[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Architecture and art](https://indike.org/pramana/ins.art) › [Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture)](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927) › v3.c24.s19 # Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s19: एकतलविधानम् Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s19 - **Language:** English ### एकतलविधानम् ### [v3.c24.s19.1](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.1) एकभूमिविधि वक्ष्ये (धानं च) लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना । जातिश्छन्दं विकल्पं तु चाभासं तु चतुर्विधम् ॥ १ ॥ पूर्वहस्तेन संयुक्तं हर्म्यं जातिरिति स्मृतम् । छन्दं त्रिपादहस्तेन विकल्पं स्यात्तदर्थकम् ॥ २ ॥ आभासं चार्धहस्तेन हर्म्यादीनां तु मानयेत् । एतदायादिशुद्धयर्थं स्थानकादि त्रिधा भवेत् ॥ ३ ॥ उत्सेधे मान(नं) गृ(ग्रा)ह्यं चेत्स्थानकं तत्प्रकल्प्यते । विस्तारे मान(नं) संकल्प्य चासनं तदुदीरितम् ॥ ४ ॥ परिणाहं पदे वापि मानं शयनमीरितम् । आसनं संचितं प्रोक्तं स्थानकं स्यात्त्वसंचितम् ॥ ५ ॥ अपसंचित(तं) शयने चे(स्या)त्तत्तत्रिविधहर्म्यके । स्थानकादि यस्य मूलं बिम्बहर्म्यं यथाक्रमम् ॥ ६ ॥ कुर्यात्तत्तद्विमानं (द्विम्बं तु) स्याद्विपरीतं विनाशनम् । समाश्रं समवृत्तं यत्पुरुषं चेति कथ्यते ॥ ७ ॥ आयताकारधिष्ण्यं वा वनितेति प्रकीर्तितम् । पुंविमाने पुरुषं \[च\] वनितायां(ते) वनितां क्षिपेत् ॥ ८ ॥ शक्तीनां वनितां (तां) वापि पुरु वाषि कल्पयेत् । विस्तारोत्सेधभक्तिश्च पूर्ववच्चोक्तवक्रमात् ॥ ९ ॥ कुर्यात्तदेकभौमस्य कन्यसादीनि तुङ्गकम् (कानि) । आगम्य (इत्य) म (चा) ष्टधा हर्म्यं गण्यमानमिहोच्यते ॥ १० ॥ उत्सेधे चाष्टभागे तु चैकांरोन मसूरकम् । द्विभागं चाङ्घ्रिकोत्तुङ्गं मञ्चमेकेन कारयेत् ॥ ११ ॥ ### [v3.c24.s19.2](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.2) कन्धरं तत्समं कुर्यात्तदर्द्धयं शिखरोदयम्(यः) । तदर्धं स्तूपिकोत्तुङ्गं वक्रं षड्विधमीरितम् ॥ १२ ॥ हर्म्यताराष्टभागैकं हीने वेदविशालकम् । तच्चतुर्भागमेकांशं हीने ग्रीवविशालकम् ॥ १३ ॥ शिखरालम्बनान्तं च वेदितारसमान्वितम् । लम्वनं \[च\] त्रिभागे(गमे)कं मध्यनासिविशालकम् ॥ १४ ॥ तत्समं च त्रिपादं वा चार्धं वा निर्गमं भवेत् । मध्यनासिविशाले तु चतुस्त्रिशद्विभाजिते ॥ १५ ॥ वन्हिभागं तु तुङ्गं स्यात्तच्चांशं त्र्यंशमेव वा । स्थितस्य लूपमूलं तु तदूर्ध्वं नासिकन्धरम् ॥ १६ ॥ तदर्धं च त्रिभागं च कन्धरं मूर्ध्नि तत्समम् । तत्सत्यं मैलितुङ्गं स्याद्युक्ता तत्पलिकान्तकम् ॥ १७ ॥ मध्यनास्यर्धमानेन सान्तरं नासमानकम् । नासिकाप्राननं सर्वं किम्बरीसमलङ्कृतम् ॥ १८ ॥ नासितारं(र)त्रिभागैकं कुचितारमिति स्मृतम् । भूतादिचित्रसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १९ ॥ लम्बनोर्ध्वे दलं ब\[न्\]ध्वा सर्वालङ्कारसंयुतम् । आग्रायं(भ्रमाङ्गं) पत्रसंयुक्तं मूर्ध्वा(र्ध्वाः) पट्टैरलङ्कृतम् ॥ २० ॥ करोटोवदलङ्कृत्य लम्बने पत्रसंयुक्तम् । पलिके लम्बनं तत्र श्रेण्या दर्पणवृत्तवत् ॥ २१ ॥ युक्त्यालङ्कारसंयुक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् । ग्रोवोच्चं \[तु\] त्रिभागे(गमे)कं वेदिकोदयमीरितम् ॥ २२ ॥ तत्समं तु गलाग्रे तु चोत्तरादीनि वर्गकम् । तदेवावलम्बनं तत्र गोपानादिश्रियान्वितम् ॥ २३ ॥ वेदितुङ्गसमं कुर्यात्क्षुद्रनासिविभूषितम् । अथवा तुङ्गमाने तु दशभागं विभाजिते ॥ २४ ॥ सपादार्शमधिष्ठानं तदर्द्धयं पादतुङ्गकम् । तदर्धं प्रस्तरोच्चं तु चाश्विन्यंशो\[न\] गलोदयम् ॥ २५ ॥ ### [v3.c24.s19.3](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.3) तत्समं शिखरोत्तुङ्गं तदधं वच्छ्रितोदयम् । प्रस्तरोपरि चैकांशं (शेन) कर्णहर्म्यं प्रकल्पयेत् ॥ २६ ॥ तदूर्ध्वं पूर्ववन्मोषं युक्त्या चांशेन योजयेत् । कर्णहर्म्यस्य विस्तारं षड्भागं(गे) तु विभाजिते ॥ २७ ॥ एकांशं कर्णकूटं स्यान्मध्ये शाला द्वयांशकम् । एकं वा द्वित्रिदण्डेन निर्गमं भद्रमेव वा ॥ २८ ॥ शालाकूटद्वयोर्मध्ये चैकह्वारा सपञ्जरम् (रा) । तत्तङ्क (ङ्गं) सप्तभागं स्यादेकांशं वेदिकोदयम् ॥ २९ ॥ तदूर्ध्वं त्र्यर्धभागेन गलं त्र्यंशकं मस्तकम् । तदधं स्तूपिकान्तुङ्गं कर्णहर्म्यमिति स्मृतम् ॥ ३० ॥\* तदेवाधिष्ठानसंयुक्तं कर्णहर्म्यं विना तथा । तदूर्ध्वं वेदिकांशेन कर्णकम्पाब्जकम्पयुक् ॥ ३१ ॥ अथवा वेदिकात्तुङ्ग (ङ्गं) शेषं भागमिहोच्यते । तदेव वेदिकांशेन नवभाग (गे) विभाजिते ॥ ३२ ॥ द्विभागं वाजनं मूले चोध्वं कर्णं गुणांशकम् । तदूर्ध्वं कम्पमेकांशं दल (लं) द्वयंशेन वाजनम् ॥ ३३ ॥ वेदितारं चतुर्भागं मध्यकोष्ठे शिवांणकम् । नासिकायुक्तकोष्ठं वा नासिकापञ्जरान्वितम् ॥ ३४ ॥ शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् । अथवा हर्म्यतुङ्गे तु द्वादशांशं विभाजिते ॥ ३५ ॥ सार्धतुङ्गमधिष्ठानं पाददीर्घ (दैर्घ्यं) गुहांशकम् । तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं ग्रीवांशं तु गुहांशकम् ॥ ३६ ॥ शिखरोचं द्विभागं स्यात्स्तूपिकाग्रं शिवांणकम् । प्रस्तरोर्ध्वं द्विभागेन चान्तरं प्रस्तरन्वितम् ॥ ३७ ॥ उत्सेधदशभागे तु वेदितुङ्गं शिवांशकम् । पादतुङ्गं गुहांशं स्यात्त्रिपादांशक(कं) मञ्च (स्त) कम् ॥ ३८ ॥ वेदिकार्धं तु (स) पादांशं कन्धरोच्चं शिवांशकम् । शिरस्तुङ्गा(ङ्गम) ध्विनोभागो चोर्ध्वं कुम्भं शिवांशकम् ॥ ३९ ॥ ### [v3.c24.s19.4](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.4) तदूर्ध्वं ग्रीवमंशेन पूर्ववत्समलङ्कृतम् । अथवा मनुभागं तु हर्म्यतुङ्गं (ङ्ग्रे) विभाजते ॥ ४० ॥ सत्रिपादमधिष्ठानं तदूर्ध्वं चाङ्घ्रि भाजिते(तम्) । तदर्थं प्रस्तरोत्सेधं युगांशांघ्रि (शं ग्रोव) तुङ्गकम् ॥ ४१ ॥ तदर्धं शिखरोत्तुङ्गं तदूर्ध्वं स्तूपिकमंशकम् । ग्रोवमञ्जोर्ध्वमंशेन यथेष्टाधिष्ठानसंयुतम् ॥ ४२ ॥ तदूर्ध्वं च द्विभागेन कुर्याद्धर्म्यादिमण्डितम् । शेषं च कन्धरं प्रोक्तं पूर्ववत्समलङ्कृतम् ॥ ४३ ॥ अथवा हर्म्यतुङ्गे तु षोडशांशं विभाजिते । अधिष्ठानं द्विभागं स्यात्पादतुङ्गं युगांशकम् ॥ ४४ ॥ प्रस्तरं चाश्विनीभागं चोर्ध्वं भागं विशेषतः । मनु (मञ्च) भागं (गो) युगांशं स्यात्प्रस्तरं च द्विभागिकम् ॥ ४५ ॥ तत्समं ग्रीवतुङ्गं स्याद्युगांशं शे(शि) खरोदयम् । तदर्धं स्तूपिकोत्तुङ्गं चाटवर्गमिति (मतः) स्मृतम् ॥ ४६ ॥ मूलहर्म्यविशाले तु चाष्टभागं विभाजिते । षड्‌भागमूर्ध्वतले कुर्यात्तद्विस्तारमिति स्मृतम् ॥ ४७ ॥ ऊर्ध्वोङ्गं पूर्व(हर्म्य) वत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् । तदेवाष्टांशकं चोर्ध्वं पादतुङ्गं द्वयंशकम् ॥ ४८ ॥ तदर्धं मञ्चतुङ्गं स्यात्तत्समं कन्घरोदयः । द्वयर्थाशं शिखरोत्तुङ्गं चाप्यर्धांशं शिरे (र उ) दयः ॥ ४९ ॥ ऊर्ध्वं पादोदये बन्धुभागमेकांश (शं) वेदिकम् । शेषं पूर्ववत्कुर्यादष्टवर्गविदो विदुः ॥ ५० ॥ वेदवृद्धाष्टभागं स्याज्जन्मादिस्तूपिकान्तकम् । अधिष्ठान (नं) युगांशं स्यात्पादा (दम) धिक(कं) पाल (लि) कांशकम् ॥ ५१ ॥ प्रस्तरोच्चं युगांशं स्यादूर्ध्वं पादं शरांशकम् । तदूर्ध्वं द्वयंरा(शं) मञ्चं स्याद्वेधिकोशं शिवांशकम् ॥ ५२ ॥ ग्रोवतुङ्गं द्विभागं स्याच्छिखरोच्चं वेदभागिकम् । स्तूपिकोशं द्विभागं स्यात्कुर्याद्धर्म्यादिमण्डितम् ॥ ५३ ॥ ### [v3.c24.s19.5](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.5) एतदष्टविधं प्रोक्तमेकभूमिविधानकं । विमानं सम\[ञ्ज\]र्यं हर्म्यं चालयं वा चाधिष्ण्यकम् ॥ ५४ ॥ प्रासादं भवनं क्षेत्रं मन्दिरा(रमा)यतनं तथा । वेश्म च गृहमावासं चयं धाम सनातनम् ॥ ५५ ॥ वासं गेहमागारं वा सदनं वसितं गृहम् । निलयं तल(लं) कोष्ठं च स्नानं पर्यायवाचकम् ॥ ५६ ॥ विमानस्य तु विस्तारे त्रिभागं चांशकं गृहम् । हर्म्यंतारे तु भूतांशं त्रियं(त्र्यां)शं गर्भगृहकम् ॥ ५७ ॥ गेहतारे तु सप्तांशं नालीतारं युगांशकम् । नालीतारं युगांशं स्याच्छ्ररांशं गृहविस्तृतम् ॥ ५८ ॥ चयं(य)व्यासं च रुद्रांशं षड्भागं कोष्ठविस्तृतम् । सैकार्कभागविस्तारे सप्तांशे नालिके गृहम् ॥ ५९ ॥ पञ्चादशांशकं तारे साष्टांशं गर्भगृहकम् । विस्तारे च द्विभागे तु चैकांशं तुङ्गविस्तृतम् ॥ ६० ॥ शेषं कुड्य(ड्य) विशालं स्याद्गर्भेगेहावृतं तथा । प्रदातल(भाह्लादश)भूरपि कोस्तास(कोष्ठं) वित्तलन्तं मूलगृहम् ॥ ६१ ॥ अत्र(न्तः)गृह(हं) विमानविधिमाश्राप(मशेषं) गृहं नालिकाविक(दिक्) । विमानमिदमुक्त(क्तं) स्याद् यमागतारानां(यागतं) गृहस्तारम् ॥ ६२ ॥ यत्तत्कुड्य(ड्य)विशालं तु द्वादशांश(शे) विभाजिते । पञ्चांशं तु बहिःकुर्यात् सा(चा)न्त(न्तः) सप्तांशकं त्यजेत् ॥ ६३ ॥ तद्द्वयोर्मध्यदेशे तु (च) वारया(द्वारपाद)स्य मध्यमे । एतद्बहि(हिः) स्थितस्तम्भं तद्गृहन्तरितो(तमु)च्यते ॥ ६४ ॥ तत्पादमध्यमोध्यान्तमङ्गुक्ता(न्तं क्षुद्रा)दङ्घ्रिमध्यमम् । एवं तु मध्यमं श्रेष्ठं हर्म्ये द्वारस्य योगतः(योग्यकम्) ॥ ६५ ॥ क्षुद्रहर्म्ये तु युक्त्या च कुर्यात्तु शिल्प्य(ल्प)वित्तमः । अन्तस्तम्भ(म्भं) विना वापि कुर्याद्द्वारान्तु पादकम् ॥ ६६ ॥ विभजेत्सच्चपष्टाष्ट(ष्ट)हर्म्यंपादोदयं तथा । तत्तदेकांशहीनं स्याच्छुद्धद्वारोदयं भवेत् ॥ ६७ ॥ ### [v3.c24.s19.6](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.6) तदधं द्वारविस्तारं देवानां हर्म्यमध्यमे । नागानन्दाङ्गुला (क्ष्मा) रभ्य द्वयङ्गुलविवर्धनात् ॥ ६८ ॥ एकहस्तावसानान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् । द्वारपादस्य विस्तारं क्षुद्रहर्म्येषु योग्यकम् ॥ ६९ ॥ चतुर्विंशाङ्गुलं पञ्चविंशत्यङ्गुलमारभेत् । द्वयङ्गुलेन वृद्धिः स्यात्कन्यसादीनि पूर्ववत् ॥ ७० ॥ चत्वारिंशाङ्गुलं चैकचत्वारिंशाङ्गुलान्तकम् । मध्यमं मानहर्म्ये तु द्वारपादस्य विस्तृतम् ॥ ७१ ॥ द्विहस्तं तु समारभ्य त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् । तन्त्रिहस्तावि(व)धियां वृद्धमथादि त्रयं त्रयम् ॥ ७२ ॥ एवं तु द्वारपादं स्याद्विस्तारं चोत्तमालये । केचित्तु द्वारपादोच्चवशाद्वाराराद्विविस्तृतम् ॥ ७३ ॥ द्विहस्तं तु विशालं स्यात्समं वा बहु(ह)लं भवेत् । तदर्थं वा त्रयांशैकं द्वारपादस्य तत्तथा ॥ ७४ ॥ द्वारायामसमं(म)पादौ चोध्वंयो(योः) पट्टिकाघनौ । सहैव विस्तृतं दीर्घ पाद्युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ७५ ॥ देवभूसुरभूपानां सामन्तप्रमुखादीनाम् । योग्यं(ग्यं) कवाटयुग्मं च श्रेष्ठं मध्यं च हर्म्यके ॥ ७६ ॥ अन्तर्वापि बहिर्वापि घाटनं कीलसंयुतम् । द्वारपादं च बाह्ये तु सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ७७ ॥ द्वारेोध्वं द्वारपार्श्वे तु कुर्यात्तु द्वारदेवताम् । कवाटद्वारदेवानां सृष्टदोषं समावहेत् ॥ ७८ ॥ तस्मात्परिहरेच्छिल्पी चान्तस्तम्भं प्रयोजयेत् । जन्मादि पट्टिकान्तं च पञ्चांशं तु यथाविधि ॥ ७९ ॥ देवतास्थापनं कुर्याद्वाह्ये नालं प्रयोजयेत् । मसूराणां स्थाने स्यादन(न्व)र्थ विप्रनालिका ॥ ८० ॥ विस्तारायाममुत्सेधं लम्बनं वक्ष्यतेऽधुना । अष्ट(ष्टं) पङ्क्तिस्तथा भानुर्मेनु(मुः) षोडशकाङ्गुलम् ॥ ८१ ॥ ### [v3.c24.s19.7](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.7) पञ्चधा क(र)चितं नालं विस्तारं परिकीर्तितम् । वितस्त्याः स्तूपि(सार्धद्वि)हस्तान्तं पञ्चधायाममीरितम् ॥ ८२ ॥ ### [v3.c24.s19.8](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.8) एतत्क्षुद्रा(द्र)विमाने तु मध्यदेशस्य वामके । पूर्वदिक्पूचोत्तरे वापि युक्त्वा नालं प्रयोजयेत् ॥ ८३ ॥ ### [v3.c24.s19.9](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.9) यथापूर्वोक्तमाने तु तदूर्ध्वे च गुणांशिकम् । मध्यमे चोत्तमे हर्म्ये दन्तनालं प्रमाणकम् ॥ ८४ ॥ ### [v3.c24.s19.10](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.10) यथाधिष्ठानतुङ्गं तत्समं नालोदयं भवेत् । उत्सेधे च त्रिमागैकं तस्याधो चाप्रलम्बनम् ॥ ८५ ॥ ### [v3.c24.s19.11](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.11) नालमूलविशाले तु भूतभागं विभाजिते । त्र्यंशं चाग्रविस्तारं लम्बनं पञ्चभागिकम् ॥ ८६ ॥ ### [v3.c24.s19.12](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.12) कुड्मलोष्ठ(ष्ठं) त्रिभागं स्यात्पद्ममेकेन कारयेत् । तदूर्ध्वे वाजनं चांशं युक्त्वा च समलङ्कृतम् ॥ ८७ ॥ ### [v3.c24.s19.13](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.13) धराय(द्वारं वा) वाथ वृत्तं वा भद्रत(द्वा) रं स्वलङ्कृतम् । एकद्वित्र्यङ्गुलं वापि चतुष्पञ्चाङ्गुलेन वा ॥ ८८ ॥ ### [v3.c24.s19.14](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.14) मूलविस्तारमुत्सेधं युक्त्वाच्छिद्रं प्रकल्पयेत् । मूलपादत्र्यंशेन चाग्रे छिद्रं (द्र) विशालकम् ॥ ८९ ॥ ### [v3.c24.s19.15](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.15) मूले तुङ्गं स(सिंह)वक्त्रं स्यात्तदा स्यान्निर्गमोदयम् । रम्भानार्लं प्रसूनाभं कुर्यात्तच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ ९० ॥ ### [v3.c24.s19.16](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.16) शीर्षं च शिखा ग्रीवं वृत्तं स्याद्वैजयन्तिकम् । तदेव कर्णकूटं चेद्वा भोगमिति कीर्तितम् ॥ ९१ ॥ ### [v3.c24.s19.17](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.17) तन्मध्ये भद्रसंयुक्तं श्रीविशालमिति स्मृतम् । तदष्टाश्रं शीर्षं स्यात्स्वस्तिबन्धमिति स्मृतम् ॥ ९२ ॥ ### [v3.c24.s19.18](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.18) तदेवं चतुरश्रं चेच्छिखरांक श्रीकरं भवेत् । तद्द्वाश्रवृत्तसंयुक्तं हस्तिपृष्ठमुदाहृतम् ॥ ९३ ॥ ### [v3.c24.s19.19](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.19) शिरो ग्रीवे षडश्रं स्यात्स्कन्धतारमिहोच्यते । मध्ये भद्र(द्रे) विशालं स्यात्कर्णकूटोपसंयुतम् ॥ ९४ ॥ ### [v3.c24.s19.20](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.20) तच्छालाभद्रनास्यङ्गं शिरो ग्रीवं तु वृत्तकम् । अथवा चतुरश्रं स्यात्केसरं तत्प्रकथ्यते ॥ ९५ ॥ ### [v3.c24.s19.21](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.21) तदेवाकारमायामं तत्तन्नाम्ना प्रकीर्तितम् ॥ ९६ ॥ एवं प्रोक्तं हर्म्यके मध्यभद्रं @H 192 शालाकोष्ठं दिग्विदिकू कूटयुक्ता(क्तम्) । हारा भ्रान्ता नासिका पञ्जराढ्यं कुर्यात्सर्वं वेदिकाभद्रयुक्तम् ॥ ९७ ॥ हर्म्यतारसमं चतुरंशकं तन्त्रिपादमर्धमथापि च @H 196 कुड्यतारसमादि यथाक्रमम् । कन्यसं त्रिविधं मुखमण्डपम् तन्मुखमण्डप(पं) मुख्यविमाने ॥ ९८ ॥ मध्यविमानस(स्य) मण्डपपार्श्वे @H 200 अम्बरं दण्डमथ द्वयदण्डम् । हर्म्यवशादुपवेशनयुक्तम् यत्तत्क्षुद्रविमाने तन्मुखे मण्डपं स्यात् ॥ ९९ ॥ तद्द्वयोर्मध्यदेशे चैकाद्य(ध्य)र्धं हस्तविस्तारम् । @H 204 अथवा त्रिपादहस्तं स्यात्प्रासादार्ध(थं) मथ कथितम् ॥ १०० ॥ एकद्वित्रिदण्डं वा चान्तरालस्य वेशनं स्यात् । कुम्भे स्तम्भसहितनासिका पञ्जरयुक्तमेव वा ॥ १०१ ॥ शालापञ्जरयुक्तं तोरणैः समलङ्कृत्य युक्त्या । @H 208 एकद्वित्रिचतुर्हस्त्या स्तम्भयुक्तमिति कथितम् ॥ १०२ ॥ अथवा द्वारयुक्तं पूर्ववद्द्वारमानेन कुर्यात् । तद्द्वारमुखसोपानं हस्तिहस्तेन भूषितं सम्यक् ॥ १०३ ॥ युग्ममण्डपदेशे तत्सममूलेव(एव)मलङ्कृत्य । @H 212 अन्यमण्डपदेशे यन्मानोरम्यमलङ्कृत्य(त्यम्) ॥ १०४ ॥ मण्डपे प्रस्तरस्योर्ध्वं कर्याद्वेद्यादिमण्डितम् । यत्तन्नामान्तरालं चोर्ध्वं नासिकाजालपञ्जरं वापि ॥ १०५ ॥ तत्तन्मण्डपमध्ये प्रासादवशाद्द्वारं संकलप्यम् । @H 216 पूर्ववत्कवाटयुक्तं मण्डपस्वान्तः सकीलयुक्तम् ॥ १०६ ॥ ### [v3.c24.s19.22](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.22) तत्तद्विद्धिर्द्दारदेवा\[न्\] न्यसेदेतद्द्वारपार्श्वयोश्चैव । नन्दिमहाकालादौ चोक्तवद् द्वारदेवा\[न्\] न्यसेत् ॥ १०७ ॥ मण्डपे(पस्य) दक्षिणे कोष्ठे नृत्तयुक्तै(क्तमे)व विनायकमुक्तम् । मण्डपसौम्यकोष्ठे स्थानदुर्गायुक् स्थापयेत्सत्यम् ॥ १०८ ॥ प्रासाददक्षिणे मध्यकोष्ठे व्यानदक्षिणामूर्तिम् । तदूर्ध्वे ग्रीवकोष्ठे गेयमूर्तिं वीरभद्रं वापि ॥ १०९ ॥ पश्चिममूलतले मध्ये कोष्ठे लिङ्गोद्भूतम् । अथवाऽर्धनारीश्वर (रं) स्थानकं विष्णुं स्थापयेद्वापि ॥ ११० ॥ तदूर्ध्वे ग्रीवकोष्ठे तु केशवन्नृसिंहाव्युता\[ना\]सीनम(नान्) । सौम्यके मूलतले कोष्ठे स्थानकं चतुर्मुखं स्यात् ॥ १११ ॥ तदूर्ध्वे ग्रीवकोष्ठेऽथ नदं(नारदं) कमलं(लजं) वापि । पूर्वे गळदेशे मध्यकोष्ठे गुहं गजारूढम् ॥ ११२ ॥ निशापतिं वाथ सर्वेषा तत्तद्देव्या सहासन \[स्थ\] मुक्तम् । इन्द्रस्य दक्षिणद्वारात्परितः षोडशविग्रहं कुर्यात् ॥ ११३ ॥ प्रस्तरोपरि \[तं\] देशे कोष्ठे कोष्ठे स्थापयेद्वृषभम् । कर्णैकमैकमूर्ध्वं च द्वयं वाथ वृषमंसंयुक्तम् ॥ ११४ ॥ एकानेककलं सर्वमेतद्देवान्पुराणसंयुक्तम् । एवं शिवहर्म्याणां योग्यं विनोद्धमन्यदेवानाम् ॥ ११५ ॥ तत्तद्वारमुक्तं ए(चै)कानेकतलोपेतं सर्वम् । अथवा विष्णुविमाने \[ति\] देवस्थापनं वक्ष्यामः ॥ ११६ ॥ द्वारे चण्डप्रचण्डौ च मण्डपवाम्ये वनित(ता)म् । प्रागुक्तवत्सौम्यदेशे विमाने पूर्ववद्देवतां वापि ॥ ११७ ॥ हरिं वा गरुडं वा कुर्यात्पुरतो(पूर्वो) क्तचतुष्कोणे । शयनं वासनं सिहं तार्क्ष्यं कृताञ्जल्यासनयुक्तम् ॥ ११८ ॥ पोत्री नृसिंहमथ केशवमश्वत्थं(त्थं) कर्णात्पूर्वादिदिक्षु चतुर्षु । पूर्वकान्त(प्रोक्त) हर्म्ये (र्म्यं) कभूगिगलदेशमिति प्रतिष्ठां कुर्यात् ॥ ११९ ॥ ### [v3.c24.s19.23](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.23) दुर्गंाम(उत्तरा)भिमुखासनमच्युतं वा प्राच्यां दिशि द्वितलहर्म्ये गलप्रदेशे । श्रीमाधवं नरहरिं कृत(तं) दक्षिणे च नारायणं चाथ पश्चिमदिक् प्रदेशे ॥ १२-० ॥ ### [v3.c24.s19.24](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.24) क्रो(क्रो) ष्टुं चोत्तर(रे) जनार्दन(नं) हर्म्यके तत् । त्रितले पूर्वदिग्देशे प्रोवे तल्लोधरं न्यसेत् ॥ १२१ ॥ उत्तरे वासुदेवं चाथवान्यसंकर्षणं स्मृतम् । अनिरुद्धं पश्चिमदेशे चोर्ध्वे वा तदधो(दूर्ध्व)तले ॥ १२२ ॥ ### [v3.c24.s19.25](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.25) एवं तु चोक्तवत्कृत्वा बौद्धादिजिनकालयम् । तत्तद्विमानयो(स्या) र्ध्वे तु तत्तद्देवान्न्यसेत्क्रमात् ॥ १२३ ॥ अन्येषां देवदेवीनां विमाने तत्तद्विधानतः । सर्वेषां हर्म्यके कुर्यात्तत्तद्वाहनमीरितम् ॥ १२४ ॥ ### [v3.c24.s19.26](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.26) शयनं वासनं वापि प्रस्तरस्योपरि न्यसेत् । एवं तत्प्रोक्तवत्कुर्याद्धर्म्यं तत्सम्पदां(दास्)पदम् ॥ १२५ ॥ एकभूमिं कुर्यादधिकं चोपपीठ(ठं) रुचिरार्थं संयुतम् । सोपपीठभवनेर्युतं तु वा कारयेत्तु कथितं पुरातनैः ॥ १२६ ॥ ### [v3.c24.s19.27](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.27) एवं सर्वहर्म्यालंङ्कारयुक्त्या नानापादैर्वेदिकान्ता(धा)रमञ्चम् ॥ हीनाधिक्यं चेद्दिग्नाशनं तस्मात् कुर्यात्सर्वं चोक्तवत्सम्पदा(द) र्थम् ॥ १२७ ॥ ### [v3.c24.s19.28](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19.28) इति मानहारे वास्तुशास्त्रे एकभूमिविधानं नाम एकोनविंशोऽध्यायः ॥ ## Cites (1) - [Mānasāra](https://indike.org/pramana/in.art.silpa.dravida.manasara) — Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19) · Pramāṇa