Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s6: शङ्कुस्थापनलक्षणम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s6
- Language
- English
शङ्कुस्थापनलक्षणम्
v3.c24.s6.1
अथातः संप्रवक्ष्यामि शङ्कुस्थापनलक्षणम् ।
आदित्योदयकाले तु शङ्कुस्थापनमारभेत् ॥
उत्तरायणमासे तु दक्षिणायनमे(न ए)व वा ।
शुक्लपक्षे यथा(ऽथवा) कृष्णपक्षे शुभतमे दिने ॥ २ ॥
पौर्णमीं(पूर्णिमा) चाप्यमावास्यां वर्जयेत्सुमुहूर्तके ।
प्रभाते स्थापयेच्छङ्कुमपराह्नात्(ह्ने) ततः स्थितम् ॥ ३ ॥
स्थापनात्पूर्वदिवसे स्थलशुद्धिं प्रकारयेत् ।
प्राप्तभूमध्यदेशे तु चतुरश्रं समन्ततः ॥ ४ ॥
चतुर्हस्तप्रमाणेन विश्वतः सलिलस्थलम् ।
कृतमाल(लं) शमीशाखा चन्दनं रक्तचन्दनम् ॥ ५ ॥
खदिरं तिन्तु(न्दु)कं चैव शङ्कुदारु प्रकीर्तिता(तम्) ।
श्वेतक्षीरिरिणि(णी)वृक्षं(चो) वा शुभदन्तमथापि[वा] ॥ ६ ॥
शङ्क्वायामं तु हस्तं स्यान्मूलतारं रसाङ्गुलम् ।
अग्रतारं द्विमात्रं स्यान्मूलाप्रान्तं चयं क्रमात् ॥ ७ ॥
सुवृत्तं निर्त्र्यं चैव छत्राकारं तदप्रकम् ।
एवं तु चोत्तमं शङ्कु मध्यसं तत्प्रवक्ष्यते ॥ ८ ॥
अष्टादशाङ्गुलायामं मूलतारं शराङ्गुलम् ।
अग्रमेकाङ्गुलं तारं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ६ ॥
कन्यसं द्वादशाङ्गुल्यं शङ्खायामं विशेषतः ।
चतुरङ्गुलविस्तारं मूलमग्रं त्र्याङ्गुलम् ॥ १० ॥
अथवायामसंमूले नाहमग्रे नवाङ्गुलम् ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं स्वीकृरीकृतभूतले ॥ ११ ॥
तन्मध्ये बिन्दुस्तत्त्वज्ञो शङ्क्वायामद्वयेन च ।
भ्रामयेन्मण्डलं कुर्यात्तन्मध्ये शङ्कुमर्पयेत् ॥ १२ ॥
v3.c24.s6.2
पूर्वाह्ने शङ्कुतरच्छायां पश्चिमे मण्डलान्तकम् ।
तत्रैव विन्दुसंज्ञाञ्च कुर्यात्तु शिल्पिप(ल्प)वित्तमः ॥ १३ ॥
[अप]राह्ने शङ्कुतरच्छायां पूर्वदिङ्मण्डलान्तके ।
पूर्ववद्विन्दु(न्दुं) संस्थाप्य पश्चाच्छङ्कं त्यजेत्ततः ॥ १४ ॥
शङ्कुयामषडाधिक्यनवत्यंशविभाजिते ।
तस्यांशेन अपच्छायां त्यक्त्वा प्राचीं नयेत्ततः ॥ १५ ॥
कन्यावृषभमासौ च अप्र(सव्योर)पच्छाया न विद्यते ।
मेषे च मिथुने चैव तुलासिंहचतुष्टये ॥ १६ ॥
एवं हि द्वयङ्गुलं न्यस्तं वृश्चिकाषाढमीनयोः(नेषु) ।
चतुरङ्गुलं प्रकर्तव्यं धनुःकुम्भी(म्भयोः) षडङ्गुलम् ॥ १७ ॥
मकरेऽष्टाङ्गुलं प्रोक्त(क्ता)मव(ह्यप)च्छायां(या) विशेषतः ।
छायायां बिन्दुवामे [तु] दक्षिणे चोक्ताङ्गुलं न्यसेत् ॥ १८ ॥
अङ्गुलान्ते तु यच्छिद्रं प्राचीसूत्रं प्रयोजयेत् ।
मकरादि(दै) च षण्मासे छाया दक्षिणतो भवेत् ॥ १९ ॥
कुलीरादि(दै) च षण्मासे छाया चोत्तरतो दिशि ।
छायाया अभिमुखे प्रत्यग्वामे वामं न्यसेत्तते(न्यसेदतः) ॥ २० ॥
