[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Architecture and art](https://indike.org/pramana/ins.art) › [Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture)](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927) › v3.c25 # Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c25: परिशिष्टम् Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c25 - **Language:** English ### परिशिष्टम् ### [v3.c25.1](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.1) (क) ### [v3.c25.2](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.2) श्रीभवां मय्लुपात्सर्वे लुपांसंख्या यथेष्टका करवीरबहुकामकोष्ठविधि वक्ष्ये शृणुध्वं तत्प्रमंजना स्वतंत्रं केवलं चेति द्विविधं परिकीर्तितम् स्वतंत्रं विरमित्युक्तं परिवारादिमियुतम् परीवारविहीनं यत् केवलं तत् कथ्यते द्वितीयावरणे चैव तृतीयावरणं तथा चतुर्थावरणे चैव पंचमावरणे तथा नदीतीरे तटाके वा पर्वताग्रे मनोरमे उद्याने वा सभास्थाने गौरीलयं प्रकल्पयेत् स्वतंत्रं सा(न)मेवोक्तं मंटपंस्थिणाफो चरेत् मंटपस्यासरे वापो केवलं कोष्टमाचरेत् केवलं स्थानमेवोक्तं स्वातंतं त्वशमने शृणु श्रीभोगं पत्रकोष्ठं च चित्रं श्रीभद्रसुन्दरम चित्रकांतविमानं च गोमुखं लक्ष्मिकान्तकं कौसलं श्रीनिवासं च विजयं पद्मराागकं कोष्ठे सुन्दरधामं च सुभद्रं च सुमंगलं पार्वतीकामकं चैव गौरीधो(र्या)लयमर्थात्त्वराष्टधा आलयप्रासादा मध्यां तु चतुर्दिक सूत्रनिर्गमं तत्सूत्रं शिवसूत्रं स्यात तत् कर्णं कर्णसूत्रकम् अष्टदिक् सूत्रपार्श्वे तु उमाकोष्ठं प्रकल्पयेत् तत् सूत्रमष्टेविकोष्ट स्यान्मध्यसूत्रमव्यांतरं शिवभागमिति ज्ञेयं तं मानं शृणु सुव्रतम् त्रिचतुःपंचषट्सप्तभागं वै परिकल्पयेत् लिंगविस्तारमाने यच्छिवभागमितिस्मृतं अथवान्यप्रकारेण शिवभागं विधीयते स्वस्तिके लिंगतारार्थे शेष(षो)धिक्यत्रिपादकम् गुणार्थवर्धमानं स्यात् त्रिगुणं समकंटकं अन्येषां लिंगनाथात्तु शिवभागं विशालकं शिवभागावसाने तु कोष्ठमध्यमसूत्रकं तद्भागांतर्गिनं सूत्रं कर्तृनाशकरं भवेत् शिवभागाद्वाह्यसूत्रं यत् सर्वसंपत्समृद्धिदं तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शिवभागावसानके सूत्रं संकल्पयेद्विद्वान् गौरीकोष्ठस्य मध्यगं एवं सूत्रं विनिश्चित्य गौरीगेहं समाचरेत् प्राक्सूत्राद्दक्षिणे सौम्ये श्रोसोभाग्यविमानकं सुंदरं वारुणे देशे सन्त्रपार्श्वे प्रतिष्ठितं वायवे सूत्रपार्श्वे तु पुत्रकांतविमानकं कुवेरे सूत्रपार्श्वे तु विमनेगे मुखं स्मृतं श्रीकांतमोशदिग्भागे कर्णसूत्रस्य पार्श्वके शकपावकयोर्मध्ये कोसलं कोष्टमाचरेत अनलांतकयोर्मध्ये श्रीनिवासविमानक याम्यनैऋ तयोर्मध्ये विम(मा)नं विजयाभवं नैऋत्यारुणयोर्मिध्ये विम(मा)नं पद्मकांतकं वारुणानिलयोर्मध्ये कोष्टं सूत्रांतमाचरेत् कुमारानिलयोर्मध्ये विमानं पद्माकांतकं . . . . . 