६।१७१, १७५, ३०२ ; ७।६६६, १६३६ ; ८।२४६, २४८, २४०२, २४१०, २४१७, २४३१, २४३३, २४५४, २७०६, ३३५२, ३२३६ । हर्षचरितम्—पृ० २१५–२१६, १५६ (मुम्बईसंस्करणम् ) । चिन्तामणिविनायकवैद्यकृतमध्ययुगीनभारतवर्षेतिहासस्य पृ० ५०३, १२७, १५२, १४३ द्रष्टव्यानि । ### [v3.c23.34](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.34) ⁹ (९) राजेन्द्रलालमित्रस्य इण्डोआर्य्यन्स, खण्ड १, पृ० २१–२६ । निरुक्त—(३।१३) । निघण्टु—(२।४) । ### [v3.c23.35](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.35) भूमिका ### [v3.c23.36](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.36) अमरकोषे (१), पाणिनीये व्याकरणे (२), तथा च कारणाकामिकसुप्रभेदांशुमद्वाखानम-शास्त्रेषु (३), ए' सर्वत्रैव संस्कृतवाङ्मये स्थापत्यभास्कर्यादिशिल्पानां न्यूनाधिकं वर्णनमुप-लभ्यते । एषु पौराणिकानाम्यङ्ग मकानि च विवृतानि विवरणानि प्रायेण मानसारमूलका-न्येवेत्यपि प्रबन्धान्तरे मया दर्शितम् (४) । ### [v3.c23.37](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.37) २ पाणिनीय०—३८३।७८।२।पूस ख० १, पृ० १६ । ### [v3.c23.38](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.38) ३ कारणामम—ख० १, पटल ३–१४, १६, १८, २०, ४२, ५६, ५८–६२, ६६, ८८, १३६ । ख० २, प० ४–२०, ६८ । कामिकामम—१० ११–३८, ४२–७२, ७४, ७५ । सुप्रभेदागम—१० २२–४० । अंशुमदामम—प० २८ । वैखानसागम—प० २२, २५ । ### [v3.c23.39](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.39) तत्र खलु विट्रुवियासनामध्येयः प्राचीनः रोमकशिल्पप्रन्धो लातीनेतालीय-स्पेनीय-फरांस-जर्मान्यिङ्ग्लादिभाषास्वनूदितः परःशतसंस्करणङ्गतः । मानसारवदत्रापि ग्रन्थे सप्तति-मितानि प्रकरणानि । अत्राऽप्याद्येषु पञ्चाशन्मितेष्वध्यायेषु स्थापत्यशिल्पान्येव दर्शितानि । अवशिष्टेषु यन्त्रादिनिर्माण विविधप्रकीर्णतः । मानसारं त्वेतेषु भास्करीयशिल्पवर्णनमप्यस्ति । आद्यानामध्यायानां प्रस्तुतविषयकमवर्णनविन्यासादाद्युभयोर्ग्रन्थयोरसंदिग्धं सादृश्यं ग्रन्था-न्तरेऽस्माभिः प्रदर्शितम् (५), नामसंज्ञाविषयेऽप्यनयोद्भुतं सादृश्यं प्रतीयते । ### [v3.c23.40](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.40) ५ भारतीयशिल्पशास्त्रम्, पृ० १३४–१५८ । ### [v3.c23.41](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.41) विद्रुवियास इति कस्यचिद् वास्तुशिल्पिन एव नाम । अस्य शिल्पप्रबन्धस्य प्रकृत संज्ञाप्यासीन्न वेत्यपि न ज्ञायते । आसीच्चेत्संदानीं लुप्तैव । मानसारमिति नामापि व्यक्तमस्पष्टं संदिग्धमनेकार्थम् । एतदेबाधुना समासेनालोच्यते । ### [v3.c23.42](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.42) मानानां स्थापत्यशिल्पानां भास्करीयशिल्पानां च सारो मूलं संकलनं वा यत्र शास्त्रेऽस्ति तन्मानसारमिति ग्रन्थविशेषस्य संज्ञा संभाव्यते । प्रबन्थान्तराणामपीदृशयः सारान्ताः संज्ञा दृश्यन्ते, यथा वेदान्तसारः, न्यायसारः, ज्योतिःसारः, आचारसारः, लघुशिल्पज्योतिःसार इत्यादयः । प्रस्तुते ग्रन्थे मानसारशब्दस्य द्विविधो व्यवहारः, ग्रन्थकृत्संज्ञारूपेण ग्रन्थसंज्ञारूपेण चेति । ग्रन्थकारपरत्वेऽपि कचिद् व्यक्तिविशेषस्य संज्ञात्वेनान्यत्र तु शिल्पाचार्योद्ग्राह्यपीठां संज्ञात्वेनेति । यथा—"कृतमिति अखिलमुक्तं मानसारपुंगवैः । पितामहेन्द्रप्रमुखैः समस्तैर्देवैरिदं शास्त्रवरं पुरोदितम् । तस्मात्समुद्धृत्य हि मानसारं शास्त्रं कृतं लोकहितार्थमेतत् ॥" ( अ० ७० । पं० ११४–११८ पृ० ४१८ ) ### [v3.c23.43](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.43) १ अमरकोषः—२।२।