पूर्वे च दक्षिणे नीत्वा प्रत्यग्वामाङ्गुलान्न्यसेत् ।
अपच्छायां त्यजेच्छिल्पी प्राक् प्रत्यक् सूत्र(अं) विन्यसेत् ॥ २१ ॥
तत्सूत्रात्पूर्वदिग्देशे नीत्वा चोत्तरतो दिशि ।
एवं मीनविवृद्धिः स्यात्पुरतोऽङ्गुलमेव च ॥ २२ ॥
तत्सूत्राद्दक्षिणे सौम्यं(म्ये) तस्य द्वारं प्रकल्पयेत् ।
मत्स्यपुच्छानने न्यस्तं सूत्रं स्याद्दक्षिणोत्तरम् ॥ २३ ॥
मण्डलावधिदेशे तु नीत्वा सूत्रा(त्रम)ङ्गुलं न्यसेत् ।
मासानां पङ्किपङ्क्तैश्च दिवसानां त्रिधा त्रिधा ॥ २४ ॥
विद्यमानाव[प]च्छाया[य]पच्छायां(या) चोच्यते ।
मेषे च प्रथमे पङ्के(ङ्कौ) द्वयङ्गुलं च विसर्जयेत् ॥ २५ ॥
v3.c24.s6.3
मध्ये दशदिने चैकं चान्त्यं पङ्क्त्या[म]ङ्गुलं विना ।
वृषभे प्रथमदशके दिवसे त्वङ्गुलं नहि ॥ २६ ॥
मध्ये चैकाङ्गुलं प्रोक्तं पङ्क्त्यन्ते द्व्यङ्गुलं त्यजेत् ।
मिथुने प्रथमदशके दिवसे त्व(द्वय)ङ्गुलं त्यजेत् ॥ २७ ॥
मध्ये दशदिने वह्नि(द्वि) चान्त्यपङ्क्ति(क्तौ) चतुस्त्यजेत् ।
v3.c24.s6.4
कुलीरे प्रथमदशके वेदमात्रं विसर्जयेत् ॥ २८ ॥
मध्ये दशदिने चापि त्र्यङ्गुलं तत्परित्यजेत् ।
द्व्यङ्गुलं चान्त्यदिवसे दशके समुदाहृतम् ॥ २९ ॥
सिंहस्य चादिदशके द्व्यङ्गुलं च परित्यजेत् ।
v3.c24.s6.5
मध्ये दशदिने चैकवा(म)न्त्यापङ्क्तौ विनाङ्गुलम् ॥ ३० ॥
युवत्यामादिदशके दिवसे नाङ्गुलं भवेत् ।
मध्ये चैकाङ्गुलं त्यक्त्वा(क्तं) चान्त्यपङ्क्तौ द्वया(द्वय)ङ्गुलम् ॥ ३१ ॥
तुलारम्भे दशदिने द्व्यङ्गुलं च निषेधयेत् ।
v3.c24.s6.6
विसृज्य(ज्यं) द्वय(त्र्य)ङ्गुलं मध्ये चान्त्ये वेदमिति स्मृतम् ॥ ३२ ॥
वृश्चिके प्रथमे पङ्क्तिर(क्तौ) दिवसे चतुरङ्गुलम् ।
मध्ये दशदिने बाणं चान्त्यपङ्क्तौ षडङ्गुलम् ॥ ३३ ॥
धनूराशौ दशदिने प्रथमे तु षडङ्गुलम् ।
v3.c24.s6.7
मध्ये दशदिने सप्तद्वय(समा)ङ्गुलं च विवर्जयेत् ॥ ३४ ॥
अन्त्यपङ्क्तिदिने त्याज्यं वसुमात्रमिति स्मृतम् ।
मकरादौ दशदिने त्यजेदष्टाङ्गुलं बुधः ॥ ३५ ॥
मध्ये सप्ताङ्गुलं त्यक्त्वा (त्यक्तं) चान्त्ये त्यक्त्वा(क्तं) षडङ्गुलम् ।
v3.c24.s6.8
कुम्भे चादौ दशदिने विसृजेत्तु षडङ्गुलम् ॥ ३६ ॥
मध्ये पञ्चाङ्गुलं त्यक्त्वा (क्तं) चान्त्ये च चतुरङ्गुलम् ।
मीनराशौ च दशके दिवसे चतुरङ्गुलम् ॥ ३७ ॥
v3.c24.s6.9
मध्ये च पङ्क्तिदिवसे द्वय(त्र्य)ङ्गुलं च विसर्जयेत् ।
अन्ते दशदिने चापि वर्जयेन्महकाङ्गुलम् ॥ ३८ ॥ 76
अपच्छायां(या) तत्र नास्ति यदुक्तं तदिहोच्यते ।
प्रागुत्तरविराश्यां तु कन्यायां वृषभस्थितम् ॥ ३६ ॥
अपरे विंशतिदिने तत्तदृक्षं भवेद्यदि ।
उक्ताङ्गुलं तत्र नास्ति सूत्रं ज्ञात्वा प्रसारयेत् ॥ ४० ॥ 80
[राश्यां(ऋक्ष)युतं रवेर्मासं प्रो(प्रे)क्ष्यापि च परित्यजेत् ।