'सुभद्रकं विमानकं कुवेरेशानयोर्मध्ये सुमंगलविमानकं धाक्रेशानयोर्मध्ये पार्वतीकांतमाचरेत् श्रीभोगाद्यष्टकं कोष्टं दिग्विदिक्षु प्रकल्पयेत कल्पयेदंतरालेषु कौसलाद्यष्टकं ग्रहं अन्योन्यंसं कराच्चेतु तद्धामराक्षसास्पदं तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वर्गवगैसंकुरं ### [v3.c25.3](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.3) कमण्डलुसद्भिदानं तल्लक्षणपुरस्सरं मूलालयसमं वापि त्रिपादं वार्थ(र्ध)मेव वा गर्माधं तत्समं वापि गोरोवामविशालकं अथवा हस्तम(मा)नेन गौरीधाम प्रकल्पयेत् त्रिवेदहस्तमारम्य तावत्पर्यन्तं विस्तारं च चतुर्भागं महासमं चेकभूमिके पंचषट्‌हस्तम(मा)रभ्यारुद्रमनुकरंतकं मुनिमंत्रंत्रिकराभ्यकलापकतकाराघातित्रयस्त्रिं शावसानकं विस्तारमेवम(मा)ख्यातं आयामे ततः श्रृणु विस्ताराष्टांशमाधिक्यं ब्रह्मणर्ममिति स्मृतं विस्तारमर्यमाधिक्यं रुद्रगर्ममिति स्मृतं एवं मायामम(मा)ख्यातं उत्सेधमा(म)धुनोच्यते त(ता)रे सप्त तु भूतांशो रसभूतयुगं समं ताराष्टाधिकं तुगं शांतिकादिवताक्रमं एवं (व) मुत्सेधमाधिवचं ख्यातं श्रृणुमंडपमानक मूलकोष्ठसमं तारमायामवत(तो) वक्ष्यते समंडपं चर्ष वा त्रित्रिपादं वैतुममंडपम(मा)चरेत् सार्धदंडद्विदंडं वाभ्यंतरालय वेशनं तत्संस्यहस्तमानेन शंतरलविशालकं यदि(धि)ष्ठानादिवर्गाढयं सावकाशावसानकं भित्तिभेदयुतं वापि तोरणादैर्विचित्रितं एवं मंडपम(मा)ख्यातं मायादीमतवक्ष्यते वाष्वापिरसपाखेन वर्थयेद्वाजुमाहुति आयामे तद्वग्यास्यानु ननु सप्तरसेन च शरादिभिः हासवैः दशभिः योनिराम्बिवा- खान्वितदमुकुष्ठु अर्थतेन च ऋक्षस्य न दृटातरसेन च तातेन हासयेद्वा रनंतसप्तरक्तुर्दिशि पंवे अनितवारें च चतुर्थचतडएकैः वर्धनष्टसंव्यश्व हासयेदंशकस्यह श्रयादिवचों धनादिवचों व्यायादिवचों धनलयं ध्वजोध्र्दिसिंहहस्तिश्च योनयः शुस(भ)दा स्मृताः श्वभ्रकाकघरोधूमयेोनिरस्यशुभावहाः ### [v3.c25.4](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.4) कर्तुश्च जन्मनाक्षत्रं वा तु ऋक्षावसानकं गणयेत्त्वजन्मयुगलं केंदाणकृतुष्टमं शुभावहेति नाहोत तु शेषं वस्तु शुभावहं बुदे(धै) शुक्रेदु(न्दु)वारं च गुरुवारं शुभापदं तस्करो भुक्तिशक्तिक्ष धन्वान्यरपतिक्रुवः निहंतितरयनप्रेष्य नवांशानि क्रमेन तु प्रथमंतः स्थिरं षंडं वर्जयेत्तु प्रयत्नतः शुभवारादिमियुक्तं युष्य(ग्मं ऋक्षादिगतमं रिक्ताभ्यामरसां नशं सप्रुतं सौमाम्यवृत्त्विदं प्रत्यांतं सप्तयोगं स्यान्मंदवरोत्तरादिभिः भानुवारे विशाखादि शशिवारेजलादिभिः भौमवारेश्विष्टादि बुधावारे तु वैष्णवं गुरोविरातुऋक्षादि सप्तसप्ताक्षिकं भवेन् एवं परीक्ष्या हुतं शुभमानं तु संगहेत् मानविन्याससूत्रं च धरालायपोठकं प्रकृतिहोमसूत्रं तु सूत्रकल्पं प्रकल्पयेत् आयादिशुभसंयुर्क मानं यन्मानसूत्रकं षडंगुलं समारभ्य त्रित्रियंगुलवर्धनात् नष्टमानं प्रकर्तव्यं विन्यासं सूत्रनिर्गमे ना(न)वांगुलसमारभ्यांगुलांगुलवर्धनात् पंचर्ष(वि)शांगुलं यावत् लेपपीठस्य सूत्रकं तत् सूत्रं प्रकृते तोवं त्रिचतुपंचमात्रकं होमसूत्रा(त्र)समोपेतं चतुःसूत्रमुदाहृतं मानविन्याससूत्रं च अधिष्ठान तु सूत्रकं प्रत्रि(कृ)ते होमसूत्रं च सूत्रं पंचकमेव