[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Architecture and art](https://indike.org/pramana/ins.art) › [Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture)](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927) › v3.c24 # Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24: मानसारम् Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24 - **Language:** English ## Contents - [v3.c24.s1 संग्रहः](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s1) — 3 parts - [v3.c24.s2 शिल्पिलक्षणपूर्वकं मानो उपकरणविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s2) — 4 parts - [v3.c24.s3 वास्तुप्रकरणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s3) — 3 parts - [v3.c24.s4 भूमिसंग्रहविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s4) — 3 parts - [v3.c24.s5 भूपरीक्षाविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s5) — 5 parts - [v3.c24.s6 शङ्कुस्थापनलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s6) — 11 parts - [v3.c24.s7 पदविन्यास लक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s7) — 11 parts - [v3.c24.s8 बलिकर्मविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s8) — 4 parts - [v3.c24.s9 ग्रामलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s9) — 21 parts - [v3.c24.s10 नगरविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s10) — 6 parts - [v3.c24.s11 भूमिलम्बविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s11) — 31 parts - [v3.c24.s12 गर्भविन्यासविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s12) — 31 parts - [v3.c24.s13 उपपीठविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s13) — 12 parts - [v3.c24.s14 अधिष्ठानविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s14) — 53 parts - [v3.c24.s15 स्तम्भलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s15) — 28 parts - [v3.c24.s16 प्रस्तरविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s16) — 9 parts - [v3.c24.s17 सन्धिकर्मविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s17) — 16 parts - [v3.c24.s18 विमानलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s18) — 80 parts - [v3.c24.s19 एकतलविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s19) — 28 parts - [v3.c24.s20 द्वितलविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s20) — 9 parts - [v3.c24.s21 त्रितलविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s21) — 4 parts - [v3.c24.s22 चतुस्तलविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s22) — 5 parts - [v3.c24.s23 पञ्चतलविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s23) — 3 parts - [v3.c24.s24 पट्टलविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s24) — 2 parts - [v3.c24.s25 सप्ततलविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s25) — 3 parts - [v3.c24.s26 अष्टतलविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s26) — 5 parts - [v3.c24.s27 नवतलविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s27) — 3 parts - [v3.c24.s28 दशतालविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s28) — 3 parts - [v3.c24.s29 एकादशतलविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s29) — 3 parts - [v3.c24.s30 द्वादशतलविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s30) — 15 parts - [v3.c24.s31 जातिहर्म्यादि \[लक्षणम्\]](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s31) — 7 parts - [v3.c24.s32 प्राकारविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s32) — 11 parts - [v3.c24.s33 परिवारविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s33) — 10 parts - [v3.c24.s34 गोपुरविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s34) — 39 parts - [v3.c24.s35 मण्डपविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s35) — 30 parts - [v3.c24.s36 शालाविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s36) — 30 parts - [v3.c24.s37 गृहमानस्थानविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s37) — 5 parts - [v3.c24.s38 गृहप्रवेशविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s38) — 7 parts - [v3.c24.s39 द्वारस्थानविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s39) — 14 parts - [v3.c24.s40 द्वारमानविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s40) — 7 parts - [v3.c24.s41 राजहर्म्यविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s41) — 7 parts - [v3.c24.s42 राजाङ्गविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s42) — 3 parts - [v3.c24.s43 राजलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s43) — 32 parts - [v3.c24.s44 रथलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s44) — 9 parts - [v3.c24.s45 शयनविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s45) — 5 parts - [v3.c24.s46 सिंहासनलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s46) — 9 parts - [v3.c24.s47 तोरणविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s47) — 4 parts - [v3.c24.s48 मध्यरङ्गविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s48) — 3 parts - [v3.c24.s49 कल्पवृक्षविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s49) — 4 parts - [v3.c24.s50 मौलिलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s50) — 10 parts - [v3.c24.s51 भूषणलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s51) — 22 parts - [v3.c24.s52 त्रिमूर्तिलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s52) — 5 parts - [v3.c24.s53 लिङ्गविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s53) — 15 parts - [v3.c24.s54 पीठलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s54) — 4 parts - [v3.c24.s55 शक्तिलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s55) — 8 parts - [v3.c24.s56 जैनलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s56) — 5 parts - [v3.c24.s57 बौद्धलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s57) — 2 parts - [v3.c24.s58 मुनिलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s58) — 4 parts - [v3.c24.s59 यक्षविद्याधरादिलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s59) — 2 parts - [v3.c24.s60 भक्तलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s60) — 5 parts - [v3.c24.s61 हंसलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s61) — 3 parts - [v3.c24.s62 गरुडलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s62) — 14 parts - [v3.c24.s63 वृषsubhलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s63) — 4 parts - [v3.c24.s64 सिंहलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s64) — 3 parts - [v3.c24.s65 प्रतिमाविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s65) — 5 parts - [v3.c24.s66 उत्तमदशतालविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s66) — 21 parts - [v3.c24.s67 मध्यमदशतालविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s67) — 4 parts - [v3.c24.s68 प्रलम्बलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s68) — 7 parts - [v3.c24.s69 मधूच्छिष्टविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s69) — 23 parts - [v3.c24.s70 अङ्गदूषणविधानम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s70) — 4 parts - [v3.c24.s71 नयनोन्मीलनलक्षणम्](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s71) — 9 parts ### मानसारम् ### संग्रहः ### [v3.c24.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s1.1) उत्पत्तिरक्षयलयान् जगतां प्रकुर्वन् भूवारिवह्निमरुतो गगनं च सूते । नानासुरेश्वरकिरीटविलोलमालाबृङ्गावलीढचरखाम्बुरुहं नमामि ॥ १ ॥ गङ्गाशिरःकमलभूकमलेक्षणेन्द्रगीर्वाणनारदमुखैरखिलैर्मुनीन्द्रैः । प्रोक्तं समस्ततरवस्त्वपि वास्तुशास्त्रं तन्मानसार-ऋषिणापि हि लक्ष्यते स्म ॥ २ ॥ मानोपकशं चादौ शिल्प\[ल्पि\]लक्षणपूर्वकम् । अथ वास्तुप्रकरणं भूपरीक्षाविधिं तथा ॥ ३ ॥ भूसंग्रहस्ततः प्रोक्तं शङ्कुस्थापनलक्षणम् । देवादीनां स्थापनाथ पदविन्यास लक्षणम् ॥ ४ ॥ बलिकर्मविधिं चैव ग्रामादीनां च लक्षणम् । नगरीलक्षणं चैव भूमिलम्बविधानकम् ॥ ५ ॥ गर्भन्यासविधिं चैव चोपपीठस्य लक्षणम् । अधिष्ठानविधिं चैव पादमानस्य लक्षणम् ॥ ६ ॥ प्रस्तरस्य विधिं चैव सन्धिकर्मस्य(णो) लक्षणम् । विमानलक्षणं चैवमेकभूम्याश्च लक्षणम् ॥ ७ ॥ द्वितलस्य विधिं चैव त्रितलस्य विधानकम् चतुस्तलविधिं चैव पञ्चभूम्याश्च लक्षणम् ॥ ८ ॥ षट्सप्ततलं चैवमष्टभूनवभूमिकम् । दशभूमिविधानं च रुद्रभूमिविधानकम् ॥ ९ ॥ तलं द्वादशकं चैव प्राकाराणां च लक्षणम् । परिवारलक्षणं चैव(च) गोपुराणां च लक्षणम् ॥ १० ॥ ### [v3.c24.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s1.2) मण्डपस्य विधानं च शालानां चैव लक्षणम् । विन्यासञ्च गृहस्याथ गृहप्रवेशलक्षणम् ॥ ११ ॥ द्वारस्थानविधिं चैव द्वारमानस्य लक्षणम् । राजहर्म्यविधिं चैव राज्याङ्गस्य तु लक्षणम् ॥ १२ ॥ भूपतिलक्षणं चैव यानादिरथलक्षणम् । शयनस्य लक्षणं चैव सिंहासनस्य लक्षणम् ॥ १३ ॥ तोरणं(णस्य) मध्यरङ्गस्य कल्पवृक्षस्य लक्षणम् । अभिषेकलक्षणं चैव सर्वभूषणलक्षणम् ॥ १४ ॥ ब्रह्मादीनां त्रिमूर्तेश्च लक्षणं लिङ्गलक्षणम् । पीठस्य लक्षणं चैव शक्तीनां लक्षणं तथा ॥ १५ ॥ बौद्धस्य जैनिकानां च लक्षणं मुनिलक्षणम् । यक्षविद्याधरादीनां लक्षणं भक्तलक्षणम् ॥ १६ ॥ ब्रह्मादीनां च देवानां तत्तद्वाहनलक्षणम् । \[लक्षणं प्रतिमानां चोत्तमदशतालस्य च ॥ १७ ॥ स्त्रीमानाय मध्यमस्य दशतालस्य लक्षणम् । प्रलम्बलक्षणं चैव मधूच्छिष्टविधानकम् ॥ १८ ॥ तथा च लक्ष्यते सर्वमङ्गदोषविधानकम् ।\] नयनोन्मीलनं चैव लक्षणं वक्ष्यते क्रमात् ॥ १६ ॥ मानसार-ऋषि(णोक्तं) कृत(तं)शास्त्रं मानसारमुनिनामक्रमासीत् । तत्त शिल्पिवरदेशिकमुख्यैः स्वीकृतं सकललक्षणपूर्व\[क\]म् ॥ २० ॥ ### [v3.c24.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s1.3) इति मानसार वास्तुशास्त्रे संग्रहो नाम प्रथमोऽध्यायः । ### शिल्पिलक्षणपूर्वकं मानो उपकरणविधानम् ### [v3.c24.s2.1](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s2.1) शिल्पिनां लक्षणं वक्ष्ये मानो उपकरण (णं) क्रमात् । परःशिवसकाशाद्धि ब्रह्मा इ(चे)न्द्रोऽपि लोककृत् ॥ १ ॥ स महाविश्वकर्मेति ई(श्वी)श्वरेणेव कीर्तितः । स एवायं विश्वकर्मा ब्रह्माण्डं सृजते मुहुः ॥ २ ॥ विश्वकर्मा चतुर्वर्ण(र्वक्त्रा) जाति(तो) ब्रह्मादिवर्ण(वक्र)वत् । पूर्वोक्तवर्ण(पूर्ववक्रादीनि) चत्वारि नामं(मानि) वक्ष्ये पृथक् पृथक् ॥ ३ ॥ विश्वभूरिति नामैतत्पूर्ववक्रं प्रकीर्तितम् । दक्षिणे विश्वविद्वक्रं विश्वस्त(स्र)श्च तथोत्तरे ॥ ४ ॥ पश्चिमे विश्वस्रष्ट्राख्यं वक्रमेवं चतुर्विधम् । एतेभ्यः प्रथमो जातो विश्वकर्मा चतुष्टयः ॥ ५ ॥ पूर्वानुने विश्वकर्मा जायते दक्षिणे मयः । उत्तरस्य मुखे त्वष्टा पश्चिमे तु मनुः स्मृतः ॥ ६ ॥ उपयेमे विश्वकर्मा इ(त्वि)न्द्रस्य तनयां तदा । मयः सुरेन्द्रतनयामुपयेमे क्रमात्ततः ॥ ७ ॥ त्वष्टा वैश्रवणसुतामुपयेमे त्वनन्तरम् । मनुर्नलस्य तनयामुपयेमे तु तुर्यकम(कः) ॥ ८ ॥ विश्वकर्माख्यनाम्नोस्य(इत्यस्य) पुत्रः स्थपतिरुच्यते । मयस्य तनयः सूत्रग्राहीति परिकीर्तितः ॥ ९ ॥ त्वष्टुर्देव-ऋषेः पुत्रो वर्धकी(किरि)ति प्रकथ्यते । मनोः पुत्रस्तक्षकः स्यात्स्थपत्यादि चतुष्टयमये ॥ १० ॥ स्थपतिस्तु स्तुतैर्यैभ्यस्त्रिभ्यो गुरुरिति स्मृतः । सूत्रग्राही गुरुर्द्वाभ्यां तुर्येभ्योऽद्य इति स्मृतः ॥ ११ ॥ तक्षकस्य गुरुर्नाम(न्ना) वर्धकी(किरि)ति प्रकीर्तितः । स्थपतिः सर्वशास्त्रज्ञः सूत्रग्राहीति सूत्रधृत् ॥ १२ ॥ वर्धकी(किर्) मानकर्मज्ञः तक्षणात्तक्षकः स्मृतः । स्थपतिः स्थापनायार्हः वेदविच्छास्त्रपारगः ॥ १३ ॥ ### [v3.c24.s2.2](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s2.2) स्थापनाधिपतिर्यस्मात्तस्मात्स्थपतिरुच्यते । स्थपतेश्चाज्ञया सर्वे सूत्रग्राह्यादयः सदा ॥ १४ ॥ कुर्वन्ति शास्त्रदृष्टे(ज्ञाद्देशे)न वास्तुवस्तु प्रयत्नतः । स्थपत्यादिचतुर्वर्गाः शिल्पिनः परिकीर्तिताः ॥ १५ ॥ आचार्यलक्षणैर्युक्तं(क्तः) स्थपतिर्नाम धीयते । श्रुतज्ञः सूत्रग्राही च रेखाज्ञः शास्त्रवित्तमः ॥ १६ ॥ विचारज्ञः श्रुतज्ञश्च चित्रकर्मज्ञ(ज्ञो) वर्धकी(किः) । तक्षकः कर्मवित्सभ्यो बलबन्धू(न्धु)दयापरः ॥ १७ ॥ श्रुतिशास्त्र(स्त्रं) प्रकर्तव्य(व्यं) सर्वलक्षणमुच्यते । इहैव लोके(कस्य) कृतं विना शिल्पि\[ना\] विना गुरुम् ॥ १८ ॥ न लभ्यते तु यत्तस्माद्देव्यः(भिः) सह\[सदैव\] कारयेत् । विना कृते तु सफलं भुक्ति(क्तिं) मुक्तिं न विन्दति ॥ १९ ॥ शिल्पी(ल्पि)नां लक्षणं प्रोक्तं मानोपकश्रो(णमु)च्यते । मुनीनां नयनोद्भूत्य(ष्यं) तत्परमाणुरुदाहृतम् ॥ २० ॥ ताभिरष्टाभिर्गुशितं रथधूलिरिति स्मृतम् । रथधूल्यष्टमिलितं बालाग्र\[न्तु\]मिति\[तु\] स्मृतम् ॥ २१ ॥ वालाग्रैरष्टधायुक्तं लिच्चे\[वि\] परिकीर्तितम् । लिच्चे(क्षाभि)श्चाष्टभिरायुक्तं यूर्क तमि(दि)ति कथ्यते ॥ २२ ॥ यूकैरष्टाभिः(भिश्च) प्रोक्तं यवमेवं विधीयते । यवैरष्टसमायुक्तमङ्गुलं तत्प्रकीर्तितम् ॥ २३ ॥ मानमात्रं त्रिधा प्रोक्तं यववृद्धिविशेषतः । षट्सप्ताष्टयवैरेतत्कनिष्ठो(ष्ठ)मध्यमोत्तमम् ॥ २४ ॥ अङ्गुलैर्द्वादशैर्युक्तं वितस्तिः परिकीर्तितम्(ता) । वितस्तियुग्मं किष्कुः स्यान्मात्रापल्योऽङ्गलाधिकम्\[कः\] ॥ २५ ॥ षड्विंशत्यङ्गलो हस्तो धनुर्मुष्टिरिति स्मृतम् । सप्तविंशतिकाङ्गुल्यं हस्तमुक्तं धनुर्ग्रहम्\[हः\] ॥ २६ ॥ चतुर्हस्तं धनुर्दण्डं दण्डाष्टं रज्जुमेव च । याने च शयने चैव किष्कुहस्तेन मानयेत् ॥ २७ ॥ ### [v3.c24.s2.3](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s2.3) विमानस्य तु सर्वेषां प्राजापत्येन मानयेत् । मानयेद्वास्तु यन्मानं धनुर्मुष्टिकरेण च ॥ २८ ॥ ग्रामादीनां न मानानां (च सर्वेषां) मानयेत्तद्धनुर्ग्रहम् । किष्कुहस्तेन यन्मानं मानयेद्विश्ववतस्तु वा ॥ २९ ॥ शमी शाकं च चापं च खदिरः कृ(रश्व) तमालकः । चोरिखी तिन्त्रिणी(तिन्दिनी) चैव हस्तदारु प्रकीर्तितम् ॥ ३० ॥ दारुसंग्रहणं(णात्) पश्चात्रिमासान्तं जले क्षिपेत् । क्षालयित्वा परिग्राह्यं तच्छकेण विदारयेत् ॥ ३१ ॥ तद्धारितं निकरं दारु तक्षयेच्चतुरश्रतः । एकहस्तसमं दीर्घं तदेकाङ्गुलविस्तृतम् ॥ ३२ ॥ घनमध्या(धो)ङ्गुलं प्रोक्तं हस्त(स्तं) निश्चित्य योजयेत् । न वक्रं\[च\] न भिन्नं च न रन्ध्रं स्निग्धमेव च ॥ ३३ ॥ क्रमुकं वाऽपि वेणुं च (शुश्व) दण्डदारु प्रकीर्तितम् । हस्तदण्डोभयोः प्रोक्तं(क्ता) विष्णुमूर्त्य (र्तिर्)धिदेवता ॥ ३४ ॥ नालिकेर (नारिकेल) फलैः शाता (शाङ्गैः) दर्भेर्न्यग्रोधवल्कलैः । कार्पासं (स) किंशुकैः (क) सूत्रैस्तालकेतकवल्कलैः ॥ ३५ ॥ यल्लभेद्रुल्कलेमर्ह्यिां रज्जुं संकल्पवित्तमः । पार्श्वदिकाङ्गुलं चैव तत्समं रज्जुनाहकम् ॥ ३६ ॥ देवभूसुरभूपानां त्रिवर्ति(र्ती) ग्रन्थिवर्जितम(ता) । वणिजां शूद्रजातीनां रज्जुरेकाद्विवर्जिता (र्ती च) ॥ ३७ ॥ वासुकी रज्जुदेवात्मा मानतद्ब्रहैः (तज्ज्ञाः) पितामहाः (हः) । तद्धार्य (तद्धृत्वा) हस्तं रज्जुञ्च (श्च) मानदण्डं तथैव च ॥ ३८ ॥ स्मृत्वा मा(म)नसितां (तान्) देवां(वान्) मानयेद्वर्धकी (किस्) तथा । एवं मान(ने) कृते वास्तुवस्त्रादि च विवर्धयेत् ॥ ३९ ॥ अनुक्तं कुरुते यस्तु स स्थितो रोशुरं फलम् । तस्मात्परिहरेरिच्छल्पी कारयेत्तत्तु विश्वतः ॥ ४० ॥ ### [v3.c24.s2.4](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s2.4) इति मानमारे वास्तुशास्त्रे मानोपरकरणविधानं नाम द्वितीयोऽध्यायः । ### वास्तुप्रकरणम् ### [v3.c24.s3.1](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s3.1) नैव(ति) लाश्च नराश्चैव यस्मिन्वसन्ति परिष्ठि(ष्टि)ताः । तद्वस्तु सु(स्)रिभिः प्रोक्तं (क्तं) तथा वै वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥ धरा हर्म्यादि यानं च पर्यङ्कादि चतुर्विधम् । धरा प्रधानवस्तु स्यात्तत्तज्जातिषु सर्वशः ॥ २ ॥ विमानादीनि वास्तूनि वस्तुतं(तः) वस्तुसंश्रयात् । तान्येव वस्तु (वै) वेति कथितं वस्तुविद्बुधैः ॥ ३ ॥ प्रासादमण्डपं चैव सभाशालाप्रपां (पास्) तथा । \[अ\]रङ्गमिति चैतानि हर्म्यमुक्तं पुरातनैः ॥ ४ ॥ आदिकं स्यन्दनं शिल्पि\[न्\] शिविका च रथं तथा । सर्वैर् (सर्वं) यानमिति ख्यातं शयनं वक्ष्यते तथा ॥ ५ ॥ पञ्च(ञ्ज) रं मञ्चली मञ्चं काकाष्टं फलकासनम् । तथैव बालपर्यङ्कं पर्यङ्कमिति कथ्यते ॥ ६ ॥ प्रोक्तं चतुर्विधं चैवमधिकारं धरादिभिः (दि च) । आधारमपि भूतानामादित्याश्च (ञ्) जायते मही ॥ ७ ॥ आकारवर्णगन्धैः (न्धान्) च रूपशब्दरसा(स) स्पृशः । एतान् परीक्ष्य क्रमशः सा भूमि(र्) माननिश्चया ॥ ८ ॥ यासौ भूमिरसौ(रेभिर्) ग्राह्या द्विजातीनां पृथक् पृथक् । तद्वस्तु चतुरश्रं च शुक्लवर्णेन संयुतम् ॥ ६ ॥ उदुम्बरतरोर्यु(रुणा यु) क्तमुत्तरप्रवणं तथा । माधुर्यं च कषायं च ब्राह्मणानां शुभप्रदम् ॥ १० ॥ विस्तारो(रा)दसराधिक्यं रक्तवर्णेन संयुतम् । पूर्वप्रवणमातिक्तमश्वत्थद्रुमसंयुतम् ॥ ११ ॥ विस्तीर्णं भूभृतां योग्यं महि(ही) सम्पत्प्रदा भवेत् । विस्तारे (रस्य) तु षडंशेन मा(ना)धिकायाम(मं) पीतयुन् ॥ १२ ॥ ### [v3.c24.s3.2](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s3.2) प्लक्षद्रुमयुतं पूर्वं(वे)प्रवणम्मधुरसान्वितम् । वर्णं(यि)जानां मही प्रोक्ता सर्वसिद्धिकरं शुभम् ॥ १३ ॥ चतुरंश(शे) विशाले तु वांशामाशा(तथांशा)धिकमायतम् । वटवृक्षयुतं कृष्णवर्णं च कटुकारसम् ॥ १४ ॥ वस्तु तत्पूर्वके निम्नं शूद्राणां तु शुभप्रदम् । तदुक्तं चोभयं मुख्यं मध्यमं चेति कथ्यते ॥ १५ ॥ मुख्यं(ख्या) भूमिरिति ख्यातं वस्त्वादीनि (स्त्वन्तर)चतुःसमम् । वस्तुभेदमिति प्रोक्तं द्विजात्यादिषु वर्णयेत् ॥ १६ ॥ सर्वं योग्यं द्विजातीनां सुराणां च विशेषतः । भूपानां तद्विशां शूद्रैः(द्राणां) प्रागुक्तक्रमतो भवेत् ॥ १७ ॥ ### [v3.c24.s3.3](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s3.3) इति मानमारे वास्तुशास्त्रे वास्तुप्रकरणं नाम तृतीयोऽध्यायः । ### भूमिसंग्रहविधानम् ### [v3.c24.s4.1](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s4.1) भूपरीक्षाविधिं (भूमिसंग्रहणं) वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना । दक्षिणे पश्चिमे चैव चोन्नतं चतुरश्रकम् ॥ १ ॥ तद्वास्तु जायते वाऽपि देवानां मनुजः (ज) क्रमात् । तुरङ्गद्विरदं (द) वेणुं (णु) वीणासाक (ग) रदुन्दुभिः ॥ २ ॥ धेनुभिश्च समायुक्तं (क्ता) किं च पुंनागजातिभिः । सरसीरुहधान्यैश्च पाटलीपुष्पगन्धकैः ॥ ३ ॥ संयुक्तं (क्ता) सर्वबीजानां वर्धनं (ना) चैकवर्णयुक् । निविडा(डा) स्निग्धसंयुक्ता सुखसंस्पर्शाना भवेत् ॥ ४ ॥ ओवृचनिम्नसे (म्वा) शोकैः संयुक्तं (क्ता) सप्तपर्णकैः । सू(चू)तैश्चापि पृ(वि)पत्रैश्चैः संयुक्ता च समस्थले (ला) ॥ ५ ॥ धवलं रक्तवर्णं च स्वर्णा कृष्णां कपोतकम् । षडश्रैश्च समायुक्ता सर्वसम्पत्प्रदा धरा ॥ ६ ॥ दक्षिणावर्तसलिला \[प्र\]दक्षिणाकारा वर्धनैः । मानवाञ्जलिमानेन दृष्टिनीला मनोहरा ॥ ७ ॥ कृमिवल्मीकरहिता निर्मूपी निष्कपालिनी । निरस्थि(स्थिः) सुक्तिसिकतारन्ध्रवर्ज्या शुभावहा ॥ ८ ॥ पृथग्विधैश्च शूलैश्च स्थाणुभिश्च मही धृता । सकर्दभितवाराही विलेकं (का) सरसंयुतम् (युता) ॥ ६ ॥ निस्तुषा निर्विभूतिश्च शर्करारहिता अपि (ताप चम) । सा भूमिः ब्राह्मणादीनां वर्णानां संपदावहा ॥ १० ॥ मधु तैलाज्यगन्धाश्च (च) दग्धदुर्गन्धिनी च या । अण्डजमीनगन्धैश्च (न्धा च) शवगन्धैश्च (न्धा च) वर्जिता ॥ ११ ॥ नृपप्रासादसंयुक्ता सभाचैत्यसमीपगा । सकण्टकतरंवर(तरुणा) युक्ता द्रुमशाल\[य\] संकुला ॥ १२ ॥ ### [v3.c24.s4.2](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s4.2) कूर्म्मोन्नता वर्तुला च त्रिकोणां(णा) वज्रसन्निभा । अञ्जनानां गृहैश्छाया कर्मकारगृहैर्वृता ॥ १३ ॥ चतुष्पथा चैक(च त्रि)पथा द्विपथा पत्तनौ(न)पथा । मृदङ्गसदृशं(शा) गर्तखगवन्मुखोपमम्(पमा) ॥ १४ ॥ रूपतो(रूपो)पमं(मा) चतुष्कोणा\[सर्वत्र\] प्रभावृक्षकम्(का) । सालैर्युक्तं(क्ता) चतुष्कोशैः(णेषु) चैत्यपादपसंकुलम(ला) ॥ १५ ॥ महासपाश्रिता वाऽपि शालस्योद्यानमेव च । वराहमर्कटप्रायं(या) रुद्रभूक्षा(द्राक्षामा)श्रमं तथा ॥ १६ ॥ उलूखलं(कानां) काननानि पञ्चाकृतिशूर्पक्षम्(सर्पाक्षां च) । पाञ्चजन्यं(न्या) खगप्रायविडाला खचरोपमा ॥ १७ ॥ वेश्म गौत्ति(री)निभिः(भा) चापि क्षुद्रजन्तूष(न्तु तूप)रापि । वास्तुशास्त्रविदां विधानं तदेवं स्यादू(हू)र्जितम् ॥ १८ ॥ बहुद्वारप्रवेशं(र्शा) च वर्मविद्धं(द्धा) च वर्जयेत् । इत्थंभूतेऽपि वास्त्वादौ मोहात्कर्म करोति यः ॥ १९ ॥ तद्दु(स दु)ष्कृतस्य सिन्धुः स्यात्तस्माद्विजा(बीज)धरा वरा । स(सा)हि सोदरवस्तु स्याद्गर्भिणी(दूर्था) बहुरसा बहु(दुः) ॥ २० ॥ बीजाभिवर्धिनी मधुव्रतैर्भृंगनाभिसुगन्धिनी । सकलशिल्पिवरैरपि संस्कृता \[सकललक्षणै\] ॥ २१ ॥ ### [v3.c24.s4.3](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s4.3) इति मानमारे वास्तुशास्त्रे भूपरीक्षा(भिसंग्रह)विधानं नाम चतुर्थोऽध्यायः । ### भूपरीक्षाविधानम् ### [v3.c24.s5.1](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s5.1) भूमिर्संग्रहणं सर्वं(भूपरीक्षाविधानं च) शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना । तदुक्ताकारनादादिवर्णैर्युक्तं महीतलम् ॥ १ ॥ स्नोक्तुल्य शिल्पिकुशलो बलिं दत्वा यथाविधि । पुण्याहं वाचयेत्पश्चात्तूर्यमङ्गलनिस्वनैः ॥ २ ॥ 4 गच्छन्तु सर्वभूतानि राक्षसा देवता अपि । अस्मात्स्थानान्तरं यावत्कुर्यात्पृथ्वीपरिग्रहम् ॥ ३॥ जप्त्वा म(पेन्म)न्त्रमिमं पश्चाद्विहिते कुम्भपरिमहात् । स्थापयेत्सर्वबीजानि गोमयाक्तानि रूपिते ॥ ४ ॥ 8 प्रेक्ष्य सस्यात्यल्लध्वानि निविडानि निरवग्रहात् । तत्र धेनुवृष\[भ\]नववत्सांश्चाऽपि निवेशयेत् ॥ ५ ॥ पश्चात्पादक्रमैर्वर्णैर्नासाश्रावैः समन्वितम् । संघृष्ट(ष्टं) वृषभध्वानै\[र्\] धवले(ली)भूतलूषितम् ॥ ६ ॥ 12 यवप्रस्थसमेतैश्च पततीवत्सक्रमतः । गोमयालेपितं पश्चाद्गोष्टुकैश्च निषेवितम् ॥ ७ ॥ रोमन्थोद्गारपुलकैः शोभितं गोष्पदैरपि । स्वच्छोदकसमाक्रान्त(न्तं) गोगन्धैश्च मनोहरम् ॥ ८ ॥ 16 एवं शुभदिनोपेतं वारकाविषयैरपि । सुमुहूर्त्ते सुकरणे सुलग्ने सुषिद्धितिखितैः (सुनिपञ्चिद्भिः) ॥ ९ ॥ विप्रैश्च पश्चात्पुण्याहं कारयेत्सर्वमङ्गलम् । भूतलं (ल) खननं कुर्याद्व्र(द्वा) स्तुमध्ये लयावधि ॥ १० ॥ 20 चतुरश्रं नृपहितो (तं) हस्तमात्रं तु निम्नकम् । ह(वा)रित्वारि परितः समं संक्षिप्य चोच्छ्रयम् (च्छ्रितम्) ॥ ११ ॥ पूजयित्वा (येत्तु) यथाशास्त्रं प्रणम्य रू\[प\]पाम्विकाम् । सर्वरत्नजलैश्चैव गन्धपुष्पाक्षतैरपि ॥ १२ ॥ 24 ### [v3.c24.s5.2](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s5.2) पूजयेत्पायसान्नेन प्रभाते तु सतः सुधीः । वापीसमीपे नियतं(तः) समाहितमनाः शुचिः ॥ १३ ॥ प्राचीत्वरिक्(चदिक्) शिरस्ये (ए)तद्बर्भास्तरखभूतले । महाचोगि विवर्धस्व धान्यैश्च साधनैरपि ॥ १४ ॥ उत्तमं शुष्कमाह्राय मङ्गलं(ल)भवते(त्वै) नमः । मन्त्रमेतज्ज(तं) जपन्पश्चादुपवासमुपक्रमेत् ॥ १५ ॥ प्रभाते तु परीक्ष्येतं(चेत) रूपं स्थपतिभिः सुधीः । किंचिच्छ्लेषं जलं प्रेक्ष्य गृह्णीतं (ह्यवां) मङ्गलाय वै ॥ १६ ॥ शोषितं धनधान्यानां क्षयं छिन्ने विनाशनम् । परितस्तु मृदा गर्ते पूरिते मध्यमा मही ॥ १७ ॥ मही हीनं(ना) सृदा हीना चोत्तमा च(चापि) चाधिका । प्रेक्ष्य कर्तु(कर्ता तु) तन्मध्ये प्रदक्षिणावरोत्तरम् ( उत्तमम्) ॥ १८ ॥ कामधेनुसमां चोर्वी स्वीकुर्यात्तु विभूतये । कर्ष्यार्थ बलीवर्दलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १६ ॥ श्वेतकं कपिलं चैव रक्तपीतं तथैव च । बलीवर्दस्य चै(र्दानामे)तेषामेकैकं तु शुभावहम् ॥ २० ॥ एकस्य(कं च) वर्णसांकर्यं वर्जयेद्दण्डलाञ्छनम् । अधो(धः)शृङ्गमलिशृङ्ग(ङ्गे) विपरीतं तु \[वि\]वर्जयेत् ॥ २१ ॥ अतिबालं च वृद्धं तु वर्जयेगोननं(योजनेऽ) मतम् । बलि(ली)वर्दं दृष्टविन्दुं दुष्टदृष्टिं च वर्जयेत् ॥ २२ ॥ ह्रस्वपुच्छं चक्रखुरं बलहीनं च वर्जयेत् । छिन्नश्रोत्रं भग्नदन्तं पङ्गुपादं च वर्जयेत् ॥ २३ ॥ चतुष्पादामयोः(ग्रे च) शृङ्गं मूल(शृङ्गमूले) मध्यललाटके । स्वभावेन श्वेतवर्णामार्बद्वतिलकं तथा ॥ २४ ॥ पुष्यनेत्रं च रक्तं च बन्ध्यं चायतेक्षणम् । अनस्नान(नङ्गाहं न) त्यजेद्विद्वान्सूत्रं कुर्याद्विलक्षणम् ॥ २५ ॥ शृङ्गाग्रे खुराग्रे च कुर्यात्स्वर्णेन गोलकम् । फा(भा)लपट्टं तथा कर्णे कनकंश्चाप्यलङ्कृतम् ॥ २६ ॥ ### [v3.c24.s5.3](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s5.3) कर्षणात्पूर्वदिवसे अनत्वाहचैव(नड्वाहश्च) लाङ्गलम्। कौतुकं बन्धनं चादौ कर्षणाथेम(णाया)धिवासितम्॥ २७॥ कुर्यात्तदुक्तवद्विद्वान्वक्ष्यं लाङ्गललक्षणम् । बन्धुरं खादिरं चैव निम्बं च सरलं तथा ॥ २८॥ सरक्तचीरिखी चैव लाङ्गलं (ल)वृचमि (च इ) ष्यते । एकहस्तं तु दीर्घं स्यात्सपादायधमेव च ॥ २६॥ त्रिचतुष्पञ्चमात्रं वा लाङ्गलं (ल) मूलविस्तृतम् । तस्यायामार्थ तन्मध्ये (धर्मध्ये च) किंचिद्रूक्रं सकर्षकम् ॥ ३०॥ मूलमष्टाश्रकं चार्धत्रिपट्टं वेणुपत्रवत् । तस्य मूले तदुपरि वेणुश्टङ्गं प्रवेशयेत् ॥ ३१ ॥ वेणुदण्डं त्रिहस्तं स्यादोध्र्तारां (रं) यथाबलम् । पुरुच्छायाम\[म\] व्यर्धकरं मूलतारं शराङ्गुलम् ॥ ३२ ॥ अथवा सपादहस्तं च हस्तं वा पुरुछदीर्घकम् । पुच्छामं तु द्विमात्रं तु हलमूलाकसानकम् ॥ ३३॥ एकाद्यर्धाङ्गुलं वाऽपि युक्त्या पुच्छं घने भवेत् । पुच्छमूलं (लं) विशेषेण पद्मपत्रेण भूषितम् ॥ ३४॥ त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं पुच्छामे पट्टदीर्घकम् । उत्सेधं द्वित्रिमात्रं वा सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ३५॥ अयःकीलं तत्र कुर्चा योजयेत्तच्चकेन तु । सार्धद्विहस्तमानेन युगायामं प्रकल्पयेत् ॥ ३६ ॥ त्रिचतुष्पञ्चमात्रं वा मध्यपट्टविशालकम् । तद्ब्योरमविस्तारं द्वित्रिय (य्य) ङ्गुल\[क\] मेव च ॥ ३७॥ एतद्यु (वद्धि यु) गमानं स्यान्मध्याप्रान्तचय(य)क्रमात् । तस्यार्धं च द्वयोरिश्छिद्रैरनडुन्(द्विच्छिद्रान्तेऽनडुद्) बन्धार्थकं भवेत् ॥ ३८ ॥ युगमध्ये द्वयोर्वाऽपि लाङ्गलं चापि बन्धयेत् । सुमुहूर्ते सुलग्ने च कर्षएं तु समारभेत् ॥ ३६॥ अनड्वाही स्वपतिश्चोभौ (तिश्च) गन्धपुष्पैः स्वलङ्कृतौ(ताः) । पञ्चाङ्गभूषण (णः) शिल्पी श्वेतवस्त्रोत्तरीयवान् ॥ ४० ॥ ### [v3.c24.s5.4](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s5.4) आदित्यचन्द्रौ ध्यायेत्तद्बळीवर्दद्वयं बुधः । वाराहं लाङ्गलं ध्यायेच्छिल्पिनं तु पितामहम् ॥ ४१ ॥ ब्राह्मणांश्च यथाशक्ति वाचयेत्स्वस्तिवाचनम् । सर्वमङ्गलघोषैश्च स्थपतिः कर्षयेत्तदा ॥ ४२ ॥ त्रिधा प्रदक्षिणं कुर्यात्सर्वं शूद्रैश्च कर्षयेत् । शूद्रोऽपि कृषिकाले तु शुद्धो भूत्वा समाहितः ॥ ४३ ॥ अधिकर्षणाशेषान्तात्स्थपतिभ्यां(भ्यो) निवेदयेत् । सर्वेषामपि वस्तूनामाधारं(रा) भूतलं स्मृतम् ॥ ४४ ॥ तस्मात्प्रागुक्तवत्कुर्याद्मूमिसंग्रहणं बुधः । अज्ञानान्तादि संप्राप्त(प्तं) सर्वसम्पद्विनाशनम् ॥ ४५ ॥ तस्मात्कुर्याच्चया वास्तुंरं(रं)वं लक्षणपूर्वकम् ॥ ४६ ॥ ### [v3.c24.s5.5](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s5.5) इति मानमारे वास्तुशास्त्रे भूमिसंग्रहो (भूपरीक्षाविधानं) नाम पञ्चमोऽध्यायः । ### शङ्कुस्थापनलक्षणम् ### [v3.c24.s6.1](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s6.1) अथातः संप्रवक्ष्यामि शङ्कुस्थापनलक्षणम् । आदित्योदयकाले तु शङ्कुस्थापनमारभेत् ॥ उत्तरायणमासे तु दक्षिणायनमे(न ए)व वा । शुक्लपक्षे यथा(ऽथवा) कृष्णपक्षे शुभतमे दिने ॥ २ ॥ पौर्णमीं(पूर्णिमा) चाप्यमावास्यां वर्जयेत्सुमुहूर्तके । प्रभाते स्थापयेच्छङ्कुमपराह्नात्(ह्ने) ततः स्थितम् ॥ ३ ॥ स्थापनात्पूर्वदिवसे स्थलशुद्धिं प्रकारयेत् । प्राप्तभूमध्यदेशे तु चतुरश्रं समन्ततः ॥ ४ ॥ चतुर्हस्तप्रमाणेन विश्वतः सलिलस्थलम् । कृतमाल(लं) शमीशाखा चन्दनं रक्तचन्दनम् ॥ ५ ॥ खदिरं तिन्तु(न्दु)कं चैव शङ्कुदारु प्रकीर्तिता(तम्) । श्वेतक्षीरिरिणि(णी)वृक्षं(चो) वा शुभदन्तमथापि\[वा\] ॥ ६ ॥ शङ्क्वायामं तु हस्तं स्यान्मूलतारं रसाङ्गुलम् । अग्रतारं द्विमात्रं स्यान्मूलाप्रान्तं चयं क्रमात् ॥ ७ ॥ सुवृत्तं निर्त्र्यं चैव छत्राकारं तदप्रकम् । एवं तु चोत्तमं शङ्कु मध्यसं तत्प्रवक्ष्यते ॥ ८ ॥ अष्टादशाङ्गुलायामं मूलतारं शराङ्गुलम् । अग्रमेकाङ्गुलं तारं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ६ ॥ कन्यसं द्वादशाङ्गुल्यं शङ्खायामं विशेषतः । चतुरङ्गुलविस्तारं मूलमग्रं त्र्याङ्गुलम् ॥ १० ॥ अथवायामसंमूले नाहमग्रे नवाङ्गुलम् । शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं स्वीकृरीकृतभूतले ॥ ११ ॥ तन्मध्ये बिन्दुस्तत्त्वज्ञो शङ्क्वायामद्वयेन च । भ्रामयेन्मण्डलं कुर्यात्तन्मध्ये शङ्कुमर्पयेत् ॥ १२ ॥ ### [v3.c24.s6.2](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s6.2) पूर्वाह्ने शङ्कुतरच्छायां पश्चिमे मण्डलान्तकम् । तत्रैव विन्दुसंज्ञाञ्च कुर्यात्तु शिल्पिप(ल्प)वित्तमः ॥ १३ ॥ \[अप\]राह्ने शङ्कुतरच्छायां पूर्वदिङ्मण्डलान्तके । पूर्ववद्विन्दु(न्दुं) संस्थाप्य पश्चाच्छङ्कं त्यजेत्ततः ॥ १४ ॥ शङ्कुयामषडाधिक्यनवत्यंशविभाजिते । तस्यांशेन अपच्छायां त्यक्त्वा प्राचीं नयेत्ततः ॥ १५ ॥ कन्यावृषभमासौ च अप्र(सव्योर)पच्छाया न विद्यते । मेषे च मिथुने चैव तुलासिंहचतुष्टये ॥ १६ ॥ एवं हि द्वयङ्गुलं न्यस्तं वृश्चिकाषाढमीनयोः(नेषु) । चतुरङ्गुलं प्रकर्तव्यं धनुःकुम्भी(म्भयोः) षडङ्गुलम् ॥ १७ ॥ मकरेऽष्टाङ्गुलं प्रोक्त(क्ता)मव(ह्यप)च्छायां(या) विशेषतः । छायायां बिन्दुवामे \[तु\] दक्षिणे चोक्ताङ्गुलं न्यसेत् ॥ १८ ॥ अङ्गुलान्ते तु यच्छिद्रं प्राचीसूत्रं प्रयोजयेत् । मकरादि(दै) च षण्मासे छाया दक्षिणतो भवेत् ॥ १९ ॥ कुलीरादि(दै) च षण्मासे छाया चोत्तरतो दिशि । छायाया अभिमुखे प्रत्यग्वामे वामं न्यसेत्तते(न्यसेदतः) ॥ २० ॥ पूर्वे च दक्षिणे नीत्वा प्रत्यग्वामाङ्गुलान्न्यसेत् । अपच्छायां त्यजेच्छिल्पी प्राक् प्रत्यक् सूत्र(अं) विन्यसेत् ॥ २१ ॥ तत्सूत्रात्पूर्वदिग्देशे नीत्वा चोत्तरतो दिशि । एवं मीनविवृद्धिः स्यात्पुरतोऽङ्गुलमेव च ॥ २२ ॥ तत्सूत्राद्दक्षिणे सौम्यं(म्ये) तस्य द्वारं प्रकल्पयेत् । मत्स्यपुच्छानने न्यस्तं सूत्रं स्याद्दक्षिणोत्तरम् ॥ २३ ॥ मण्डलावधिदेशे तु नीत्वा सूत्रा(त्रम)ङ्गुलं न्यसेत् । मासानां पङ्किपङ्क्तैश्च दिवसानां त्रिधा त्रिधा ॥ २४ ॥ विद्यमानाव\[प\]च्छाया\[य\]पच्छायां(या) चोच्यते । मेषे च प्रथमे पङ्के(ङ्कौ) द्वयङ्गुलं च विसर्जयेत् ॥ २५ ॥ ### [v3.c24.s6.3](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s6.3) मध्ये दशदिने चैकं चान्त्यं पङ्क्त्या\[म\]ङ्गुलं विना । वृषभे प्रथमदशके दिवसे त्वङ्गुलं नहि ॥ २६ ॥ मध्ये चैकाङ्गुलं प्रोक्तं पङ्क्त्यन्ते द्व्यङ्गुलं त्यजेत् । मिथुने प्रथमदशके दिवसे त्व(द्वय)ङ्गुलं त्यजेत् ॥ २७ ॥ मध्ये दशदिने वह्नि(द्वि) चान्त्यपङ्क्ति(क्तौ) चतुस्त्यजेत् । ### [v3.c24.s6.4](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s6.4) कुलीरे प्रथमदशके वेदमात्रं विसर्जयेत् ॥ २८ ॥ मध्ये दशदिने चापि त्र्यङ्गुलं तत्परित्यजेत् । द्व्यङ्गुलं चान्त्यदिवसे दशके समुदाहृतम् ॥ २९ ॥ सिंहस्य चादिदशके द्व्यङ्गुलं च परित्यजेत् । ### [v3.c24.s6.5](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s6.5) मध्ये दशदिने चैकवा(म)न्त्यापङ्क्तौ विनाङ्गुलम् ॥ ३० ॥ युवत्यामादिदशके दिवसे नाङ्गुलं भवेत् । मध्ये चैकाङ्गुलं त्यक्त्वा(क्तं) चान्त्यपङ्क्तौ द्वया(द्वय)ङ्गुलम् ॥ ३१ ॥ तुलारम्भे दशदिने द्व्यङ्गुलं च निषेधयेत् । ### [v3.c24.s6.6](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s6.6) विसृज्य(ज्यं) द्वय(त्र्य)ङ्गुलं मध्ये चान्त्ये वेदमिति स्मृतम् ॥ ३२ ॥ वृश्चिके प्रथमे पङ्क्तिर(क्तौ) दिवसे चतुरङ्गुलम् । मध्ये दशदिने बाणं चान्त्यपङ्क्तौ षडङ्गुलम् ॥ ३३ ॥ धनूराशौ दशदिने प्रथमे तु षडङ्गुलम् । ### [v3.c24.s6.7](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s6.7) मध्ये दशदिने सप्तद्वय(समा)ङ्गुलं च विवर्जयेत् ॥ ३४ ॥ अन्त्यपङ्क्तिदिने त्याज्यं वसुमात्रमिति स्मृतम् । मकरादौ दशदिने त्यजेदष्टाङ्गुलं बुधः ॥ ३५ ॥ मध्ये सप्ताङ्गुलं त्यक्त्वा (त्यक्तं) चान्त्ये त्यक्त्वा(क्तं) षडङ्गुलम् । ### [v3.c24.s6.8](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s6.8) कुम्भे चादौ दशदिने विसृजेत्तु षडङ्गुलम् ॥ ३६ ॥ मध्ये पञ्चाङ्गुलं त्यक्त्वा (क्तं) चान्त्ये च चतुरङ्गुलम् । मीनराशौ च दशके दिवसे चतुरङ्गुलम् ॥ ३७ ॥ ### [v3.c24.s6.9](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s6.9) मध्ये च पङ्क्तिदिवसे द्वय(त्र्य)ङ्गुलं च विसर्जयेत् । अन्ते दशदिने चापि वर्जयेन्महकाङ्गुलम् ॥ ३८ ॥ 76 अपच्छायां(या) तत्र नास्ति यदुक्तं तदिहोच्यते । प्रागुत्तरविराश्यां तु कन्यायां वृषभस्थितम् ॥ ३६ ॥ अपरे विंशतिदिने तत्तदृक्षं भवेद्यदि । उक्ताङ्गुलं तत्र नास्ति सूत्रं ज्ञात्वा प्रसारयेत् ॥ ४० ॥ 80 \[राश्यां(ऋक्ष)युतं रवेर्मासं प्रो(प्रे)क्ष्यापि च परित्यजेत् । ऊहापोहान्परक्तादि दशा(द्वया)ङ्गुलं न्यत्र(स्तं) सूरिभिः ॥ ४१ ॥ तद्दशात्ककुभं ग्राह्य(ह्यं) तत्र सूत्रं प्रकारयेत्\] । शुद्धप्राची भवेत्सम्यगैशान्या प्राच्यथोच्यते ॥ ४२ ॥ 84 प्राच्याङ्गुलकृताद्विन्दोरुत्तरे चाङ्गुलं न्यसेत् । प्रतीचीमात्रतद्विन्दोरीशप्राची(र्ची) प्रसूत्रयेत् ॥ ४३ ॥ मुक्तिकामस्य करण्ये शुद्धप्राचीं प्रयोजयेत् । ऐशान्यप्राचीं सर्वस्य भोगकामस्य संमताम्(ता) ॥ ४४ ॥ 88 आग्नेये प्राचीसंयुक्तं सर्वदोषकरं भवेत् । आग्नेयप्राचिकं वास्तु तस्मात्सर्वं विसर्जयेत् ॥ ४५ ॥ एवं कृते त्वलं वास्तौ(स्तु) सुगाढं सुसमृद्धये । दण्डमानसमं सूत्रदीर्घमानं प्रकल्पयेत् ॥ ४६ ॥ 92 आदौ तन्तुं त्रिधा कृत्वा सूत्रग्राहीति योजयेत् । वा(द्वि)तावतं तु सूत्रं स्यात्तृतीयावर्तदक्षिणम् ॥ ४७ ॥ कार्पासं(स)सूत्रसंयुक्तं \[वा\] पट्टसूत्रमथापि वा । सूत्राल्ल(क्ष ल)भ्यते वास्तौ प्रमाणं हीति निश्चितम् ॥ ४८ ॥ 96 मध्यादिन्द्राश्च त(न्नैर्ऋतात्त)दिक्षु न्यसेन्द्रादि(सेदिन्द्र)शिखान्तकम् । इन्द्रादीशामपर्यन्तं चान्तकात्पावकान्तम् ॥ ४६ ॥ वरुणाद्वायव्यपर्यन्तं सौम्याद्देर्वायु(यो)र्वान्तकम् । सौम्यादीशानपर्यन्तं सूत्रमेवं परित्रजे(व्राजये)त् ॥ ५० ॥ 100 ### [v3.c24.s6.10](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s6.10) विमाने त्रिगृहे वाऽपि मण्डपादीनि(दौच) वास्तुके । ग्रामादीनां च सर्वेषां मानयेन्मानसूत्रकम् ॥ ५१ ॥ तत्प्रमाणस्य परितो हस्तद्विहस्तमा(म)धिकम् । त\[त्त\]सूत्रावसाने च शङ्कुमेवं प्रतिष्ठितम् ॥ ५२ ॥ गर्भसूत्रस्य कर्णेांश्च द्विदिशङ्कु निखानयेत् । चतुर्दिक्षु चतुःशङ्कु जन्मनिष्कमणार्थकम् ॥ ५३ ॥ चतुष्कणैंश्च कर्णैंश्च चतुःशङ्क(ङ्कु) समायुतम् । एवं महार्थंकं कुर्याल्लङ्कुदारु प्रवक्ष्यते ॥ ५४ ॥ खादिरं चादिमेदं च मधूकं चारिणी तथा । अन्यैश्च सारवृक्षैर्वा खातं( त )शङ्कुरिति स्मृतम् ॥ ५५ ॥ एकविंशाङ्गुलं वाऽपि चैकपश्च(पञ्चविंश)त्यङ्गलायतम् । खातं शङ्कुमिदं मुष्टिमानं तत्परिव्राहकम् ॥ ५६ ॥ मूलं तु सूचिवत्कुर्यान्मूला\[द्व\]ग्रश्चयक्रमात् । गृहीत्वा वामहस्तेन स्थपतिस्थापकावुभौ ॥ ५७ ॥ शङ्कुं दक्षिणहस्तेन लोष्ट(ष्टं) संगृह्य ताडयेत् । प्रत्येकमष्टसंख्या च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ॥ ५८ ॥ शङ्कुस्थापनकाले तु ब्राह्मणेः(णैः) स्वस्तिवाचक(न)म् । कुर्यान्मङ्गलघोषैश्च समभ्यां(माभ्यः) पूजयेत्ततः ॥ ५९ ॥ एवं नैऋतिकोणे तु(यादौ) स्थपत्याज्ञश्च तक्षकम्( कः ) । पश्चान्मङ्गलघोषैश्च सर्वशङ्कः(ङ्कन्) प्रहारयेत् ॥ ६० ॥ ### [v3.c24.s6.11](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s6.11) इति मानमारे वास्तुशास्त्रे शङ्कुस्थापनविधानं नाम षष्ठोऽध्यायः । ### पदविन्यास लक्षणम् ### [v3.c24.s7.1](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s7.1) अधुना पदविन्यास लक्षणं वक्ष्यते क्रमात् । प्रथमं चैकपदं स्यात्सकलं नाममेव (एव) च ॥ १ ॥ द्वितीयं चतुष्पदं चैव नाम पैशाच(पेचक) मेव च । तृतीयं नवपदं चैव नाम पीठमिति स्मृतम् ॥ २ ॥ चतुर्थं षोडशपदं महापीठमिति स्मृतम् । पञ्चमं पञ्चपञ्चाशमुपपीठमिति स्मृतम् ॥ ३ ॥ षष्ठमं (ष्ठं च) षष्ठषष्ठांशं चोभ्रपीठं च कथ्यते । सप्तमं सप्तसप्तांशं स्थण्डिलं परिकीर्तितम् ॥ ४ ॥ अष्टमं तु चतुःषष्टिपदं चण्डितमीरितम् । कथित (उक्त) मेकाशीतिपदं नवमं परमशायि (यि) कम् ॥ ५ ॥ दशमं शतपदं स्यान्नाममा (म चा) सनमीरितम् । एकादशं तथा प्रोक्तं चैकविंशच्छतं पदम् ॥ ६ ॥ स्थानीय नाममे (म चै) व तु चाथ द्वादशकं तथा । वेदाधिकयं \[स\] चत्वारिंशदेव (देश्यं) शताधिकं पदम् ॥ ७ ॥ त्रयोदशं तथा प्रोक्तं नवषष्ट्यधिकं शतम् । पदमेवं विधिं ज्ञात्वा नाम चोभयचण्डितम् ॥ ८ ॥ चतुर्दशं तथा प्रोक्तं षण्णवत्यधिकं शतम् । नाम तद्भवमेवं तु अ (चा) थ पञ्चदशं तथा ॥ ६ ॥ पञ्चविंशपदाधिकयं शतद्वयपदान्वितम् । नामं (म) महासनं प्रोक्तमथ षोडशकं तथा ॥ १० ॥ सप्ताष्टाधिकं द्विशतं पद्माग्र्सं पदं भवेत् । तथा वै सप्तदशकं नवाशीतिशतद्वयम् ॥ ११ ॥ त्रियुतं पदमेवोक्तं तथाष्टादशमं (कं-) तथा । चतुर्विंशत्सत्रिशतं चैव कयाष्टिकं भवेत् ॥ १२ ॥ ### [v3.c24.s7.2](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s7.2) एकोनविंशति तथा चैव(सैकं)षष्टिशतत्रयम् । गणितं पदमित्येवं तथा विंशतिकं ततः ॥ १३ ॥ चतुःशतपदं चैव प्रोक्तं कुर्याद्वि(सूर्यवि)शालकम् । तथा चैकविंशतिकं नैकपञ्चाष्टमाधिकम् ॥ १४ ॥ चतुःशतपदं युक्तं सुसंहितमितीरितम् । तथाऽपि द्वाविंशतिकं वेदाशीतिचतुःशतम् ॥ १५ ॥ पदं सुप्रतिकान्तं स्यात्त्रयोविंशद्विधानके । नवविंशत्पञ्चशतं पदमेतद्विशालकम् ॥ १६ ॥ चतुर्विंशद्विधाने तु पदाधिक्यं(क्य)ससप्तति । पञ्चशतपदयुतं विप्रगर्भमिति स्मृतम् ॥ १७ ॥ पञ्चविंशद्विधाने तु पञ्चविंशत्सट्शतम् । पदं विवेश(विश्वेशं) संज्ञत्वा(य) नाममे(त्वे)वं प्रकीर्तितम् ॥ १८ ॥ षड्विंशतिविधाने तु षट्सप्ततिकसंयुक्तम् । षट्शतं पद(दं) संज्ञात्वा(य) विपुलं(लं) भोगमिति (गं तु) स्मृतम् ॥ १६ ॥ सप्तविंशद्विधाने तु नवविंशतिसप्तशः । शतयुतं पदं चैव विप्रकान्तमिति स्मृतम् ॥ २० ॥ तथाऽपि चाष्टाविंशत्ये वेदाशीतिं च मा(शीत्या तथा)धिकम् । सप्तसंख्याशतयुतं विशालाक्षमिति स्मृतम् ॥ २१ ॥ नवविंशद्विधाने तु चत्वारिंशैकमा(कं चा)धिकम् । अष्टशतपदं(दं) युक्तं विप्रभक्तीति(क्तिस्तु) कीर्तितम् ॥ २२ ॥ तत्र त्रिंशद्विधाने तु पदं नवशतं तथा । एवं विश्वेशसारं च चैकत्रिंशद्विधानतः ॥ २३ ॥ एकषष्टिसमाधिक्यं पदं नवशतयुतम् । एवमीश्वरकान्तं स्याद्वात्रिंशद्विधानके ॥ २४ ॥ चतुर्विंशतिसंयुक्तं सहस्रपदसम्मितम् । एवं तु चन्द्रकान्तं स्यादेवमुक्तं पुरातनैः ॥ २५ ॥ चतुःसूत्रंतु (त्रेण) संयुक्तं सकलमेकपदं भवेत्(स्यात्) । तत्पूर्वसूत्रमादित्यं दक्षसूत्रं यमाख्यकम् ॥ २६ ॥ ### [v3.c24.s7.3](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s7.3) प्रत्यक्सूत्रं जलेशे स्यात्सौम्यसूत्रं नृपाहरम् । देवतागुरुपूजार्थं चान्निकायार्थमेव वा ॥ २७ ॥ यतीनामासना\[श्रौ\]यापि भोजनार्थं सनातनम् । पैतृकार्थं तु संख्य(न्यं) एवं तु सकलं स्मृतम् ॥ २८ ॥ पैशाचा(पेचकम)एसुत्रेण संयुक्तं तु चतुष्पदम् । पैशाचेश(पेचके ईश)पदे स्थाप्य(व्यं) वह्नेश वा (ह्वेशा)ऽभिदे(दै)वतम् ॥ २९ ॥ पवने वायुकोष्ठे तु गगनं चैव नैऋते । एवं तद्व(ट्रू)ष्टपूजार्थं स्नपने स्नाजनार्थंकम् ॥ ३० ॥ महापीठपदे मध्ये ब्राह्मणास्य (ब्रह्माणञ्च ) चतुष्पदम् । तद्बहिः सूत्रदेशेशादापवक्षा(त्सा)र्यकं (कौ) तथा ॥ ३१ ॥ सावित्रं च विवस्वां (स्वन्तं ) च इ(चे)न्द्रं चैव तु मित्रकम् । रुद्रं चैव(च) भूधरं चैव ए(त्वे)वं प्रदक्षिणं क्रमात् ॥ ३२ ॥ तद्बहिः परितः सूत्रे चैशं चैव जला\[य\]न्तकम् । आदित्यं विमृशं चैव कृशानुं विततं(थं) तथा ॥ ३३ ॥ यमं च भृङ्गराजं च पितृसुग्रीवकौ तथा । \[वरुणं\] शोषं मारुतं \[चैव\] मुख्यसोमादित(तीं)स्तथा ॥ ३४ ॥ पञ्चपञ्चामरान् प्रोक्तं(क्तान) पैशात्तु पूर्ववत्क्रमात् । एवं सूत्रस्थितान्देवान्पदस्थांश्चोपपीठके ॥ ३५ ॥ एतेषामु(पुत्र)क्तसर्वेषु पदेषु द्वयमुच्यते । तन्मण्डूकं पदं चैव यं(यत्) तत्परमशायिकम् ॥ ३६ ॥ युग्मं हि निष्कलं प्रोक्तमयुग्मं सकलं तथा । एतत्पदद्वयं सर्वं(र्वे)वास्तूनां हि सनातनम् ॥ ३७ ॥ एतत्पदस्थितं( स्थानां) सर्वदेवानां रूपमुच्यते । त्रिंशत् \[तु\] सूत्रसंयुक्तं चाष्टाविंशत्तु सन्धिभिः ॥ ३८ ॥ चतुष्कैश्च पदाधिक्यं त्रिंशत्संयुक्तमेव च । षट्कद्वादशसंयुक्तं कर्णे शूलं चतुष्टयम् ॥ ३९ ॥ मध्ये चाष्टकसंयुक्तं सूत्र (त्रं) मण्डूकनामकम् । चतुर्दिक्षु चतुःसूत्रं षोडशान्य (शम)त्र सूत्रकम् ॥ ४० ॥ ### [v3.c24.s7.4](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s7.4) दक्षिणाद्युत्तरान्तं स्यात्पूर्वादिपश्चिमान्तकम् । एते ( एतत् ) विंशतिसूत्रं स्यात्कर्णासूत्रं चतुष्टयम् ॥ ४१ ॥ एतद्बहिस्तथैशाश्चतुष्कर्णे प्रदिक्षिणे । अपवत्सापवत्स्यश्च (योः) प्रत्यग(त्येका)र्धार्धभोग्यकः ॥ ४२ ॥ सवित्रं चैवं सावित्रं देवार्धार्धपदे स्थितम् । इन्द्रं चैवेन्द्रराजं च प्रत्येकार्धपदे पराः (रे) ॥ ४३ ॥ रुद्रो रुद्रजयं चै (यश्चै) व चार्थार्धपदभोगिनः(नौ) । एवं चाष्टामराः प्रोक्तास्तद्बहिश्‍च समारभेत् ॥ ४४ ॥ ईशानश्‍चैव पर्जन्यः अ(न्यश्चा)ग्निः पूषाग्निकोष्ठके । मृगश्च (पिता) दौवारिकश्‍चैव कोणे नैर्ऋत्यदेशके ॥ ४५ ॥ रोगं (वायु) नाश( नागो ) द्वयो वायुकोणे चार्धार्धपदेश्वरे(रः) । बहिश्चतुष्पटक( ष्कस )तत्पार्श्वे चतुष्कोणे समारभेत् ॥ ४६ ॥ जयन्तस्तत्परे सौम्ये \[व्य\]न्तरिक्षे( क्ष ए )कपूर्वकं । वितथश्चैकपदे पूर्वं दक्षिणे \[ए\]कपदे मृगः ॥ ४७ ॥ सुग्रीवो दक्षिणे चैव गोधै( धै )कपदे ( दे ) पश्चिमे । प्रत्यक् चैव पदं मुख्यम्(ख्य उ )दितश्चोत्तरेऽपि च ॥ ४८ ॥ पूर्वाह्निकं मध्यस्थसूत्रस्य सौम्यदिक्द्विपदे । तच्चोत्सरे महेन्द्रस्य द्विपदं दक्षिणे तथा ॥ ४६ ॥ सत्यस्य द्विपदं तस्य दक्षिणे द्वयं भृशम्( स्य ) । दक्षिणे मध्यसूत्रस्य पूर्वं च द्विपदं यमः ॥ ५० ॥ तत्पूर्वे द्विपदे स्थित्वा (स्थाप्यं) राक्षसं चैव पश्चिमे । गन्धर्वे (र्व) द्विपदे स्थाप्यं भृश( पस्य ) \[तद्\] द्विपदं भवेत् ॥ ५१ ॥ पश्चिमे मध्यसूत्रस्य दक्षिणे वरुणं( णः ) स्थितः । द्विपदं (दे) पुष्पदन्तस्य द्विपदं चोत्तरे तथा ॥ ५२ ॥ द्विपदे द्विपदे चैव चेश्वरः शोषरोगयोः । तत्तत्पदं ज्ञात्वा चतुर्दिक्षु क्रमाद्बुधः ॥ ५३ ॥ चरकीशानबहिः स्थाप्या विदारी पावके विधिः । बहिर्नैर्ऋत्यस्यै( स्य ) बाह्ये पूतना च बहिस्तथा ॥ ५४ ॥ ### [v3.c24.s7.5](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s7.5) वायुकोणाग्रप्रदेशे तु वाह्ये वा (त्त) पापराक्षसी । एवं तु चण्डितं प्रोक्तं परमशायिकमुच्यते ॥ ५५ ॥ एकाशीतिपदं कृत्वा मध्ये नवपदं विधिम् । पूर्वं रसपदं चैव तदेवार्यमनः (मर्यम्णः) स्मृतम् ॥ ५६ ॥ दक्षिणे रसपदं चैव विवस्वान् (स्वतः) एव कथ्यते । पश्चिमे षट्पदं चैव मित्रस्य मि(त्ये)ति \[द्धि\] संस्मृतम् ॥ ५७॥ सौम्ये रसपदं चैव भूधरस्य चतुष्टयम् । चतुर्दिक्ष्वन्तराले च ई (ली) विशादीनि (दि च) चतुष्टयम् ॥ ५८ ॥ तत्तच्चतुष्पदे सर्वे कर्णो चाश्रयमीरितम् । भूधरस्य ततः पूर्वे द्विपदा(दे) चापवत्सथा ॥ ५९॥ भार्य\[क\]स्य पदे सौम्ये भ(म्येऽ)पवत्स्या(त्स्यस्य) द्वयोस्तथा । पूर्वे रसपदाद्वाह्ये द्विपदे च सवित्रकः ॥ ६० ॥ विवस्वती (तो) द्विपूर्वादिद्व्यंशं (द्वयंशं) साविन्द्र(त्र)मेव च । दक्षे रसपदात्प्रत्यक् द्विपदे च तथै(चे)न्द्रकः ॥ ६१ ॥ मित्रकस्य पदे याम्ये द्विपदे इन्द्रजयस्तथा । पश्चिमे रसपदात्सौम्ये द्विपदे रुद्रदेवता ॥ ६२ ॥ सौम्ये रसपदात्प्रत्यक् द्वयंशे रुद्रजयस्तथा । एवमन्तर्गते देवांस्तद्वाह्ये देशे राक्षसान् ॥ ६३ ॥ इन्द्रे चैव पदे भानुश्चाग्निश्चैव पदा(देऽ)धिके । यमे चैव पदे चक्रि(क्री) नैर्ऋत्ये \[ए\] कपदेपितत् (ता) ॥ ६४॥ जलेशै(श ए)कपदे प्रत्यक् पवनेकपदे मरुत् । सौम्ये चैकपदे चै(च) न्द्रश्चेशस्यैकप \[दं\] दै (दे) शके ॥ ६५॥ पर्जन्ये(न्यस्यै) कपदं चैव चेशकस्य तु दक्षिणे । जयन्तस्य पदं चैकं पर्जन्यस्य तु दक्षिणे ॥ ६६ ॥ महेन्द्रस्य पदं चैकं जयन्तस्य तु दक्षिणे । सत्यकस्य पदं चैकमादित्यस्य तु दक्षिणे ॥ ६७ ॥ भृशस्यैकपदं प्रोक्तं सत्यकस्य तु दक्षिणे । अन्तरिक्षस्यैकपदं वह्निकोणास्य चोत्तरे ॥ ६८ ॥ ### [v3.c24.s7.6](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s7.6) पूपस्य(प्यश्च) पदमेकं स्याद्याग्निकोणस्य पश्चिमे । विधात(तथ)स्य पदं चैकं पूषकस्य तु पश्चिमे ॥ ६६ ॥ गृहक्षतस्यैकपदं विधात(तथ)स्य पश्चिमे । गन्धर्वस्य पदं चैकं धर्मदेवस्य पश्चिमे ॥ ७० ॥ भृङ्गराजस्यैकपदं गन्धर्वस्य तु पश्चिमे । मृध(मृश)स्यैकपदं शस्तं भृङ्गराजस्य पश्चिमे ॥ ७१ ॥ दौवारिकस्यैकपदं गगनस्य तु चोत्तरे । सुग्रीवस्य पदं चैकं दौवारिकस्य चोत्तरे ॥ ७२ ॥ पुष्पदन्तस्यैकपदं सुग्रीवस्य तु चोत्तरे । असुरस्यैकपदं शस्तं वरुणस्य तु चोत्तरे ॥ ७३ ॥ शोषकस्य पदं चैकं चासुरस्य तु चोत्तरे । रोगस्यैकपदं प्रोक्तं शोषकस्यैव चोत्तरे ॥ ७४ ॥ नागस्यैकपदं शस्तं पवनस्य तु पूर्वके । मुख्यस्यैकपदं ज्ञात्वा नागस्यैव च पूर्वके ॥ ७५ ॥ भल्लाटस्य पदं चैकं प्रोक्तं मुख्यस्य पूर्वके । सोमस्यैकपदं शस्तं सोमदेवस्य पूर्वकम् ॥ ७६ ॥ अदितेस्तु पदं चैकं शस्तं मृगान्तु(गस्य) पूर्वके । अदितीशानयोर्मध्ये चोदिते(तै)कपदं भवेत् ॥ ७७ ॥ हेमवर्णं चतुर्हस्तं चतुर्वक्राष्टलोचनम् । श्वेतवस्त्रजटामौलियज्ञसूत्रोत्तरीयकम् ॥ ७८ ॥ कर्णकुण्डलसंयुक्तमष्टकर्ण चतुर्गलम् । कमण्डलुं चाक्षमाला च वामसव्यकरौ(राभ्यां) धृतौ(तम्) ॥ ७९ ॥ अभयं(ये) दक्षिणे पूर्वेऽन्तस्य वा वरदे \[इ\]तरे । सर्वाभरणसंयुक्तं गण्डेन तिलकान्वितम् ॥ ८० ॥ पदे सर्वेषु मध्ये तु सृष्ट्यर्थमिति रूपकम् । एवं पितामहं ध्यात्वा(येत्) पद्मसिंहासनोपरि ॥ ८१ ॥ रक्तवर्णं चतुर्हस्तमेकवक्त्रं द्विनेत्रकम् । करण्डमकुटोपेतं रक्तवस्त्रोत्तरीयकम् ॥ ८२ ॥ ### [v3.c24.s7.7](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s7.7) सर्वाभरणसंयुक्तं परहस्तौ चाब्जधारिणौ (धृताब्जकौ) । पूर्वे च त्वभयं (यं) सर्वे (र्वो) वरदं (दौ) वामहस्तकौ ॥ ८३ ॥ एवमार्यदेवस्य \[च\] ध्यात्वा धेनुञ्च पूर्ववत् । श्वेतवर्णं चतुर्हस्तं परे पाशाङ्कुशौ धृतौ ॥ ८४ ॥ शेषमा (षं तथा) र्यवत्प्रोक्तं ध्यात्वा देवं विवस्वत(न्त)म् । श्यामवर्णा (र्णंः) तु मित्रं (त्रः) स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ ८५ ॥ भूधरं हेमवर्णं तथाब्जपाशापरं (रे) करे । शेषं प्रागुक्तवद्ध्यात्वा वास्तुभूतोपरिस्थितम् ॥ ८६ ॥ द्विभुजं च द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम् । श्वेतवर्णातिरिक्तार्थं हेमवर्णीशुकाम्बरम् ॥ ८७ ॥ सर्वाभरणसंयुक्तं वरदं चाङ्कुशोधृतम् (च धृताङ्कुशम्) । अपवत्समिति प्रोक्तं चापवत्साञ्च (स्यं च) रक्तकम् ॥ ८८ ॥ शेषं प्रागुक्तवद्ध्यात्वा समिन्द्रं (सवित्रं) रक्तवर्णवत् । द्विभुजान्तं समुद्धृत्य शेषं तत्पूर्ववद्भवेत् ॥ ८६ ॥ साविन्द्र (श्रं) श्यामवर्णा (र्णी) वा (च) रक्तवस्त्रोत्तरीयकम् । इन्द्रस्य रक्तवर्णं च चेन्द्रराजस्य हेमवत् ॥ ६० ॥ सर्वाभरणसंयुक्त(क्तं) रौप्य (रूप) दृष्टिसमन्वितम् । शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं ध्यात्वा शेषं तु पूर्ववत् ॥ ६१ ॥ रुद्रौ च रक्तवर्णौ च द्विभुजौ च त्रिनेत्रकौ । त्रिशूलौ वरदौ चैव चर्माम्बरोत्तरीय कम् (कौ) ॥ ६२ ॥ जटामकुटसंयुक्तौ सर्वाभरणभूषितौ । वृपारूढां (ढं) सदेवीं च व्याघ्रचर्माम्बरं (रं) तथा ॥ ६३ ॥ श्वेतवर्णनिभं चैव सर्वाभरणशोभितम् । दक्षिणे च करे ऽङ्कूं (टङ्कं) हरिणीं वामके करे ॥ ६४ ॥ अभयं पूर्वके ऽसव्ये वरदं वामहस्तके । ईशमूर्तिमिति ध्यात्वा रक्तवर्णं च शीष्पतम् (शचीपतिम्) ॥ ६५ ॥ द्विभुजं च द्विनेत्रं च र(त)श्चैरावतवाहनम् । वराङ्कुशधरं देवं सर्वाभरणभूषितम् ॥ ६६ ॥ ### [v3.c24.s7.8](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s7.8) नीलाम्बरधरं चैव यज्ञसूत्रोत्तरीयधृत्(तम्) । अग्निवर्णं चाग्निदेवं मेषवाहनसंयुतम् ॥ ९७ ॥ द्विभुजं च त्रिनेत्रं च ज्वालासदृशमूर्ध्वजम् । स्रुक्स्रुवं पाणियुगले स्वाहादेव्या च संयुतम् ॥ ९८ ॥ 196 सर्वाभरणसंयुक्तं शेषं प्रागुक्तवद्भवेत् । महिषारूढं त्रिणे(ने)त्रं च ज्वालासदृशकुन्तलम् ॥ ९९ ॥ त्रिशूलं दक्षिणे हस्ते पाशं वामकरेऽधरे । धूम्रवर्णं रक्तवस्त्रं देव्या यम्या च संयुतम् ॥ १०० ॥ 200 यमं ध्यात्वा यथोक्तवत् सर्वाभरणभूषितम् । नरारूढं निर्ऋतिं द्विभुजं च द्विनेत्रकम् ॥ १०१ ॥ \[श्र\] सव्यहस्ते गदां चैव वरदं वामहस्तके । श्यामवर्णो(र्यामि)न्द्रेन्द्र्यां(न्या) च संयुक्तं रक्तवस्त्रकम् ॥ १०२ ॥ 204 करण्डमकुटोपेतं ध्यात्वा शेषं तु पूर्ववत् । वरुणं मकरारूढं भरण्या सह सेवितम् ॥ १०३ ॥ द्विभुजं च द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम् । पाशाङ्कुशधरं चैव धवलं रक्तं(क्त)वाससम् ॥ १०४ ॥ 208 यज्ञसूत्रोत्तरीयं च नानाभरणभूषितम् । वायुदेवं मृगारूढं मारुत्या सह सेवितम् ॥ १०५ ॥ द्विभुजं च त्रिनेत्रं च पाशं च वरदं तथा । शेषं च पूर्ववद्ध्यात्वा शशिरूपमिहोच्यते ॥ १०६ ॥ 212 द्विभुजं च द्विनेत्रं च पङ्कजद्वयधारिणम् । अश्वारूढं चन्द्रिकया संयुक्तं श्वेतवर्णकम् ॥ १०७ ॥ श्वेताम्बरधरं यज्ञसूत्रं च मकुटान्वितम् । सर्वाभरणसंयुक्तं सौम्यं ध्यात्वा यथोक्तवत् ॥ १०८ ॥ 216 पर्जन्यं रक्तवर्णं च महा(जय)न्तं श्यामवर्णकम् । महेन्द्रं पीतवर्णं च द्विभुजं च द्विनेत्रकम् ॥ १०९ ॥ करण्डमकुटोपेतं सर्वाभरणशोभितम् । पाशपद्मावधारौ च (दाधरौ चैव) रक्तवस्त्रोत्तरीयकौ (कम्) ॥ ११० ॥ 220 ### [v3.c24.s7.9](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s7.9) सत्यं च श्वेतवर्णं च भृङ्गेशं धूम्रवर्णकम् । नीलवर्णं चान्तरिक्षं च द्विभुजं च द्विनेत्रकम् ॥ १११ ॥ दण्डं पाशं च शूलं च वरदं च यथाक्रमम् । शेषं च पूर्ववद्ध्यात्वा सर्वाभरणभूषितम् ॥ ११२ ॥ @H 224 पूषं च (पाशं) रक्तवर्णं च वितथं \[च\] पीतवर्णकम् । गृहक्षतं कृष्णवर्णं \[च\] यमर्कं रक्तपीतकम् ॥ ११३ ॥ गदा (दां) शूलञ्च (लं च) शक्तिञ्च (क्तिं च) त्रयः पाशौ समुद्धृतौ । शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं करण्डमकुटान्वितम् ॥ ११४ ॥ @H 228 गन्धर्वं रक्तवर्णं च भृङ्गस्याञ्जनवर्णकम् । मृशस्य धूम्रवर्णं च शेषं प्रागुक्तवद्द्भवेत् ॥ ११५ ॥ दौवारिकः (कं) श्यामवर्णं सुग्रीवं रक्तवर्णकम् । पुष्पदन्तं तथा कृष्णं गदापाशोद्धृतं तथा ॥ ११६ ॥ @H 232 शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं वस्त्रं च मकुटद्वयम् । असुरं कृष्णवर्णं च शोषस्य धूस्रवर्णकम् ॥ ११७ ॥ रोगं च कृशरूपं स्याद्रक्ताक्षौ (क्षं) श्वेतवर्णिकौ (कम्) । शूलं कपालं चोद्धृत्य शेषं प्रागुक्तवद्द्भवेत् ॥ ११८ ॥ @H 236 भुजङ्गाननं नागस्य पीतवर्णकरद्वयम् । मुसलं शूलमुद्धृत्य सर्वाभरणभूषितम् ॥ ११९ ॥ मुख्यं गजमुखं चैव द्विभुजं मकुटान्वितम् । रक्तवर्णांशुकोपेतं श्यामवर्णांशशोभितम् ॥ १२० ॥ @H 240 पाशाङ्कुशोद्धृतौ हस्तौ सर्वाभरणभूषितम् । भल्लाटं मेषवक्त्रं च जयं (शेषं) तत्पूर्ववद्द्भवेत् ॥ १२१ ॥ मृगस्य मृगवक्त्रं च मृगवर्यानि (र्णां च) मौलिका (कम्) । शूलं च खेटको (कमु) द्धृत्य अ (चा) दितिं नीलवर्णिक (का ) म् ॥ १२२ ॥ @H 244 खड्गं कपालमुद्धृत्य मकुटाभरणान्वित ( ता ) म् । उदितं रक्तवर्णं च सिंहवक्त्रं गदाधरम् ॥ १२३ ॥ शेषं प्रागुक्तवद्ध्यात्वा चैवं प्रोक्तं पदेऽमरात् । चरकी श्वेतवर्णा च विदारी रक्तवर्णिका ॥ १२४ ॥ @H 248 ### [v3.c24.s7.10](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s7.10) पूतना श्यामवर्णा च नीला स्यात्तापराधसी । एवं चतुर्विधाः प्रोक्ताः शूलं कपालमुद्धृतौ ॥ १२५ ॥ रक्तवस्त्रधरास्तासां दंष्ट्रा\[चा\] प्रविलोचनी(ने) । रक्तकेशीविकीर्णाश्च चैशादिकर्णयोर्व(कर्णानां च) हिः ॥ १२६ ॥ 252 स्थितवास्तुपुरुषोर्ध्वे(पे)तन्ब्रह्मादिदै(दै)वतान्यस्थितान् । तद्वास्तुपुरुषं ज्ञात्वा ब्रह्मांशं मध्यकायं च ॥ १२७ ॥ आर्यस्य च पदे मूर्द्धि(र्धा) प्रागुदङ्मुखतो विदुः । ऐशाने कोणसूत्रे तु सव्यहस्तं प्रसारितम् ॥ १२८ ॥ 256 नैर्ऋत्ये कोणसूत्रे तु सव्यपादं प्रसारितम् । अग्निकोणे तु सूत्रे तु \[अ\]सव्यहस्तं प्रसारितम् ॥ १२६ ॥ वायुकोणे च सूत्रेत्वा(तु वा)मपादं प्रसारितम् । विवस्वति पदे चैव दक्षिणं पार्श्वमीरितम् ॥ १३० ॥ 260 भूधरस्य पदे चैव वामपार्श्वं विधीयते । मित्रस्य च पदे चैव ज्ञात्वा मेद्रमुदीरितम् ॥ १३१ ॥ कर्णे मर्मशिरा प्रोक्ता षड्विशद्(वंशं) हृदये कचम(यमेकम्) । पश्चिमे दक्षिणे वंशे। मूलं तत्रागुदमयोः ॥ १३२ ॥ 264 एवं वास्तुपुरुषं कुब्जं च कुटिलि(ल)कं कृशम् । वास्तुवस्तु प्रयत्नेन देवानां तु नृणां तथा ॥ १३३ ॥ शुभाशुभविधातारं तस्याङ्गानि (ङ्गानि) न पीडयेत् । अज्ञानादङ्गहीनं च( चेत् ) कर्ता चैव विनश्यति ॥ १३४ ॥ 268 तस्मात्तु शिल्पिभिः(नः) प्राज्ञैः(ज्ञ) ऊहापोहान्न योजयेत्(युः) । देवानामपि सर्वेषां ब्रह्मांशां(शो) पश्य(बलिं) ते विदुः ॥ १३५ ॥ तत्तत्पदेऽमरान् सर्वान् स्थितान्भक्ति प्रदक्षिणम् ॥ १३६ ॥ ### [v3.c24.s7.11](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s7.11) इति मानधारे वास्तुशास्त्रे पदविन्यास लक्षणं नाम सप्तमोऽध्यायः । ### बलिकर्मविधानम् ### [v3.c24.s8.1](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s8.1) बलिकर्मविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना । ग्रामादीनां च सर्वेषां विन्यासार्थं बलिं क्षिपेत् ॥ १ ॥ वास्तुशुद्धिं ततः कृत्वा देवतार्थं पदं न्यसेत् । मण्डूकपदमेवाऽपि परमशायिकमेव वा ॥ २ ॥ ब्रह्मादिदेवतानां च राक्षसानां बलिं क्षिपेत् । कृतोपवासः स्थपतिः शुद्धदेहः प्रसन्नधीः ॥ ३ ॥ उत्कृष्टवेषो बल्यर्थं रात्रौ द्रव्यान्(णि) समाहरेत् । प्रभाते दिवसे द्रव्याने(ण्ये) कैकाने(न्ये)ककन्यकः ॥ ४ ॥ अथवा गणिकाहस्ते पात्रे स्वर्णादिकान्धृता\[न्\] । स्थपतिश्चैकपात्रेण धारयेद्वामके करे ॥ ५ ॥ द्रव्याणि क्षिप्य(प्त्वा) दद्यात्स्वसव्यहस्तेन मन्त्रवित् । सकलीकरणं कृत्वा पुण्याहं वाचयेत्ततः ॥ ६ ॥ सर्वमङ्गलघोषैश्च बलिं दत्वा यथाक्रमात्(क्रमम्) । तत्तन्नाम्नैश्च (म्ना च) देवानामोङ्कारादिनमोन्तकम् ॥ ७ ॥ मन्त्रमेतत् (तम्) समुच्चार्य ब्रह्मादिभ्यो बलिं हरेत् । देवालय pickार्थं सामान्यं ग्रामार्थं तु विशेषकम् ॥ ८ ॥ दध्योदनं च सर्वं तत्सामान्यं च बलिं विदुः । ब्रह्मादीनां च देवानां धूपदीपाक्षतैरपि ॥ ९ ॥ अद्य वक्ष्ये विशेषाख्यं बलिं शास्त्रोक्तवत्क्रमात् । स्रग्गन्धधूपदुग्धं च मध्वाज्यं पायसमो(सौ)दनम् ॥ १० ॥ ब्रह्मणे च बलिं दद्याद्वाजैन सह तन्त्रवित् । आर्याय फलभक्ष्यं स्यात्तिलमोदनकं दधि ॥ ११ ॥ पश्चाद्विवस्वते दद्याद्दधिपूर्वां(वं) च मर्द(मित्र) के । महीधराय क्षीरं स्यादभ्यन्तरबलिं(लिः) स्मृतम् (तः) ॥ १२ ॥ ### [v3.c24.s8.2](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s8.2) पर्जन्यस्य तु तत्प्रोक्तं पुष्पं च नवनीतकम् । दत्वा ज(याजा)यन्ताय बलिं पुष्पकोष्ट(पिष्टं) महेन्द्रके(न्द्राय) ॥ १३ ॥ मधुगन्धो(न्धे) भास्करः(राय) स्यात्सत्याय मधुरे(धे)व च । नवनीतं भृशस्योक्तं गगने(नाय) च ततो बलिम् ॥ १४ ॥ हारिद्रचूर्णमापान्तं दुग्धाहार्य(र्ब्यं) सा(त) गराय तु । शुद्धक्षीरं तथा चाग्नेः परमान्नं तु पुष्णिके(क्षं पुष्णास्तथा) ॥ १५ ॥ वितथे स्यात्तु (थस्य तु) पक्वान्नं राक्षसस्यं तु मांसकम् । चामाम्नं तु सरं प्रोक्तं बलिं चा(लिञ्चा)न्तकरस्य वै ॥ १६ ॥ अगुरुं गन्धकं चैव गन्धर्वस्य बलिं क्षिपेत् । पारावारभष(षो) भृङ्गराजस्य बलिरिष्यते ॥ १७ ॥ दध्योदनं भृशस्योक्तं नैऋत्ये तु (त्यस्य) बलिं त(ल्लिस्त)तः । तिलपिण्डौदनं प्रोक्तं बीजं दौवारिके(क)बलि(लिः) ॥ १८ ॥ सुग्रीवे(वस्य) मोदकं प्रोक्तं पुष्पदन्तम(न्ताया)तःपरम् । पुष्पतोयं बलिं दत्वा(द्यात) पायसान्नं तु वारुणे(णें) ॥ १९ ॥ असुरस्य बलिं(ली) रक्तं शोषे(षस्य) तिलतण्डुलम् । रोगस्य शुष्कमत्यं स्याद्धरिद्रौदनं मारुतः ॥ २० ॥ नागस्यैव बलिं लांजं (लिर्जाजा) धान्यचूर्णं हि मुख्यके(मैख्याकः) । गुडौदनं च भल्लाटे(भाल्लाटः) क्षीरान्नं तु शशाधराः (शशधरः) ॥ २१ ॥ मृगे(गस्य) शुष्कमांसं तं(तु) मोदकं देवमन्तरे (देवान्तरस्य) । तिलपुष्पं बलिं दत्वा च(दद्यादु)दितस्य फलं भवेत् ॥ २२ ॥ दुग्धौदनमाल्यं चैव भवेन्मत्स्य(त्स्यो) बलिं त(लिस्त)तः । सवित्रे वासथा(वाश्च धा)न्यं च स(सा)वित्रे कर्त(गुड)तोयकम् ॥ २३ ॥ बन्ध(सर्व)मेतत् स(च) बलिन्द्रै(बलिमिन्द्राय) मुद्रफले(लमि)न्द्रराजके(काय) । माषं रुद्रबलिं दत्वा मां(शान्मां)सं रुद्रजये(याय) तथा ॥ २४ ॥ शुद्धात्नमापवत्सयाश(स्याय) च कुमुदं सुद्रौदनम् । अपवङ्गलिमिति प्रोक्तं (लिरित्युक्तो) न पदा(दे) बलिं इहो(लिङ्क)च्यते ॥ २५ ॥ अजशङ्कस्य(ङ्गयोः) मांसं च मृगमांसं तथैव च । रक्तमिश्रं बलिं दत्वा(द्यात्तु) पापराक्षसस्ये(स्या इ) ति स्मृतम् ॥ २६ ॥ ### [v3.c24.s8.3](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s8.3) पूतनायै तिलं पिष्टं विदार्यै लवणान्नकम् । चरक्यै(चरक्यै) मुद्गसारं च ए(ह्ये)वं तु बलिरिष्यते ॥ २७ ॥ एवं तु पूजयेद्देवान् ग्राम्ययेद्र(ग्रामस्य र)क्षयार्थकम् । ब्रह्माद्या(दिरा)क्षावपवञ्चेति चतुर्देवपदे स्थितम्(तः) ॥ २८ ॥ अन्याश्च देवताः सर्वे(र्वाः) पदबाह्ये स्थिताः सदा । इह ग्रामस्य रक्षार्थं सुप्रसन्ना भवन्तु ते ॥ २९ ॥ इति मन्त्रं समुच्चार्य प्रार्थयेद्बलिदेवताः । बलिकर्मविधाने तु स्थपतिः स्वं शिवं स्मरेत् ॥ ३० ॥ किमर्थमेतत्(द्)सुराणां(र) भूतप्रेतोपशान्तये । अकृत्वा बलिकर्मन्तु(र्मं तु) विन्यस्तं समचावयम्( च समुच्चयम् ) ॥ ३१ ॥ विन(ना)श्यति(ते) तदा भूमिः राक्षसैर्विदारुणैः । तद्दोषोपगमार्थं तु बलिकर्म समाचरेत् ॥ ३२ ॥ उक्तमार्गं बलिं(लि)कर्म कुर्वतः ग्रामराम्भुनिलयादिभिः सदा । पुष्टि\[स्\]तुष्टिरपि शान्तिर्मङ्गलं सर्वदा भवति कर्तृभक्तिः ॥ ३३ ॥ ### [v3.c24.s8.4](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s8.4) इति मानमारे वास्तुशास्त्रे बलिकर्मविधानं नाम अष्टमोऽध्यायः । ### ग्रामलक्षणम् ### [v3.c24.s9.1](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s9.1) वक्ष्येऽहं ग्रामविन्यासं शास्त्रे संक्षेपतः क्रमात् । दण्डकं सर्वतोभद्रं नन्द्यावर्तं तु पद्मक्रम् ॥ १ ॥ स्वस्तिकं प्रस्तरं चैव कार्मुकं च चतुर्मुखम् । एवं चाष्टविधं ग्रामं तत्तद्रूपेण संज्ञितम् ॥ २ ॥ प्रथमं ग्राममानं च द्वितीयं पद(दं) विन्यसेत् । तृतीयं तद्बलिं दत्वा चतुर्थं ग्राम(मं) विन्यसेत् ॥ ३ ॥ पञ्चमं गृह(हं) विन्यस्य तत्र गर्भं विनििक्षिपेत् । षट्ठं गृहप्रवेशं च तन्मानमधुनाच्यते ॥ ४ ॥ धनुर्महैश्च यद्दण्डं तद्दण्डेनापेयेद्बुधः । पञ्चविंशतिदण्डाद्यैः(द्यै।) द्विद्विदण्डविवर्धनात् ॥ ५ ॥ एकाधिकशतान्तं स्यान्नवत्रिंशद्विशालकम् । एवं तु दण्डकं प्रोक्तं तस्यायाममि(म इ) होच्यते ॥ ६ ॥ विस्ताराद्द्विद्विदण्डेन वर्धयेत्रिगुणान्तकम् । यः(यतः) शुभायादिकमर्धं दण्डहीनाधिकं तु वा ॥ ७ ॥ वानप्रस्थमिदं योग्यं क्षुद्रदण्डकमीरितम् । एकत्रिंशतिदण्डा(शद्दण्डमा) द्ये द्विद्विदण्डेन वर्धनम् ॥ ८ ॥ सप्ताधिकशतान्तं स्यात्सप्तषष्ट्विशालकम् । दीर्घं प्रागुक्तवत्कुर्यादितद्दण्डक(कं) मध्यमम् ॥ ९ ॥ सप्तत्रिंशतिदण्डादि(शद्दण्डमादौ) द्विद्विदण्डविवर्धनात् । त्रयोवेददशाधिक्यशतदण्डावसानकम् ॥ १० ॥ दण्डकं चोत्तमं पञ्चचत्वारिंशद्विशालकम् । एतत्तु दण्डकं प्रोक्तं भूसुराणां तु योग्यकम् ॥ ११ ॥ पञ्चाशद्दण्डमारभ्य द्विद्विदण्डविवर्धनात् । द्विशतं दण्डान्तकं स्यात् षट्सप्ततिविशालकम् ॥ १२ ॥ ### [v3.c24.s9.2](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s9.2) षष्टे तु (षष्ट्यैकं) दण्डमारभ्य द्विद्विदण्डविवर्धनात् । सैकार्कत्रि(त्रि)शतं दण्डाद्(ण्डं) त्रि(शत) सप्तद(र्विं) शविस्तृतम् ॥ १३ ॥ युग्मायुग्मं तु दण्डेन सर्वतोभद्रमेव च । भूसुरामरयोग्यं स्यात्तदायामविशालकम् ॥ १४ ॥ नन्द्यावर्ते (न्द्यैकत्रि) ग्राम माम (मे) द्विद्विदण्डविवर्धनम् । पञ्चषष्ट्यधिकं पञ्चशतदण्डावसानकम् ॥ १५ ॥ एव(वं) पञ्चद्विशतं विशालं परिकीर्तितम् । विस्तारायामस्तत्तुल्यो \[पादोनेाऽप्यधिकस्तथा\] ॥ १६ ॥ (विस्ता) रं द्विद्विदण्डेन वर्धयेद्द्विगुणान्तिकम् । नन्द्यावर्तमिदं प्रोक्तं कर्तव्यं (वसन्त्यं) देवभूसुरैः ॥ १७ ॥ \[अथ्रातः\] पद्मक्रनामग्रामलक्षणमुच्यते । शतदण्ड(ण्डं) समारभ्य द्विद्विदण्डविवर्धनात् ॥ १८ ॥ एकसहस्रदण्डान्तं(न्तो) विस्तारं तत् समं मतम् (रस्तत्समो मतः) । परमाधिकपञ्चाशच्चतुःशतविशालकम् ॥ १९ ॥ विप्रयोग्यं तथा पद्ममेवमुक्तं पुरातनैः । \[एतच्चत्वारि\] ग्रामविस्तारप्रमाणलक्षणम् ॥ २० ॥ \[अथ\] स्वस्तिकविन्यास (विस्तार) मानलक्षणमुच्यते । एकद्विशतदण्डादौ विंशदण्डविवर्धनात् ॥ २१ ॥ द्विसहस्रं (स्रे) कदण्डान्तं(न्तो) विस्तारं(रः) परिकीर्तितम् (तः) । तस्माद्विंशतिदण्डेन वर्धयेत्तत्समाधिकम् ॥ २२ ॥ तस्यायाममिदं (मो ह्ययं) प्रोक्तं (क्तः) स्वस्तिकं भूपयोग्यकम् । \[अतःपरं\] प्रस्तरविन्यास (विस्तार) लक्षणमुच्यते ॥ २३ ॥ त्रिशतदण्डमारभ्य शतदण्डविवर्धनात् । सहस्रद्वयदण्डान्तं प्रस्तरं विस्तृतं भवेत् ॥ २४ ॥ सप्तषष्टिदण्डादौ द्विद्विदण्डविवर्धनात् । युग्मायुग्मं तथा वाऽपि दण्डं पञ्चशतान्तकम् ॥ २५ ॥ एतत्(एष) कार्मुकविस्तारं त(रस्त)स्यायाममि(म इ)होच्यते । तस्मात्तु शतदण्डेन वर्धनाद्दिगुणान्तिकम् ॥ २६ ॥ ### [v3.c24.s9.3](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s9.3) एवं तु वैश्यकानां तु योग्यं तत्कार्मुकं भवेत् । त्रिंशद्दण्डं समारभ्य त्रित्रि(द्विद्वि)दण्डविवर्धनात् ॥ २७ ॥ शतदण्डावसाने(नः) स्याद्विस्तारं(रः) परिकीर्तितम् (तः) । तत्तत्त्रित्रि द्विद्ण्डेन वर्धये गुणान्तकम् ॥ २८ ॥ एवं चतुर्मुखं प्रोक्तं शूद्राणामेव योग्यकम् । मुख्यगेहप्रदेशान्तं विस्तारायाम (मं) कल्पयेत् ॥ २६ ॥ तद्वृद्धिः परितः कुर्यात्सप्तात्तु तदनन्तरं । दशादिशतदण्डान्तं द्विद्विदण्डेन वर्धनात् ॥ ३० ॥ एवं ग्रामं (म) प्रसारं च तद्वृद्धिर्वप्रसंयुक्तम् । परितः परिखा(खां) बाह्ये कुर्याद्ग्रामेषु सर्वशः ॥ ३१ ॥ एतेषां ग्रामरूपाणामायादिलक्षणं तथा । नन्दायामसमूहे वा चायते वाऽथ विस्तरे ॥ ३२ ॥ परिणाहे पदे वाऽपि आ(चा)यादिशुद्धं (द्धि) च कारयेत् । कंचिद्र्वायतने चैवमार्यं च तद्दिने भवेत् ॥ ३३ ॥ परिखाहे तिथिवारं व्यययोनिश्च विस्तरे । वसुभिर्गुणितं भानु\[भि\]र्हन्त्यायमष्टशिष्टकम् ॥ ३४ ॥ अष्टाभिर्वर्धिते ऋक्षं हृत्वा शेषं क्षपिष्यते । नवभिर्वर्धयेत्पङ्किः(ङ्ख्या) हृत्वा शेषं व्ययं (यो) भवेत् ॥ ३५ ॥ गुणभागं च योनि (निः) स्याद्वृद्धिहान्या (न्या) यथाक्रमम् । नन्दगुद्गश ऋषि(षिणा) हृत्वा तच्छेषं वारमेव च ॥ ३६ ॥ नवभिर्गुणिते त्रिंशन्(ता) चपेच्छेषं तिथिर्भवेत् । एवमायादिषड्वर्गं कुर्यात्तत्र विचक्षणः (णः) ॥ ३७ ॥ आयं सर्वहरं पूर्णं (पुण्यं) व्ययं सर्वगतेन हि । आयाधिक्यं व्ययं हीनं सर्वसम्पत्करं तथा ॥ ३८ ॥ आयहीनं (हानिर्) व्ययाधिक्यं सर्वदोषकरं भवेत् । शुभदं पूर्णनक्षत्रमशुभं कण्ठ-ऋक्षकम् ॥ ३६ ॥ युग्मायुग्माद्यतुर्यं षष्ठष्टनन्दशुभर्चयुक् । द्वितीयपर्यायस्यार्थे गणनैश्च शुभावहम् ॥ ४० ॥ ### [v3.c24.s9.4](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s9.4) सितगुरुशशिबुधवारमेवं शुभं भवेत् । शुभयोगं(गो) भवेद्य(च्चे)त्तु वारदोषो न विद्यते ॥ ४१ ॥ सौरवारादिवारेषु वारयुक्तं चतुर्दिने । गर्योस्तु विशाखादिस्वातिकान्तं क्रमात्ततः ॥ ४२ ॥ गण्डं च मृत्युयोगं च सिद्धियोगमिदं(ति) विदुः । अमावास्या \[म\] ष्टमीं चैव (च) नवमीं च विवर्जयेत् ॥ ४३ ॥ अन्यथा शुभदं सर्वं तिथिरथं प्रशस्यते । अष्टमं (म) राशिवर्जं च अन्ये(तथान्ये) शुभराशयः ॥ ४४ ॥ गणे वा (चाऽऽ) सुरमानुष्यं विना अन्ये (न्यो) गणे (गो) शुभम् (भः) । सौरादियदि (शनि) वारान्तं तत्सर्वं त्रिगुण \[स\] समम् ॥ ४५ ॥ अश्विन्यादिदिने हृत्वा तच्छेषं नयने भवेत् । प्रथमं चैकनेत्रं च द्वितीयं च द्विनेत्रकम् ॥ ४६ ॥ तृतीयं च इति (तथा) प्रोक्तं नन्दात्षट्क्रमात् सुधी । अथ दण्डक \[स्य \] विन्यास लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ४७ ॥ चतुरश्रायतं कृत्वा समतारं न विद्यते । चतुरश्रायतं वप्रं तद्वत्प्रायतमेव च ॥ ४८ ॥ एतत् (स्मिन्) त्रितयं वाऽपि पञ्चरथ्यामथापि च । तस्य मूलाग्रयोर्वीथीं न कुर्याद्वाऽथ कल्पयेत् ॥ ४९ ॥ तदेव तिर्यक्प्रथ्ये \[ए\] कवीथीं कृत्वा विना तथा । एकद्वित्रिचतुष्पञ्चदण्डं रथ्याविशालकम् ॥ ५० ॥ मध्यरथ्यावृता वीथी सममेवं विधीयते । अन्येषां चान्तरथ्यानां वा तत्समं तु वा ॥ ५१ ॥ मूलाग्रयोर्द्विरथ्या (ख्ये) च पत्तमेकं तथाश्रयम् । मुख्या वीथी द्विपञ्चं (चा) स्याद्गृहद्वारं त्रिदण्डकम् ॥ ५२ ॥ तच्चतुष्पञ्चदण्डं वा युक्ता षडृहविस्तृतम् । विस्तारद्विगुणं वाऽथ त्रिगुणं वा तदायतम् ॥ ५३ ॥ परितः परिखा बाह्ये वप्रयुक्तं तु कारयेत् । चतुर्द्वारं च संकल्प्य पूर्वाद्वि (दौ) च चतुर्दिशि ॥ ५४ ॥ ### [v3.c24.s9.5](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s9.5) उपद्वारो(रमु)क्तवत्कुर्याद्विष्णुधिष्ण्यं तु पश्चिमे । तद्धामस्य बहिर्वाऽपि वरुणे च पदे तथा ॥ ५५ ॥ मित्रे चैव पदे चापि विष्णूमूर्तिं यथेष्टकम् । ईशे शङ्कर (रं) संस्थाप्य पर्जन्ये चोदिते तथा ॥ ५६ ॥ अन्तर्वाऽपि बहिर्वाऽपि यथेष्टकं (ष्टं) शिवहर्म्यकम् । एतद्दण्डकमित्युक्तं भूसुराणां तु योग्यकम् ॥ ५७ ॥ द्वादशैर्वि(शवि) प्रसंघं वा चतुर्विंशतिभूसुरान् । पञ्चाशद्द्विजसंघैश्च अ(ह्य)ष्टोत्तरशतं तु वा ॥ ५८ ॥ त्रिशतद्विजसंघैर्वा द्वादशं चेति मौनिनाम् । वनान्तरे पर्वते वा तथा चाश्रममीरितम् ॥ ५९ ॥ चतुर्विंशतिसंघं चेद्यतीनां ग्रामयोग्यकम् । एतत्तु नदीतीरे वा पुरमेतत्प्रकथ्यते ॥ ६० ॥ पञ्चाशद्गीक्षितानां तु नगरं तु (तन्) प्रशस्यते । अष्टोत्तरं \[च\] पञ्चाशद्गृहस्थानां तु मङ्गलम् ॥ ६१ ॥ विस्करिं (निकर) शतसंघैश्च कोष्ठमेवं प्रकथ्यते । अन्येषां विप्रसंघैश्च यथेष्टं नाम \[प्र\] कल्पयेत् ॥ ६२ ॥ अन्यान्यनुक्तं \[क्तानि\] सर्वेषां शास्त्रमार्गेण कारयेत् । सर्वतोभद्रविन्यासं (सं) लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ६३ ॥ चतुरश्रसमाकारं मण्डूकं (क) पद (दं) विन्यसेत् । अथवा स्थण्डिलं वाऽपि मध्ये तद्ब्रह्ममण्डपम् ॥ ६४ ॥ अथवा देवताहर्म्यं विष्णोर्वाऽथ शिवस्य वा । तपस्विनां यतीनां च पाषण्डाश्रमियां तथा ॥ ६५ ॥ ब्रह्मचारी (चारिणां) तथा योगिनां संघैर्यथेच्छया । एकद्वित्रिचतुष्पञ्चरथ्या वा परितस्तथा ॥ ६६ ॥ एकपञ्चान्तरथ्या च बाह्यरथ्या द्विपञ्चयुक् । पैशाचान्तपदैः सर्वैस्तेन वीथीं प्रकल्पयेत् ॥ ६७ ॥ पैशाचेशान्तराले महादिक्पाल (लो) बहिरिष्यते । तत्तद्वीथी द्विपञ्चं (चा) स्याद्गन्यावर्ताकृतिस्तु वा ॥ ६८ ॥ ### [v3.c24.s9.6](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s9.6) अथवा कृतकृत्या च कर्णयुक्तम(क्ता चा)थापि च । ईशानादिचतुष्कणें मठं वा मण्डपं तु वा ॥ ६६ ॥ तत्रैव सत्रशाला वा आ(चाऽऽ)ग्नेये पानीयमण्डपम् । अन्यधर्मालयं सर्व यथेष्टं दिशितो (तु) भवेत् ॥ ७० ॥ अन्तरस्थे चतुष्कर्णे गुरोरेवं मठं भवेत् । रक्षार्थं वप्रसंयुक्तं परितः परिखान्वितम् ॥ ७१ ॥ चतुर्दिक्षु महाद्वारो(रमु)पद्वारसुचक्रवद्वेत् । महारथ्या\[या\]मालयं कुर्यात्सर्वकर्मोपजीविनाम् ॥ ७२ ॥ दक्षिणे वैश्यशूद्राणामालयं (य) श्रेणिरेव च । इन्द्रे(न्द्रश्)वाग्नि(ग्निसु)तयोर्मध्ये गोपालश्रेणिरेव च ॥ ७३ ॥ तद्बहिश्चैव गोशाला रक्षार्थ वप्रसंयुक्तम् । पितृवारुणयोर्मध्ये वस्त्रकर्मकरालयम् ॥ ७४ ॥ तद्बहिः सूचिकहर्म्यं तत्र चर्मकरालयम् । वायुवरुणयोर्मध्ये कर्मकरालयं भवेत् ॥ ७५ ॥ तद्बहिश्शालयं कुर्यान्मत्स्यमांसोपजीविनाम् । सौम्ये(म्यो) वायु(युस्)तयोर्मध्ये श्रीकरणानालयं भवेत् ॥ ७६ ॥ तत्र वैद्यालयं वाऽपि भ्र(चा)म्प्रष्टकालयमेव च । तस्य बाह्यप्रदेशे तु वल्कलैःक(लका) मंगालयम् ॥ ७७ ॥ तत्र तैलोपजीविनां गृहश्रेणिं प्रकल्पयेत् । ग्रामस्य वप्र(प्रं) तद्वाह्ये किञ्चिद्दूरे(रे ऽ)त्तरे(रस्यां) दिशि ॥ ७८ ॥ वैष्णव्याश्चाथ चामुण्डा\[या\] म्वा(चा)लयं कारयेद्बुधः । तस्माद्दूरे तु देशे च चण्डालकुटिकान्वितम् ॥ ७९ ॥ जनावासमिदं प्रोक्तं ग्रामाद्वाह्यप्रदेशके । दक्षिणे पश्चिमे वाऽपि नैर्ऋत्ये वाऽपि देशके ॥ ८० ॥ स्नानपानादिकं(क)योग्यं तडाकं कल्पयेत्ततः । शेषं तु शास्त्रमार्गेण कारयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ ८१ ॥ नन्द्यावर्तस्य विन्यासकक्षणं वक्ष्यतेऽधुना । पूर्वोक्तदण्डमानेन विस्तारायामकल्पनम् ॥ ८२ ॥ ### [v3.c24.s9.7](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s9.7) समविस्तारमायाममायाधिकमथापि वा । चण्डिताख्यपदं न्थासं \[वाऽपि\] मण्डूकं परिकल्पयेत् ।। ८३ ।। ग्रामे चायत्तविस्तारौ समे(मौ) चेत्कल्पयेत्सुधीः । आयाधिकं यथा ग्रामे नन्दनन्दपदं भवेत् ।। ८४ ।। अथवा स्थण्डिलं न्यस्य(सेत्) समायाममित्यपि वा । पदं च चण्डित (तं) तन्मध्ये ब्रह्माख्यं चतुष्पदम् ।। ८५ ।। तद्बहिः परितो भागे दैककं च (द्वा) दशांशकम् । तद्वाह्ये विंशतिपदं परितो मानुषं भवेत् ।। ८६ ।। तद्बहिश्श्रावृतांशेन पैशाचं चाष्टविंशति(तिः) । एवं तु चण्डितं प्रोक्तं परमशायिकमुच्यते ।। ८७ ।। मध्ये नवपदं बाह्ये दैककं षोडशांशकम् । तद्बहिर्मानुषं चैव चतुर्विंशपदं भवेत् ।। ८८ ।। पैशाचं बाह्यमावतं त त्रिशकं पदम् । स्थण्डिलं (ल) पदमध्ये च ब्रह्माख्यस्यै(द्य ए)कमात्त्रकम् ।। ८६ ।। दैककं चाष्टभागं स्यान्मानुषं षोडशांशकम् । तद्बहिश्च चतुर्विंशत्पदं पैशाचमेव च ।। ६० ।। एषां पदैर्यथायोग्यं विन्यसेच्छिल्पि (ल्प) वित्तमः । तत्पैशाचपदं चोक्तं नन्द्यावर्ताकृतिर्भवेत् ।। ६१ ।। प्राचीरथ्योत्तरा (रमार)भ्य स्याद्दक्षिणायत(तं) निर्गमम् । दक्षिणावीथीपूर्वादिपश्चिमायतनिर्गमम् ।। ६२ ।। पश्चिमवीथी (ध्याः) दक्षिणया (द्या) दुत्तरायत(तं) निर्गमम् । उदग्विथी (ध्याः) प्रतीच्यादितत्पूर्वाद्यत (तं) निर्गमम् ।। ६३ ।। नन्द्यावर्तावृतावीथीमे (ए) वमूहां (ह्या) विचक्षणैः । दक्षिण्योद्दूढयोर्वाऽपि प्राक्प्रत्यग्वि(द्वि) तयो \[२\] पि \[वा\] ।। ६४ ।। अन्तर्वीथीनां मूलाग्रौ(ग्रयोः) चैकपर्च प्रयोजयेत् । पार्श्वयोश्च द्विविधं स्यात् पञ्चमुक्तं पुरातनैः ।। ६५ ।। एवं बाह्यवीथी स्यादन्तर्वीधिरि(थी त्वि) होच्यते । आयते दीर्घरथ्या स्याद्विस्तारे दीर्घमेव च ।। ६६ ।। ### [v3.c24.s9.8](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s9.8) एकत्रिपञ्चसप्तंयां(सप्त)वीथी(ध्यः) पूर्वाः\[^\] पञ्चयुक् । एकद्वित्रिचतुष्पञ्चमार्गं वा परिकल्पयेत् ॥ ९७ ॥ एवं बहिर्गतं मार्गं तत्र पञ्च न कारयेत् । पञ्चयुक्ता तु वीथी स्यात्पञ्चहीने तु मार्गकम् ॥ ९८ ॥ महामार्गं तु सर्वेषां(वांसां) वीथीनां कर्करीकृतम् । मध्येषशं तु\[ध्य एषां\] यथारज्जुः(ज्जु) क्षुद्रमार्गं प्रयोजयेत् ॥ ९९ ॥ त्रिचतुः(तुष्)पञ्चदण्डं वा वीथीनां विस्तृतिर्भवेत् । षट्सप्ताष्टदण्डं वा नन्दपङ्कीशभानुषु(नुं वा) ॥ १०० ॥ केचि(काश्चि)द्रथ्या विशालाश्च सर्वेषां तत्समं तु वा । महामार्गविशालं \[तु\] यद्वोथीनन्दसमं तु वा ॥ १०१ ॥ महारथ्या(मार्ग)समं मध्ये वीथीविस्तारमिष्यते । मध्ये(वीथी) समं तु मध्ये \[च\] मार्गमेवं विशालकम् ॥ १०२ ॥ तदष्टांशोनमेवं वा त्रिपादं चार्थमेव वा । अन्यासां सर्ववीथीनां यथातत्सममेव वा ॥ १०३ ॥ तत्समं(सर्वासां) वा त्रिपादं वा महामार्ग(र्गं)विशालकम् । तत्त्रिपादार्थं तु विस्तारं क्षुद्रमार्गविशालकम् ॥ १०४ ॥ एवं विन्यासमुद्दिष्टं भूसुराणां तु योग्यकम् । अष्टाष्टाधिकं पञ्चाशदष्टोत्तरशतं तु वा ॥ १०५ ॥ त्रिंशत्तैर्(त्रिंशत्)वप्रसंख्या(विप्रसंघं) च अ(चाप्य)ष्टोत्तरसहस्रकम् । सहस्रत्रयव(वि)प्रं वा सहस्रैश्च चतुष्टयम् ॥ १०६ ॥ दे(दै)वमनु तु(मानुष)पैशाचे भूसुरान्(सुरैः) परिपूर्णकम् । एवं मङ्गलमाख्यातं यस्तु वास्तुर्(स्तुं) विनिर्दिशेत् ॥ १०७ ॥ नृपवैश्यादिजातीनामेवं चेत् पुरमुच्यते । वैश्यशूद्रादीनां योग्यमग्रहारं प्रशस्यते ॥ १०८ ॥ एवं मर्त्यपदेनान्तः भूसुराणां गृहान्वितम् । देवमानुषपैशाचे यद्वाजगृहमेव च ॥ १०९ ॥ तत्पैशाचपदे वैश्यशूद्रजात्यादिकालयम् । पैशाचे \[च\] द्विरथ्या वा त्रिचतुष्पञ्चषडेव वा ॥ ११० ॥ ### [v3.c24.s9.9](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24.s9.9) सप्तकं(काः) वा तथा रथ्या वा \[यथा\] विशालं तथा न्यसेत् । दक्षिणे प्रथमारथ्ये(मरथ्यायां) वैश्यकानां तु वेश्मनि ॥ १११ ॥ वारुणे चक्रवर्ती स्याद्देवमालयस्य विधिः । अथ मित्रपदे चैव जयन्ते रुद्रजये तथा ॥ ११२ ॥ एवं राजगृहं प्रोक्तं तत्रैव(व) योधकालयम् । नैर्ऋत्ये च पदे देशे श्रीकरायां तु हर्म्यकम् ॥ ११३ ॥ सामन्तप्रमुखादीनामसुरे सोष्ट(शोप)केऽपि च । तत्रैवामात्यहर्म्यं स्यात्स्वामिकालयमेव च ॥ ११४ ॥ पुरोहितालयं सुग्रीवे पुष्पदन्तपदेऽपि च । दौवारिकश्च सुग्रीवे रक्षका\[रा\]लयं भवेत् ॥ ११५ ॥ गन्धर्वे रोगशोषे वा वाद्यकाद्यादेशलयम् । तत्रैव गणिकादीनां नृत्ययोग्यादिरा(दिका)लयम् ॥ ११६ ॥ वायव्ये वा नरे(नागे) वाऽपि नृपतीनां तथालयम् । नागे चाथवा मुख्ये वा नेत्ररत्नकरालयम् ॥ ११७ ॥ उत्तरे शल्यशालाश्च \[तत्र\] कञ्चकासका(कञ्चककारा)लयम्(यं वा) । अदितिश्नोदितश्चैव वैद्यकादितथा(दीनामा)लयम् ॥ ११८ ॥ ईशे वाऽथ जयन्ते वा चामरंचि\[त\]कालयम्\[च\] । महेन्द्रे वाऽथ सत्ये वा कीर्णिकाराजयं भवेत् ॥ ११९ ॥ भृशे वा चान्तरिक्षे वा आ(चा)ह्वयक्रम(कर्म)हर्म्यकम् । एवं प्रथमावरणे द्वितीयावरणमुच्यते ॥ १२० ॥ तैलोपजीविनां वाससंस्थितो(त ड)त्तरवीथिके । तत्रैव नानाहर्म्यं स्यात्कुब्जालालयमेव च ॥ १२१ ॥ मत्स्योपजीविनां वास(सं) मांसव्यापारिकादीनां च । पश्चिमे वाऽऽलयंश्रेष्ठिः किरातानां तु दक्षिणे ॥ १२२ ॥ आग्नेये वायवे वाऽपि रजकस्याह्वयं भवेत् । दक्षिणे पूर्वदेशे वा नृत्तकाराळयं भवेत् ॥ १२३॥ उत्तरे वा नैऋते वाऽपि सूति(चि)कारालयं भवेत् । एवं द्वितीयावरणे तृतीयावरणे(णमु)च्यते ॥ १२४ ॥ _First 53 of 901 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24)_ ## Cites (6) - [Mānasāra](https://indike.org/pramana/in.art.silpa.dravida.manasara) — Sanskrit - [Pañcarātra](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.bhasa.pancaratra) — Bhāsa, Sanskrit - [Nagara](https://indike.org/pramana/inp.epigraphy.deccan.nagar) - [Kurma](https://indike.org/pramana/inp.site.kurma) - [Mukta](https://indike.org/pramana/inp.site.mukta) - [Chandana](https://indike.org/pramana/inp.site.chandana) --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c24) · Pramāṇa