ऊहापोहान्परक्तादि दशा(द्वया)ङ्गुलं न्यत्र(स्तं) सूरिभिः ॥ ४१ ॥
तद्दशात्ककुभं ग्राह्य(ह्यं) तत्र सूत्रं प्रकारयेत्] ।
शुद्धप्राची भवेत्सम्यगैशान्या प्राच्यथोच्यते ॥ ४२ ॥ 84
प्राच्याङ्गुलकृताद्विन्दोरुत्तरे चाङ्गुलं न्यसेत् ।
प्रतीचीमात्रतद्विन्दोरीशप्राची(र्ची) प्रसूत्रयेत् ॥ ४३ ॥
मुक्तिकामस्य करण्ये शुद्धप्राचीं प्रयोजयेत् ।
ऐशान्यप्राचीं सर्वस्य भोगकामस्य संमताम्(ता) ॥ ४४ ॥ 88
आग्नेये प्राचीसंयुक्तं सर्वदोषकरं भवेत् ।
आग्नेयप्राचिकं वास्तु तस्मात्सर्वं विसर्जयेत् ॥ ४५ ॥
एवं कृते त्वलं वास्तौ(स्तु) सुगाढं सुसमृद्धये ।
दण्डमानसमं सूत्रदीर्घमानं प्रकल्पयेत् ॥ ४६ ॥ 92
आदौ तन्तुं त्रिधा कृत्वा सूत्रग्राहीति योजयेत् ।
वा(द्वि)तावतं तु सूत्रं स्यात्तृतीयावर्तदक्षिणम् ॥ ४७ ॥
कार्पासं(स)सूत्रसंयुक्तं [वा] पट्टसूत्रमथापि वा ।
सूत्राल्ल(क्ष ल)भ्यते वास्तौ प्रमाणं हीति निश्चितम् ॥ ४८ ॥ 96
मध्यादिन्द्राश्च त(न्नैर्ऋतात्त)दिक्षु न्यसेन्द्रादि(सेदिन्द्र)शिखान्तकम् ।
इन्द्रादीशामपर्यन्तं चान्तकात्पावकान्तम् ॥ ४६ ॥
वरुणाद्वायव्यपर्यन्तं सौम्याद्देर्वायु(यो)र्वान्तकम् ।
सौम्यादीशानपर्यन्तं सूत्रमेवं परित्रजे(व्राजये)त् ॥ ५० ॥ 100
v3.c24.s6.10
विमाने त्रिगृहे वाऽपि मण्डपादीनि(दौच) वास्तुके ।
ग्रामादीनां च सर्वेषां मानयेन्मानसूत्रकम् ॥ ५१ ॥
तत्प्रमाणस्य परितो हस्तद्विहस्तमा(म)धिकम् ।
त[त्त]सूत्रावसाने च शङ्कुमेवं प्रतिष्ठितम् ॥ ५२ ॥
गर्भसूत्रस्य कर्णेांश्च द्विदिशङ्कु निखानयेत् ।
चतुर्दिक्षु चतुःशङ्कु जन्मनिष्कमणार्थकम् ॥ ५३ ॥
चतुष्कणैंश्च कर्णैंश्च चतुःशङ्क(ङ्कु) समायुतम् ।
एवं महार्थंकं कुर्याल्लङ्कुदारु प्रवक्ष्यते ॥ ५४ ॥
खादिरं चादिमेदं च मधूकं चारिणी तथा ।
अन्यैश्च सारवृक्षैर्वा खातं( त )शङ्कुरिति स्मृतम् ॥ ५५ ॥
एकविंशाङ्गुलं वाऽपि चैकपश्च(पञ्चविंश)त्यङ्गलायतम् ।
खातं शङ्कुमिदं मुष्टिमानं तत्परिव्राहकम् ॥ ५६ ॥
मूलं तु सूचिवत्कुर्यान्मूला[द्व]ग्रश्चयक्रमात् ।
गृहीत्वा वामहस्तेन स्थपतिस्थापकावुभौ ॥ ५७ ॥
शङ्कुं दक्षिणहस्तेन लोष्ट(ष्टं) संगृह्य ताडयेत् ।
प्रत्येकमष्टसंख्या च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ॥ ५८ ॥
शङ्कुस्थापनकाले तु ब्राह्मणेः(णैः) स्वस्तिवाचक(न)म् ।
कुर्यान्मङ्गलघोषैश्च समभ्यां(माभ्यः) पूजयेत्ततः ॥ ५९ ॥
एवं नैऋतिकोणे तु(यादौ) स्थपत्याज्ञश्च तक्षकम्( कः ) ।
पश्चान्मङ्गलघोषैश्च सर्वशङ्कः(ङ्कन्) प्रहारयेत् ॥ ६० ॥
v3.c24.s6.11
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे शङ्कुस्थापनविधानं नाम षष्ठोऽध्यायः ।
Linked texts (1)
- Mānasāra — Sanskrit