हि एवं सूत्रक्रमे प्रोक्तं नाळिप्रहविधि श्रृणु ### [v3.c25.5](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.5) मानसारशि० ### [v3.c25.6](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.6) विस्तारमष्टधा भज्य रसांगर्भतेहकं रासांशिवेदभागं स्य(स्या)द्वेदांशः क्यविस्तृतं पंचभागेस्त्रिभागं तु मुनिभागं द्वियस्तनि नवंशे धातुभागस्यात्तंतालोग्रहविशालक शेषांशं भक्तिविस्तारं परितः कल्पयेत्सुमा एवं नाळोगृहं प्रोक्तं अन्हिमानंत श्रृणु गुलमार्गं तु विस्तारं प्र(प्रा) गमं शुथवा भवेत् ### [v3.c25.7](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.7) त्रयाद्यंशविस्तारं पंचबन्धापतं तु वा पंचबन्धाद्विशाखं स्यादायमं सप्तबन्धनं विस्तारवेदपदभानमायतं वा षडष्टकं अथवा कोष्ठविस्तारे काशिकांशं विभाजिते एकांशं कूटविस्तारमायामं तत्समं भवेत् आयामे कक्षकूटं स्यात् संकोष्ठकूटं युगांशकं द्विभागं कोष्ठदोषं स्याच्छेषमाहंतरं भवेत् पंक्तिमानक्रमं प्रोक्तं अधिष्ठानविधिं शृणु प्रतिबन्धविवृधं च द्विविदं(धं) तदुदाहृतं एकैकोमष्टधा प्रोक्तं तद्भेदं शृणु सुव्रत प्रथमे पादबन्धस्य द्वितीये चालकांतिकं शोणिबंधं तृतीयं स्याच्चतुर्थं पुष्पपुष्कलं श्रीकांतं पद्माकं चैव षष्टं चांबुजसुन्दरं सप्तमं सुंदराब्जं च भद्रबंधमथ। ष्टकं पत्तबंधाष्टकं चैव प्रतिबन्धं ततः शृणु प्रथमं प्रतिबन्धं च श्रीबंधं च द्वितीयकं व्यालबंधं तृतीयं स्याच्चतुर्थं कुंभकांतकं पंचमं सर्वतोभद्रं षष्टकं मकरासनं सप्तमं शंभुबंधं स्यादष्टमं चंद्रवर्धनं प्रतिबन्धाष्टकं त्वेवमलंकारमथवक्ष्यते अधिष्ठानस्य चोत्सेधं भानुं द्विगुणितांशके पादबंधामतिप्रोक्तं द्वादशांशे धरातले उपानेादयं द्विम(भा)गं स्याज्जगत्युच्चं युगांशवं द्वयंशाध्र्धधरात्सेधंकंबमर्थशमेव च त्रिपट्टस्याममर्थांशप्रत्यूत्सेधं युगांशकं अर्थांश वाजनेोत्सेधं प्रतिबन्धमिति स्मृतं उपानं त्वेक भागेनै तत्त्वयं पंकजौदयं कंयमकेन कर्तव्यं जगत्युच्चं रस। शर्कं अंबुजं चैकभागे स्याद्गलमेकेन कल्पयेत् तदूर्ध्वं पद्ममेकांशं युगांशं कुमुदोदयं पद्ममेकेन कर्तव्यं कंपमेकेन कारयेत् युगांशं गलमानं तु व्योमांशं कंबरुच्यते पत्रमेकेन कर्तव्यम् द्विभागं वाजनेादयं ऊर्ध्वपद्म शिंवांश स्याद्नेजमानं शिवांशकं भ्रष्टाविंशतिभागं स्यादंबुजं केसरं स्मृतं तदेवावृत्तकंभामंशामवं प्रतिबन्धके द्विभागं पादुकोत्सेधं पद्ममानं युगांशकं कंबमेकेन कर्तव्यं जगत्युच्चं रसांशकं शरांशरेव घटमानं स्यात्कंबमेकेन कारयेत् रसांशकं धरोत्सेधं एकांशं वाजनं भवेत् पद्ममेकेन कर्तव्यं द्विभागं पट्टिका भवेत् पद्ममेकेन कर्तव्यं कंबमेकेन कारयेत् श्रेणिवंधमिति प्रोक्तं त्रिंशात् भागेोदये कृतं धरातलोच्चं विभजेत्सप्तादशविभागत्य उपानं शिवमागं स्यादब्जमर्थां(र्धां)शमेव व कंबमर्थेन कर्तव्यं जगत्युच्चं युगांशकं वेदांशं कुमुदोच्चं तु अर्थी(र्धी) शंकं च मानकं चिपट्टमेकभागं स्यात्प्रत्यूत्सेधं युगांशकं वाजनं त्वर्थमागं स्याच्छ्रीबंधं तदुदाहृतं धरातलेोच्चं विभजेत् जयस्त्रिशतिभागय