[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Architecture and art](https://indike.org/pramana/ins.art) › [Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture)](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927) › v3.c24.s2 # Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s2: शिल्पिलक्षणपूर्वकं मानो उपकरणविधानम् Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s2 - **Language:** English ### शिल्पिलक्षणपूर्वकं मानो उपकरणविधानम् ### [v3.c24.s2.1](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s2.1) शिल्पिनां लक्षणं वक्ष्ये मानो उपकरण (णं) क्रमात् । परःशिवसकाशाद्धि ब्रह्मा इ(चे)न्द्रोऽपि लोककृत् ॥ १ ॥ स महाविश्वकर्मेति ई(श्वी)श्वरेणेव कीर्तितः । स एवायं विश्वकर्मा ब्रह्माण्डं सृजते मुहुः ॥ २ ॥ विश्वकर्मा चतुर्वर्ण(र्वक्त्रा) जाति(तो) ब्रह्मादिवर्ण(वक्र)वत् । पूर्वोक्तवर्ण(पूर्ववक्रादीनि) चत्वारि नामं(मानि) वक्ष्ये पृथक् पृथक् ॥ ३ ॥ विश्वभूरिति नामैतत्पूर्ववक्रं प्रकीर्तितम् । दक्षिणे विश्वविद्वक्रं विश्वस्त(स्र)श्च तथोत्तरे ॥ ४ ॥ पश्चिमे विश्वस्रष्ट्राख्यं वक्रमेवं चतुर्विधम् । एतेभ्यः प्रथमो जातो विश्वकर्मा चतुष्टयः ॥ ५ ॥ पूर्वानुने विश्वकर्मा जायते दक्षिणे मयः । उत्तरस्य मुखे त्वष्टा पश्चिमे तु मनुः स्मृतः ॥ ६ ॥ उपयेमे विश्वकर्मा इ(त्वि)न्द्रस्य तनयां तदा । मयः सुरेन्द्रतनयामुपयेमे क्रमात्ततः ॥ ७ ॥ त्वष्टा वैश्रवणसुतामुपयेमे त्वनन्तरम् । मनुर्नलस्य तनयामुपयेमे तु तुर्यकम(कः) ॥ ८ ॥ विश्वकर्माख्यनाम्नोस्य(इत्यस्य) पुत्रः स्थपतिरुच्यते । मयस्य तनयः सूत्रग्राहीति परिकीर्तितः ॥ ९ ॥ त्वष्टुर्देव-ऋषेः पुत्रो वर्धकी(किरि)ति प्रकथ्यते । मनोः पुत्रस्तक्षकः स्यात्स्थपत्यादि चतुष्टयमये ॥ १० ॥ स्थपतिस्तु स्तुतैर्यैभ्यस्त्रिभ्यो गुरुरिति स्मृतः । सूत्रग्राही गुरुर्द्वाभ्यां तुर्येभ्योऽद्य इति स्मृतः ॥ ११ ॥ तक्षकस्य गुरुर्नाम(न्ना) वर्धकी(किरि)ति प्रकीर्तितः । स्थपतिः सर्वशास्त्रज्ञः सूत्रग्राहीति सूत्रधृत् ॥ १२ ॥ वर्धकी(किर्) मानकर्मज्ञः तक्षणात्तक्षकः स्मृतः । स्थपतिः स्थापनायार्हः वेदविच्छास्त्रपारगः ॥ १३ ॥ ### [v3.c24.s2.2](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s2.2) स्थापनाधिपतिर्यस्मात्तस्मात्स्थपतिरुच्यते । स्थपतेश्चाज्ञया सर्वे सूत्रग्राह्यादयः सदा ॥ १४ ॥ कुर्वन्ति शास्त्रदृष्टे(ज्ञाद्देशे)न वास्तुवस्तु प्रयत्नतः । स्थपत्यादिचतुर्वर्गाः शिल्पिनः परिकीर्तिताः ॥ १५ ॥ आचार्यलक्षणैर्युक्तं(क्तः) स्थपतिर्नाम धीयते । श्रुतज्ञः सूत्रग्राही च रेखाज्ञः शास्त्रवित्तमः ॥ १६ ॥ विचारज्ञः श्रुतज्ञश्च चित्रकर्मज्ञ(ज्ञो) वर्धकी(किः) । तक्षकः कर्मवित्सभ्यो बलबन्धू(न्धु)दयापरः ॥ १७ ॥ श्रुतिशास्त्र(स्त्रं) प्रकर्तव्य(व्यं) सर्वलक्षणमुच्यते । इहैव लोके(कस्य) कृतं विना शिल्पि\[ना\] विना गुरुम् ॥ १८ ॥ न लभ्यते तु यत्तस्माद्देव्यः(भिः) सह\[सदैव\] कारयेत् । विना कृते तु सफलं भुक्ति(क्तिं) मुक्तिं न विन्दति ॥ १९ ॥ शिल्पी(ल्पि)नां लक्षणं प्रोक्तं मानोपकश्रो(णमु)च्यते । मुनीनां नयनोद्भूत्य(ष्यं) तत्परमाणुरुदाहृतम् ॥ २० ॥ ताभिरष्टाभिर्गुशितं रथधूलिरिति स्मृतम् । रथधूल्यष्टमिलितं बालाग्र\[न्तु\]मिति\[तु\] स्मृतम् ॥ २१ ॥ वालाग्रैरष्टधायुक्तं लिच्चे\[वि\] परिकीर्तितम् । लिच्चे(क्षाभि)श्चाष्टभिरायुक्तं यूर्क तमि(दि)ति कथ्यते ॥ २२ ॥ यूकैरष्टाभिः(भिश्च) प्रोक्तं यवमेवं विधीयते । यवैरष्टसमायुक्तमङ्गुलं तत्प्रकीर्तितम् ॥ २३ ॥ मानमात्रं त्रिधा प्रोक्तं यववृद्धिविशेषतः । षट्सप्ताष्टयवैरेतत्कनिष्ठो(ष्ठ)मध्यमोत्तमम् ॥ २४ ॥ अङ्गुलैर्द्वादशैर्युक्तं वितस्तिः परिकीर्तितम्(ता) । वितस्तियुग्मं किष्कुः स्यान्मात्रापल्योऽङ्गलाधिकम्\[कः\] ॥ २५ ॥ षड्विंशत्यङ्गलो हस्तो धनुर्मुष्टिरिति स्मृतम् । सप्तविंशतिकाङ्गुल्यं हस्तमुक्तं धनुर्ग्रहम्\[हः\] ॥ २६ ॥ चतुर्हस्तं धनुर्दण्डं दण्डाष्टं रज्जुमेव च । याने च शयने चैव किष्कुहस्तेन मानयेत् ॥ २७ ॥ ### [v3.c24.s2.3](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s2.3) विमानस्य तु सर्वेषां प्राजापत्येन मानयेत् । मानयेद्वास्तु यन्मानं धनुर्मुष्टिकरेण च ॥ २८ ॥ ग्रामादीनां न मानानां (च सर्वेषां) मानयेत्तद्धनुर्ग्रहम् । किष्कुहस्तेन यन्मानं मानयेद्विश्ववतस्तु वा ॥ २९ ॥ शमी शाकं च चापं च खदिरः कृ(रश्व) तमालकः । चोरिखी तिन्त्रिणी(तिन्दिनी) चैव हस्तदारु प्रकीर्तितम् ॥ ३० ॥ दारुसंग्रहणं(णात्) पश्चात्रिमासान्तं जले क्षिपेत् । क्षालयित्वा परिग्राह्यं तच्छकेण विदारयेत् ॥ ३१ ॥ तद्धारितं निकरं दारु तक्षयेच्चतुरश्रतः । एकहस्तसमं दीर्घं तदेकाङ्गुलविस्तृतम् ॥ ३२ ॥ घनमध्या(धो)ङ्गुलं प्रोक्तं हस्त(स्तं) निश्चित्य योजयेत् । न वक्रं\[च\] न भिन्नं च न रन्ध्रं स्निग्धमेव च ॥ ३३ ॥ क्रमुकं वाऽपि वेणुं च (शुश्व) दण्डदारु प्रकीर्तितम् । हस्तदण्डोभयोः प्रोक्तं(क्ता) विष्णुमूर्त्य (र्तिर्)धिदेवता ॥ ३४ ॥ नालिकेर (नारिकेल) फलैः शाता (शाङ्गैः) दर्भेर्न्यग्रोधवल्कलैः । कार्पासं (स) किंशुकैः (क) सूत्रैस्तालकेतकवल्कलैः ॥ ३५ ॥ यल्लभेद्रुल्कलेमर्ह्यिां रज्जुं संकल्पवित्तमः । पार्श्वदिकाङ्गुलं चैव तत्समं रज्जुनाहकम् ॥ ३६ ॥ देवभूसुरभूपानां त्रिवर्ति(र्ती) ग्रन्थिवर्जितम(ता) । वणिजां शूद्रजातीनां रज्जुरेकाद्विवर्जिता (र्ती च) ॥ ३७ ॥ वासुकी रज्जुदेवात्मा मानतद्ब्रहैः (तज्ज्ञाः) पितामहाः (हः) । तद्धार्य (तद्धृत्वा) हस्तं रज्जुञ्च (श्च) मानदण्डं तथैव च ॥ ३८ ॥ स्मृत्वा मा(म)नसितां (तान्) देवां(वान्) मानयेद्वर्धकी (किस्) तथा । एवं मान(ने) कृते वास्तुवस्त्रादि च विवर्धयेत् ॥ ३९ ॥ अनुक्तं कुरुते यस्तु स स्थितो रोशुरं फलम् । तस्मात्परिहरेरिच्छल्पी कारयेत्तत्तु विश्वतः ॥ ४० ॥ ### [v3.c24.s2.4](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s2.4) इति मानमारे वास्तुशास्त्रे मानोपरकरणविधानं नाम द्वितीयोऽध्यायः । --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s2](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s2) · Pramāṇa