Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s4: भूमिसंग्रहविधानम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s4
- Language
- English
भूमिसंग्रहविधानम्
v3.c24.s4.1
भूपरीक्षाविधिं (भूमिसंग्रहणं) वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना ।
दक्षिणे पश्चिमे चैव चोन्नतं चतुरश्रकम् ॥ १ ॥
तद्वास्तु जायते वाऽपि देवानां मनुजः (ज) क्रमात् ।
तुरङ्गद्विरदं (द) वेणुं (णु) वीणासाक (ग) रदुन्दुभिः ॥ २ ॥
धेनुभिश्च समायुक्तं (क्ता) किं च पुंनागजातिभिः ।
सरसीरुहधान्यैश्च पाटलीपुष्पगन्धकैः ॥ ३ ॥
संयुक्तं (क्ता) सर्वबीजानां वर्धनं (ना) चैकवर्णयुक् ।
निविडा(डा) स्निग्धसंयुक्ता सुखसंस्पर्शाना भवेत् ॥ ४ ॥
ओवृचनिम्नसे (म्वा) शोकैः संयुक्तं (क्ता) सप्तपर्णकैः ।
सू(चू)तैश्चापि पृ(वि)पत्रैश्चैः संयुक्ता च समस्थले (ला) ॥ ५ ॥
धवलं रक्तवर्णं च स्वर्णा कृष्णां कपोतकम् ।
षडश्रैश्च समायुक्ता सर्वसम्पत्प्रदा धरा ॥ ६ ॥
दक्षिणावर्तसलिला [प्र]दक्षिणाकारा वर्धनैः ।
मानवाञ्जलिमानेन दृष्टिनीला मनोहरा ॥ ७ ॥
कृमिवल्मीकरहिता निर्मूपी निष्कपालिनी ।
निरस्थि(स्थिः) सुक्तिसिकतारन्ध्रवर्ज्या शुभावहा ॥ ८ ॥
पृथग्विधैश्च शूलैश्च स्थाणुभिश्च मही धृता ।
सकर्दभितवाराही विलेकं (का) सरसंयुतम् (युता) ॥ ६ ॥
निस्तुषा निर्विभूतिश्च शर्करारहिता अपि (ताप चम) ।
सा भूमिः ब्राह्मणादीनां वर्णानां संपदावहा ॥ १० ॥
मधु तैलाज्यगन्धाश्च (च) दग्धदुर्गन्धिनी च या ।
अण्डजमीनगन्धैश्च (न्धा च) शवगन्धैश्च (न्धा च) वर्जिता ॥ ११ ॥
नृपप्रासादसंयुक्ता सभाचैत्यसमीपगा ।
सकण्टकतरंवर(तरुणा) युक्ता द्रुमशाल[य] संकुला ॥ १२ ॥
v3.c24.s4.2
कूर्म्मोन्नता वर्तुला च त्रिकोणां(णा) वज्रसन्निभा ।
अञ्जनानां गृहैश्छाया कर्मकारगृहैर्वृता ॥ १३ ॥
चतुष्पथा चैक(च त्रि)पथा द्विपथा पत्तनौ(न)पथा ।
मृदङ्गसदृशं(शा) गर्तखगवन्मुखोपमम्(पमा) ॥ १४ ॥
रूपतो(रूपो)पमं(मा) चतुष्कोणा[सर्वत्र] प्रभावृक्षकम्(का) ।
सालैर्युक्तं(क्ता) चतुष्कोशैः(णेषु) चैत्यपादपसंकुलम(ला) ॥ १५ ॥
महासपाश्रिता वाऽपि शालस्योद्यानमेव च ।
वराहमर्कटप्रायं(या) रुद्रभूक्षा(द्राक्षामा)श्रमं तथा ॥ १६ ॥
उलूखलं(कानां) काननानि पञ्चाकृतिशूर्पक्षम्(सर्पाक्षां च) ।
पाञ्चजन्यं(न्या) खगप्रायविडाला खचरोपमा ॥ १७ ॥
वेश्म गौत्ति(री)निभिः(भा) चापि क्षुद्रजन्तूष(न्तु तूप)रापि ।
वास्तुशास्त्रविदां विधानं तदेवं स्यादू(हू)र्जितम् ॥ १८ ॥
बहुद्वारप्रवेशं(र्शा) च वर्मविद्धं(द्धा) च वर्जयेत् ।
इत्थंभूतेऽपि वास्त्वादौ मोहात्कर्म करोति यः ॥ १९ ॥
तद्दु(स दु)ष्कृतस्य सिन्धुः स्यात्तस्माद्विजा(बीज)धरा वरा ।
स(सा)हि सोदरवस्तु स्याद्गर्भिणी(दूर्था) बहुरसा बहु(दुः) ॥ २० ॥
बीजाभिवर्धिनी मधुव्रतैर्भृंगनाभिसुगन्धिनी ।
सकलशिल्पिवरैरपि संस्कृता [सकललक्षणै] ॥ २१ ॥
v3.c24.s4.3
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे भूपरीक्षा(भिसंग्रह)विधानं नाम चतुर्थोऽध्यायः ।