द्विभागं पादकोत्सेधं युगांशं पद्ममानकं एकांशं कंबमित्युक्तं विप्रमानषडांशकं त्र्यंशं पद्ममानं तु गलमानं तथा भवेत् शिवांशं पद्ममानं घटमानं युगांशकं द्वितीयांशेन च गलं कंथं कंठमानं रसांशकं उत्तरात्वेकभागेन पद्ममेकेन कल्पयेत् द्विभागं वाजनेोत्सेधं पद्म'''''''' शिवांशक कंबमेकेन कर्तव्यं पुष्पपुष्कलमेरितं तदेववृत्तकलशं सर्वतोभद्रकं भवेत् चतुर्विंशतिभागं स्यात्धरामानतलायामानकं पादुकं त्वेकभागेन जगत्युच्चरसांशकं तत्समं घटमानं च कंबमानं शिवांशकं वेदांश गलमानं तु शिवांशं कंवमानकं एकांशं पद्ममाने तु कपोतोच्चं युगांशकं कंबमेकेन कर्तव्यं पद्ममेकांशमानकं कुमुदोच्चं युगांशेन पद्ममेकेन कारयेत् पद्ममेकेन कर्तव्यं पद्म तत्सममुच्चयं कपोतोच्चं द्वयं सार्धं भालिभ्यं त्वर्थमागच ### [v3.c25.8](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.8) त्रिपट्टमर्धभागेन प्रसु(त्यु)क्षमेकभागय अर्धांशंवाजनोत्सेधस्कंध्वकांतमुदाहृतं उपानोच्छं द्विभागेन कंपमेकेन कारयेत् षडांशकमलोच्छं तु व्योमांशं गलमानकं शिवांक्षं पद्मत्तुंगं तु भूतांशं तु गलोदयं पद्ममर्धोशमित्युक्तं कंपमेकेन कारयेत् कंठतुंग युमांशं तु योमांशं वेत्रमानतुगंकं तत्सममंबुजोत्सेधं पट्टिकोच्छ्रं गुणांशकं पद्ममंशेन कर्त्तव्यं कंपमेकेन कारयेत् अष्टाविंशतिभागेन सुंदरंधुजमीरितं तदधटं वृत्तरूपं स्यात्तुरगासनमेवहि धरातलोच्छसप्तांशे द्विभागं विप्रमानकं शुणांशं गलमाने तु पट्टांशं पट्टिकोक्तयं भद्रबंधमितिप्रोक्तं सप्तविंशतिभागय उपानोच्छं द्विभागेन जगत्युच्छं रसांशकं पङ्कं कुमुदोच्चं तु कंपमंशेन कारयेत् कंठतुंगयुगांशीकं पद्ममंशेन कारयेत् पद्ममर्धे (यैं)न कर्त्तव्यं कपोतोच्छं द्वितीयकं कंपमंशेन कर्त्तव्यं त्रिपट्टमेकभागय प्रतिहं तृतियंशेन अर्धांशं वाजनोदयं सप्तविंशतिभागेन कुंभबंध प्रकीर्तितं द्वियांशं पादुकोत्सेधमधात्वांशं विप्रमानकं कंठमेकेन कर्त्तव्यं ऊर्ध्वपद्म शिवांक्षकं गुणांशकं घटमाने तु पद्ममानं शिवांक्षकं कंपमेकेन कर्त्तव्यं गुणांशं गलमानकं कंपमेकेन कर्त्तव्यं पद्मं तत्सममुच्यते कपोतष्टं गुणांशं स्याद्वानिर्मकेरुभागय पंचविंशतिभागेन कर्तव्यं यध्वजं प्रशस्यते ततो वा वृत्तभागं स्याच्चक्रवंधीमति स्मृतं अंशावार्ध त्रिपादं वा शोमा बाला समन्वितं न्यूने वा वधिकं वा पियोत्तु न दोषक्तं पादबंधमधिष्टानं दिग्विदिकूषु प्रकल्पयेत् कल्पयेदष्टरात्रौ तु प्रतिबंघममूरकं अन्योन्यासंकरें चेत्तु कर्ता मरणमाप्नुयात् तस्मात् सर्वप्रयत्नेन संकरें न समाचरेत् पंचप्रकार बाह्ये तु संकरें न च दोषभाक् वृत्तकुंभसमायुक्तं प्रतिवेधममूरकं वज्रगर्भं कुमुदोपेतं विप्रवैद्यमिति स्मृतं वर्गेन संकरें कुर्यादशुभं विपरीतकं तदा कोष्टादिमानं तु संकरें शुभदं भवेत् जगतेति प्रमाणं यत् कुंभं निजं प्रकल्पयेत् चतुरभागीकभागं वा अर्धं वा कंपनिब्रकं उत्सेधसमनोत्रं वा द्विगुणं वाजनिम्बकं तन्त्रिपादसमावार्ध महावाजननोव्रकं अधिष्ठानक्रमे प्रोक्तं शृणु नालस्य लक्षणं एकहस्तं समारभ्य त्र्यंयंगुलविवर्धनात् सप्तमानावसानं