१–२० द्र० । ### [v3.c23.44](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.44) ४ भारतीयशिल्पशास्त्रम्—पृ० १११–१३३ । ### [v3.c23.45](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.45) अत्र मानसारपुराश्चैिरित्यनेन शिल्पाचार्यसम्प्रदायसूचनम्, मानसारं शास्त्रमित्येतेन च ग्रन्थसंज्ञाभिधानम्। एवमन्यत्रापि, यथा— "मानसार-ऋषीणां कृतं शास्त्रं मानसारमुतिनामकमासीत् ।" (१।३६ पृ० २) "मानानां सारं संगृह्य शास्त्र संक्षेपतः क्रमात्" (२३।२ पृ० १६६)। अत्रापि ग्रन्थसंज्ञैव सूच्यते । "मानसारो बहुः श्रुतः" (७८।११ पृ० ४८८)—अस्माच्छिल्पाचार्यसम्प्रदायस्यैव द्योतनं सम्भवति । "सकलमुनिवरैर्मानसारादिमुख्यैः" (६६।११८ पृ० ५२१)—अस्मात्तु कस्यचिच्छिल्पाचार्यस्य न तु सम्प्रदायस्य प्रतीतिर्जायते । ### [v3.c23.46](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.46) एतावन्त एवास्मिन् मानसारनाम्नि ग्रन्थे मानसार-शब्दस्य प्रयोगा दृश्यन्ते । एवञ्चाऽस्य शब्दस्य सम्पूर्णार्थोपलब्धिर्नैव साध्यते । ### [v3.c23.47](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.47) शिलालेखद्वये (१), मानसपं: नतु मानसार: इति कस्यचिच्छिल्पिनः संज्ञा समुपलभ्यते । अग्निपुराणेऽपीदृशः सन्देहमूलको मानसारस्योल्लेखो दृश्यते— "तदूर्ध्वं तु भवेद् वेदी सकण्ठा मजसारकम्" (२)—इति । अत्र 'मलसारकम्' 'मानसारकम्' चेति पाठद्वयं सम्भाव्यते । ### [v3.c23.48](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.48) १ बांएकाफ़ी-प्रोग्रेस-रिपोर्ट— १८०१— सं० १०७, २०८—पृ० १६०, दि० ५ ; पृ० १३०, दि० ५ ; पृ० १७१।१७६, दि० ५। \[^२\] अग्निपुराणम्—अ० ४२ श्लो० ११७ । \[^३\] नेरिश्वररामचन्द्रकालेकृतसंस्करणम्—१८१७—पृ० ४, १, ४३ । \[^४\] फस्मस्कृतभारतीयशिल्पशास्त्रम्—अ० ५—पृ० १६१, १७१, १८७, १८९ ### [v3.c23.49](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.49) ख्रिष्टसप्तमशताब्दीयाचार्यदण्डिविरचिते दशकुमारचरिते प्रधानकुमारपितू राजहंसस्य प्रतिद्वन्द्वी मालववास्तव्यः कोऽपि मानसाराख्यो राजा पुनःपुन्येन श्रूयते (३), यथा— "मगधनायको मालवेश्वरं प्रत्यप्रसंग्रामघस्मरं समुत्कटमानसारं मानसारं प्रति......संग्रामाभिलाषेण रोषेण महताविष्टो निर्ययौ ।" इति । "राजहंसो मुनिमभाषत, भगवन् मानसारः प्रबलेन दैवबलेन मां निर्जित्य मद्भाग्यं राज्यमनुभवति ।" इति । "अवन्तिसुन्दरी नाम मानसारनन्दिनी......नगरीपान्तरस्योद्याने विहारोत्कण्ठया मनोभवमर्चयन्ती रेमे ।" इति च । ### [v3.c23.50](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.50) सन्दर्भत्रयेऽप्यत्र मानसार इति राज्ञ एव नाम न तु कस्यचिच्छिल्पिन ऋषेर्वेति ध्रुवम् । ग्रन्थकृदाश्रयदातृराज्ञानाम्नापि कदाचिद् ग्रन्थाभिधानं विधीयते—यथा गुप्तवंश्यास्कन्दगुप्तनाम्नैव स्कन्दपुराणस्य समाख्यासीदिति केचिन्मन्यन्ते । हर्षचरितं तु हर्षनृपनाम्नैवेति च । अत्र खलु मानसारग्रन्थे मालवाधिपाभिधयास्य ग्रन्थस्य नामकरणं न कैरपि तत्तच्छादिप्रकारैर्निर्धारितम् । परं तु षष्ठशताब्दीयबृहत्संहिताया मानसारं प्राचीनतर पञ्चमशताब्दीय-मत्स्यपुराणस्य समसामयिकं चेति मयान्यत्र प्रदर्शितम् (४) । ### [v3.c23.51](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.51) अपि च सन्त्यत्र कारणान्तराणि मानसारस्य पञ्चमशताब्दीयत्वसम्भावनायाम् । तत्रैदमन्यतमम्—मानसारै गुप्तविशमिति पदं सप्तविंशार्थे प्रयुक्तम्, अतोऽत्र गुप्त-शब्दः सप्तसंख्यावाचक एवेति । तत्र गुप्तवंशे सप्तैव भूपाः प्रधाना आसन्, अतः स्कन्दगुप्तपर्यन्त-मभून्नान्तं गुप्तसाम्राज्यमिति । अयमभिप्रायो मानसारप्रणयनकाले सप्त गुप्तनृपा एवं