यत् तद्वाह्यो तु निर्गमं तदायामं त्रिधा कृत्वा व्योमांशं मूलविस्तरम् तच्चतुर्थाशहीनं यत् अग्रतारं प्रकल्पयेत् अग्रतारसमं बाथ त्रिपादं चाथ चोदयं मूलातारोदयं मूलं सिंहवक्त्रेण घट्टितं विस्तारस्य त्रिभागीकं मध्ये नोलं प्रकल्पयेत् अत्र वर्धै समायुक्तं ………………श्ववकरमाइंडशं पन्नपुष्पसमायुक्तं सर्वालंकारसंयुक्तं भित्तिप्तारत्रिभागैकमथवाऽष्टांगुलाधिकं संकल्य्य विधियुक्तेन स्थापयेत्कोष्ठमध्यमे नाललक्षणमेवोक्तं स्तंभायाने विवि शृणु प्रासादस्यांशमानेन स्तंभमानं प्रकल्पयेत् कोष्टमाने चतुविशदेकांशं पादविस्तृतं त्रिचतुष्पंचमात्रं वा भित्तिपादस्य विस्तृतं चतुरंगुलमारेभ्यांगुलांगुलवर्धनात् न ………… पादांगुलभवात् कलाभूम्यावसानकं भित्तिमानस्य विस्तारं क्रमेण परिकल्पयेत् तदष्टांशीनमन्र्रे तु युगाश्रं ब्राह्मकांतकं अष्टाश्रं विष्णुकान्तं स्यात् पडाश्रं स्कांदकांतिकं आमूलताग्रपर्यंतं मानाश्रं भानुकांतकं अध्रादिमूलपर्यंतमिन्द्रकांतमिति स्मृतं सर्वांगवृत्तरूपं यत् इंद्रकांतमुदीरितं ### [v3.c25.9](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.9) चरलाश्वेव······ष्टात्तुकालासं स्तंभशेखरं चतुरश्रं रसाश्रं यत् स्तंभं कौबेरकांतकं चतुरश्रमिनाव्याञ्चांतस्तलिपं वारुणाश्रकं ह्यश्रस्योपरि वस्त्रश्रं तलिपं भौमकांतकं ह्यश्नोपरिष्टवप्रै तु वज्रकांतमिति स्मृतं ह्यश्रोर्ध्वं वृत्तह्रपं स्या यत् शिवकांतमुदोरितं चतुरश्र्श्वोपरिष्टातु चतुष्यष्टपंशथाऽयुक्त कौशिकस्तंभमाख्यातं यश्चोर्ध्वं वसुकोणकं शिवस्कंदॆति विख्यातं अथं यत्कर्णमानकं स्तंभमुले प्रकर्तव्यं पादतारसमन्वितं सर्वेषामेव पादानां पादद्यमं प्रकल्पयेत् कर्णाधं वा तदर्थं वा पादतारोदयं कुरु तत्कर्ण तस्य विस्तारं सर्व्वालंकारसंयुतं पादाद्वारमिदं प्रोक्तं स्तंभमानविभूषितं पादोद्मेदं तु सप्तांशे एकांशे वेदिकाकृत्यं वेदिकारहितं वापि सहितं प्रकल्पयेत् वा पादोदयं तु भूतांशे द्विभागं चोदयेप्रके चतुःसप्तांशभागांशे वेदांशं वोथिकोदयं एकांशं कणेमानं स्यात् त्र्यंशं······द्यास्यमानकं रसांशं ताटिकोट्योयं . . . . . भवेत् शेषांतमायतं पादं कंठपालोमुखं भवेत् तत्कंठं घटविस्तारं तत्कंठं फलकायतं वोथिकोच्चसमं न्यासं मायामं त्रिगुणं तु वा तद्यायांशं च वेदाशं छायाकार द्वयांशकं मंत्रोच्चं गुणदा भव्यं व्योमांशं प्रस्तरोदयं कपोतं त्वेकभागं स्यादेकांशं घातुभागिकं गुंशां शमुत्तरोत्सेध एकांशं वाजनेोकृत्यं शेषमंबुजमानं स्याद्वयं भूतेन शोभितं एवं प्रस्तरमाख्यातं वेदिकलक्षणं श्रृणु गलोत्सेधं तु वेदांशे एकांशं वेदिकोदयं उत्तरं त्वेकभागेन शेषभागं गलोदयं सप्तांशी वेदिकोत्सेधं वेदांशं गलमानकं कंपमेकोशमित्युक्तं द्विभागं पद्मत्तुंगकं वाजनं त्वेकभागेन वेदिकां कलयोत् बुधः ### [v3.c25.10](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.10) पादवाह्यसमं मध्यं प्रस्तरस्य विशालकं रुद्रांशे नंदभागं वा वेदोविस्तारमानकं एवं विस्तारमाख्यातं मह्वेशं ततः श्रृणु एक द्वित्रि च दंडेर्वा गलवेशं समाचरेत् गलविस्तारमानं यत्तत्कोष्ठं शोर्षविस्तृतं शोर्षोच्चे तु····सप्तांशी पत्रमेकेन कल्पयेत उदरं वेदभागं स्याद्रक मंशेन कल्पयेत् कपोतनोभ्रमेकांशं तत्समं लंबमानकं गलांतरे तु वेदांशं भूतांश म्धंविस्तरं गलनारसमं वत्सत्वालिकस्य तु विस्तृतं त्रिभागैकभागेन छायाभ्रं परिकल्पयेत् स्थुप्युच्चं सप्तधा भव्य बलमं त्वेकभागय . . . . . कल्पयेत्तु विचक्षणः कुंभमानं गुणांशं स्याद्वयांशं पालिकोदयं कुडनलं त्वेकभागेन कल्पयेत्तु विचक्षणः स्थूपिकोत्सेधमानं यत्स्थूपो कुंमस्य नाहकं उत्सेधमेवमाख्यातं·········नासिका लक्षणं गलांतरे त्र्यंशं वा पंचंशे शमथापिब चतुरभागैकभागं वा महानाहं तु विस्तरं तत्समं वा तदर्थं वा त्रिशिरावाहानिर्गमं ललाटे तु महानासी शीर्षस्यानुकूलवत नासिकलक्षणमेवोक्तं द्वारमानविधिं श्रृणु तलिबोच्चं समायामे दशनंदाष्टधा भजेत् एकांशं रहितं शेषं द्विरुत्सेधं विधीयते तच्छेषं····रध्र। भव्य भुवेगाश्च गुणार्थकं पतंगोच्चं द्विभागार्थं कल्पयेत्तु विचक्षणः तदुत्सेधार्थविस्तारं पत्रपुष्पा दिशोभितं द्वारस्याप्युलक्षपं प्रोक्तं श्रृणु शांत्यादिगव्यकं शांतिकोत्सेधगव्यं तु तिथिभागविभाजिते अश्विन्थांशमधिष्टानं प्लोच्चं पंचभागय द्वंशमंच····मानं स्याद्वयंशं गलमानकं शिखरोच्चं गुणांशं तु स्थूप्युच्चं शशिभागय शांतिकं त्विति विख्यातं वैष्टिकं तु कलाधिकं षड्वंशकमधिष्टानं सर्वभूतांशमांत्रिकं ### [v3.c25.11](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.11) मंचमाने द्विभागं स्यात्तत्समं गलमानकं सार्धांशं च शिरोत्सेधं शिरमानं शिखांगक पौष्टिकं सदनं ह्येवं जयदं शृणु सुव्रत सार्धांशं च मधिष्ठाने पूर्ववत्परिकल्पयेत् स्मृत्युंशमङ्गुलोत्सेधं कलांशं वेधरातनं पश्चात्त्यं सार्धषड्भागं मंचमानं द्वयंशकं द्वयंशं गलमाने तु वेदांशं शिखरोदयं सार्धांशेन शिखामानं षड्‌भूतं सदनं स्मृतं त्रिपादाधिकमष्टांशं मधिष्ठानोदयं भवेत् षष्टांशं तलिपोत्त्थं स्यात्पाठानाम्ब्यंशमंचकं द्विपादंशगलोत्सेधं युगांशं शिखरोदयं सपादांशं शिखामानं पतैवं सर्वकामदं प्रवक्ष्या...........प्रकारेण सामान्यं शांतिकादिकैः षट्त्रिंशं द्विमजेद्रुङ्गमधिष्ठानं गुणांशकं रुद्रांशं तसियोत्सेधं मंचमानं गुणांशकं अनलांशमुपग्रीवमेकांशं मंचमा........कं सार्धान्यंांशं गलोत्सेधं ससार्धं......शीर्षं भवेत् शिखामानं गुणांशं स्यात् क्रमेण......वकोर्तितम् मस्यमे वा समाख्यातं अलंकारं प्रवक्ष्यते चेत्रिवंधमधिष्ठानं महाकान्त्यमिसंयुतं त्रायताश्रशिरोयुक्तं महानासि चतुष्टयं कलाल्पनासिकोपेतं चतुष्कूटसमन्वितं ष्टाधं शीर्षंकंठं गलोत्सेधांतमुन्नतम् शिखापंच शिवात्मानं शिखापंचकसंयुतं . . . . . श्री भोगमिति विद्यते प्यावंधधरोवेदं स्कंदकांतांत्रिसंयुतं प्रायताश्रशिरोवेदं चतुर्णांसिसमन्वितं महानासि विन(नि) ष्क्रांतं दंडं व(वा) त्रिदंडकं महानासिय्योर्मध्ये क्षुद्रनासिद्वयान्वितं मद्रनास्योश्चपार्श्वे तु क्षुद्रनासिर्विभूषितं पादप्रत्यल्य नासांघांतोरणायैरलंकृतं एवं लक्षणसंयुक्तं श्रोपेन्द्र भोगमुच्यते चेन्निवंधमधिष्ठानं मोमकांतांत्रिसंयुतं