सुप्रसिद्धा अभूवन् यद् गुप्त इति पदं सप्तपर्यायतयैव परिखातमिति । ### [v3.c23.52](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.52) ख्रिष्टप्रथमशताब्दीयेन विट्रुवियासनाम्ना ग्रन्थेन सह मानसारस्य विलक्षणं सादृश्यमत्र स्मार्यम् । सादृश्यस्यास्य द्वयर्था सम्भाव्यते, रोमकसिद्धान्तवद् भारतीयमानसारमपि विट्रुवियासमूलकम् अथवा मानसारमेवावलम्ब्य विट्रुवियासग्रन्थः प्रणीत इति । कि चैतावुभावपि कस्माच्चित्तृतीयस्मादनिर्दिष्टाइ ग्रन्थात् परम्परागतादाम्नायवचनान् संप्रदावाद्वा विनिर्गतावित्येतदपि सम्भावयितुं शक्यते । ### [v3.c23.53](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.53) कदा केन मानसारं विरचितं केन ग्रन्थेन सहास्य कीदृशः सम्बन्धोऽस्तीत्याद्यनुसन्धित्सा न तावत् फलवती भविष्यति यावद् ग्रन्थकृतेऽनन्यत्वं न निर्धार्थते । मानसारः क आसीत् । किमेष कश्चिदपिः शिल्पी नरपतिर्वा । केऽस्य पूर्वपुरुषाः कश्चास्य मातामहवंशः । कस्मिन् देशे काले चासौ प्रादुर्भूतः । आहोस्विन्मानसार इति ग्रन्थस्यैव संज्ञा न तु व्यक्तिविशेषस्य । यद्येऽस्तिन्नं किमुपङ्गमस्य रचयितृत्वम्, कथं वा ग्रन्थकारपरिचयः सर्वथैव विलुप्तः । मौर्मालास्थाने खल्वेतद्वर्ततेऽधुना विशेषज्ञानाम् । ### [v3.c23.54](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23.54) इत्यावेदयति \*\*श्रीप्रसन्नकुमाराचार्यः ।\*\* ## Cites (47) - [Bhāgavatapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.bhagavata.10.45.36) — Vyāsa, Sanskrit - [Mahāvagga](https://indike.org/pramana/in.bauddha.theravada.vp.khandhaka.mahavagga.1.30.4) — Pāli - [Rājataraṅgiṇī](https://indike.org/pramana/in.lit.historical.kashmir.rajatarangini.4.200) — Kalhaṇa, Sanskrit - [Mṛcchakaṭika](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.prakarana.mrcchakatika.1.19) — Śūdraka, Sanskrit - [Kṛṣṇayajurvedasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.krsnayajur*taittiriya.4.4.11) — Sanskrit - [Vimānavatthu](https://indike.org/pramana/in.bauddha.theravada.sp.khuddaka.vimanavatthu*pts.82) — Pāli - [Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.3.13) — Yāska, Sanskrit - [Uttararāmacarita](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.rama.prasiddha.uttararamacarita.3) — Bhavabhūti, Sanskrit - [Aitareyabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.aitreya.8.21) — Mahidāsa Aitareya, Sanskrit - [Dīghanikāya](https://indike.org/pramana/in.bauddha.theravada.sp.digha.1.16) — Pāli - [Vikramorvaśīya](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.udayana.vikramorvasiya.3) — Kālidāsa, Sanskrit - [Ṛgvedasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.rg.1.112.7) — Sanskrit - [Bhaviṣyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.bhavisya) — Vyāsa, Sanskrit - [Jātaka](https://indike.org/pramana/in.bauddha.theravada.sp.khuddaka.jataka) — Pāli - [Agnipurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.agni) — Vyāsa, Sanskrit - [Nāradapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.narada) — Vyāsa, Sanskrit - [Cullavagga](https://indike.org/pramana/in.bauddha.theravada.vp.khandhaka.cullavagga) — Pāli - [Matsyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.matsya) — Vyāsa, Sanskrit - [Garuḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.garuda) — Vyāsa, Sanskrit - [Vāyupurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) — Vyāsa, Sanskrit - [Liṅgapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.linga) — Vyāsa, Sanskrit - [Mānasāra](https://indike.org/pramana/in.art.silpa.dravida.manasara) — Sanskrit - [Kauṭilīya Arthaśāstra](https://indike.org/pramana/in.niti.artha.kautilya) — Kauṭilya, Sanskrit - [Bṛhatsaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.astro.samhita.rsi.brhatsamhita) — Varāhamihira, Sanskrit - [Uttarajjhayaṇa](https://indike.org/pramana/in.jaina.sveta.mula.2) — Ardhamāgadhī Prakrit - [Līlāvaī](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.prakrit.lilavai) — Kouhala, Māhārāṣṭrī Prakrit - [Kalāvilāsa](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.satire.kalavilasa) — Kṣemendra, Sanskrit - [Daśakumāracarita](https://indike.org/pramana/in.lit.novels.prasiddha.dasakumaracarita) — Daṇḍin, Sanskrit - [Sūryasiddhānta](https://indike.org/pramana/in.astro.siddhanta.early.suryasiddhanta) — Maya, Sanskrit - [Mahāsudassanasutta](https://indike.org/pramana/in.bauddha.theravada.sp.digha.17) — Pāli - [Yajurveda](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.other.yajurveda) — Sanskrit - [Harṣacarita](https://indike.org/pramana/in.lit.historical.aryavarta.harsacarita) — Bāṇabhaṭṭa, Sanskrit - [Lalitāsahasranāma](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.lalitopakhyana.lalitasahasranama) — Sanskrit - [Kādambarī](https://indike.org/pramana/in.lit.novels.prasiddha.kadambari) — Bāṇabhaṭṭa, Sanskrit - [Kalpasūtra](https://indike.org/pramana/in.jaina.sveta.cheda.1.kalpasutra) — Bhadrabāhu, Ardhamāgadhī Prakrit - [Meghadūta](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.duta.meghaduta) — Kālidāsa, Sanskrit - [Harivaṃśa](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.harivamsa) — Vyāsa, Sanskrit - [Kāmasūtra](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana) — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit - [Viṣṇupurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu) — Vyāsa, Sanskrit - [Lalitavistarā](https://indike.org/pramana/in.jaina.sveta.mula.3.lalitavistara) — Haribhadra Sūri, Sanskrit - [Skandapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.skanda) — Vyāsa, Sanskrit - [\*Vinaya](https://indike.org/pramana/in.bauddha.sanskrit.vinaya.sastra.vinaya) — Sanskrit - [Nighaṇṭu](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.nighantu.2.4) — Yāska, Sanskrit - [Śukranīti (Śukrācārya)](https://indike.org/pramana/in.niti.artha.sukraniti-sukracarya) — Śukrācārya, Sanskrit - [Siddhāntaśiromaṇi](https://indike.org/pramana/in.astro.siddhanta.early.siddhantasiromani) — Bhāskara II, Sanskrit - [Vṛddhagārgīyajyotiṣa](https://indike.org/pramana/in.astro.early.vrddhagargiya) — Garga, Sanskrit - [Hampi stone-tablet of Krishnaraya, Saka 1431 (No. XIV)](https://indike.org/pramana/inp.epigraphy.deccan.vijayanagara.hampi-stone-tablet-of-krishnaraya-saka-1431-no-xiv*hultzsch1892) — Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c23) · Pramāṇa