शिखरे ऋतुमासाध्यं प्रत्यनाद्वयांतरे ### [v3.c25.12](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.12) प्रासादे मंडपे मध्ये तोरणाद्यैर्विचित्रितं एवं लक्षणसंयुक्तं नाम्ना सुन्दरमुच्यते पादबंधधरोपेतं वारलस्तंभसंयुतं महानासिद्वयोपेतमष्टविंशाल्पनासिकं शिखापंचकसंयुक्तं पृथकांतविमानकं कौवेरांत्रिसमायुक्तं पादबंधममूरकं कलाल्पं नासिकोपेतं महानासद्वयेोश्चतं सर्वालंकारसंयुक्तं श्रीमुखं त्विति विद्यते पादैबंधमधिष्टानं श्रीवत्सं स्तभसंयुतं त्रायताश्रशिरोपेतं महानासिद्वयान्वितं चतुष्कूटसमायुक्तं नाम्ना(ह्य) चितान्वितं पातं प्रत्याल्यनासाढ्यां पंच(ज)राष्टक संयुतं सर्वालंकारसंयुक्तं श्रीकान्तमिति विद्यते प्रतिबंधधरं युक्तं दारुस्तंभसमन्वितम् भद्रकूटसमायुक्तं तोरणाद्यैर्विचित्रितं पंच(ज)राष्टकसंयुक्तं पार्वतोकांतमोरितं धर्मकांतांत्रिसंयुक्तं आगारं प्रतिवं धके त्रयंत्रिशाणपाद्यनासाध्यं (ह्यं) शिरे ऋतुनासितं वेदिभद्रसमायुक्तं सुमंगलमिति स्मृतं चंद्रकांतांत्रिसंयुक्तं प्रतिबंधमसूरके शालायामे त्रिभागैकमुखं भद्रसमन्वितं पदा पदा च षड्याह्येदिककंठशीर्षकं यन्नमहानासिकोपेतं विंशत्संख्याल्पनासिकं शिखा(घा) पंचकसंयुक्तं सुभद्रमिति विद्यते प्रतिबंधयुताप्थ्वी भानुकांतांत्रिसंयुतं प्रस्तरोपरि कोशेषु कंठकूटसमन्वितं वस्वश्रं शीर्ष कंठं गलोत्सेधांतमुन्नत वेदिका च सरं कंठं चित्रकांतविमानकं पंच(ज)राष्टकसंयुक्तं कोष्टं सुंदरमीरितं चत्रसं रुद्राकांतं स्याद्वाघारं प्रतिबंधकं वेदिभद्रसमायुक्तं कूटहागेतरान्वितं कंचरं शीर्ष हारणं श्रोमदांकावमानवन् एवं लक्षणसंयुक्तं पद्मकांतमिति स्मृतं वाधारं प्रतिबंधं च शिवस्कंदांत्रिसंयुतं ### [v3.c25.13](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.13) विशाल्यनासिकोपेतं महाप्रासिङ्गवान्वितं नागराभ्युदितं . . . . . चतुश्रंचरसं युतं एवं लक्षणसंयुक्तं विमानं विजयावहं श्रोभोगाद्यष्टकं दिक्षु विधिना दापयेद् बुधः पार्वतीकोष्टकांताभ्यामष्ट्राष्टोत्तराहुके कल्पयेदुक्तमार्गेण यथा वित्तानुसारतः कामकॊष्टविधिं प्रोक्तं देवतास्थापनं श्रृणु ### [v3.c25.14](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.14) देवतास्थापनं ### [v3.c25.15](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.15) जैमिनीं पूर्वदिग्भागे संन्मिनीं च्योदक्षिणा न्यसेत् मोहिनीं पश्चिमे देशे भेदिनीं चोत्तरे न्यसेत् कोणे सिंहवृषौ स्थाप्यावथान्यथं न्यसेत् अथवा पूर्वदेशे तु व्यापेत्तु विचक्षणः अथवा पूर्वदेशे तु इंद्राणि चैव विन्यसेत् रौद्रीं दक्षिणदेशे तु वारुणे वैष्णवीं न्यसेत् ब्राह्मोमुत्तरदेशे तु स्थापयेत्तु विचक्षणः देवतास्थापनं प्रोक्तं देविमानमथ श्रृणु स्तंभोत्सेधं दशांशे तु भूतांशंकंन्यसोदयं रसांशं श्रेष्ठमानं तु ततो मध्येपु भाजिते नवधा देविमानं स्यान्नागरं देविमानकं स्वाधिष्ठानसमं नोचं पादाधिक्यं तु मध्यमं श्रेष्ठअष्ठं मध्यधिकं मानं द्राविडं देविमानकं नालोप्रहांविशालं स्यान्नवभाग विभाजित सप्तांशं उत्तमोत्सेधं भूतांशं कन्यसं भवेत् तयोर्मध्येऽष्ट्यामाने वेसरं देविमानकं द्वारोत्सधंविकारांशे ऊर्ध्वाधोशद्वयं त्यजेत् शेषं देविंकमान स्यादेतत्सामान्यमेवहि आयादिशुभसंयुक्तं देविमानं परिग्रहेत् श्रेग्मानादिकं सर्व मध्यमं देशतालकं एवं लक्षणसंयुक्तां देवीं संप्राद्य देशिकाः ततोंकुरापेणं कुर्यान्नवमे सप्तमेयवा पंचमे त्रितये वापि स्थ्यांकुरमथापि वा बालां देवीं समभ्यर्च्य प्रतिष्ठादिनपूर्वके शिल्पिकर्मावसाने तु गौरीं संप्राद्य देशिकाः पादं पूर्वदिग्भागे मंडपे शालिकोपरि वज्रवस्त्रोणास्तिर्य कृतस्योर्ध्वं छादयेदूर्ध्ववस्त्रंकं प्राक्यः शिरोमहादेवौ गौरीगायत्र्यवचेयेत् वस्त्रेणाच्छाद्यतां देवीं तन्मूले नैव देशिकाः तस्य दक्षिणभागे तु स्तंभनं संप्रकल्पयेत् तस्याः मंडपस्यार्थे पूर्वादोनि यथाक्रमं मूलमध्ये कुम्भमध्ये समभ्यर्च्य लोकपालांश्चकान ग्रहान् हेमरजतपात्रेव तत्र पात्रेथवा बुधः कांस्यपात्रेथवा मध्ये कल्पयेद्बंन्दनेन तु द्वितेशांगुलविस्तारमष्टांगुलसमन्वितः चतुश्रसम युक्तं मध्ये पद्मं समालिखेत् माणिक्यं कर्णिकामध्ये पूर्वे मरतकं न्यसेत् प्रवालमग्निदिग्भागे इन्द्रनीलं तु याम्यके नैऋते पुष्करागं स्याद् वज्रं वरुणादिग्भवेत् गोमेदं वायुदिग्भागे मौक्तिकं सोमदिक्कद्ले वैदूर्यमेशदेशे तु कामदेवसमन्वितं अर्चयेद् गंधपुष्पाद्यैः वामादिशक्तियोजतः शुक्लवस्त्रेण संछाद्य त्रिदूर्ध्वं तु विन्यसेत् गिरिसुतेजन्मना . . . . . लेखये ...... मन्त्रविना मूर्रेखां प्रथमं लिख्य नेत्रमंत्रमनुस्मरन् प्रथमं मधुनालिप्य द्वितीयं सर्पिषा बुधः तृतीयं पयसा लिप्य चतुर्थ शुक्लबारिणा पंचमं हिमतोयेन मूलेनैव हि देशिकाः गंधपुष्पादिमभ्यर्च्य दर्पणं दर्शयेद् बुधः उत्पलं दर्शयेत्पश्चात्कर्पूरशक्लं ततः क्षीरं च दधिकुंभं च घृतकुंभं न दर्शयेत् अंजनं कंतुकं चैव सुवस्त्रं केशशोधनं कुंकुमं कृष्णगंधं च शालिभुज्जं तु तंडुलं तिलमुद्गसमूहं च दर्शयेत्तु विचक्षणः प्रकृष्टमष्टमावन्ने सवत्सांग प्रदर्शयेत् दर्शयेद् बहुकन्यां च ब्राह्मणानाम् प्रदर्शयेत् प्रार्यतां दर्शयेत् पश्चात् गौरोबीजमनुस्मरन् ततः संस्नानार्थे देवेशीमाला मंत्रादि सुंदरं घर्मि व्रते क्षणं कृत्वा अमृतं सर्वालंकारसंयुक्तं ### [v3.c25.16](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.16) जलशरे प्रपामध्ये विन्यसेद्देशिकोत्तमः पुण्याहं वाचयेत्तत्र जलापानार्थ (थे)कं स्नापनं कारयेत्तत्र जलक्रीडां समाचरेत् जलमध्ये समापूर्य गंधादीनां समर्पयेत् तन्मध्ये शाययेद् गौरीं जप्त्वा······घमर्पणं रवेरस्तमनात्पूर्व गौरीमावाह्य देशिकः जलतीरे प्रपामध्ये विन्यसेत्स्नपनाद्यकैः संस्त्राप्य कुङ्कुमावाह्य सर्वालंकारसंयुतं ग्रामप्रवेशनं कुर्याद्यागमंडपचोत्तरे विन्यसेवाष्टमृद्द्रव्यं भस्मविल्वदलादिभिः संक्षाल्य शुद्धतोयेन गौरीगाऽऽण्याबुधः चित्रवस्त्रैरलं कृत्य गंधपुष्पाक्षतादिभिः ततो मंडपमासाद्य वास्तुहोमं च माचरेत् पर्यग्निकरणं कृत्वा स्नात्वा संपूज्य मंडपं ततः संमृज्यदंडाग्रे वेदिकां प्रोक्षयेत्कुरुः स्थंडिलं कारयेत् चाष्टोतरलैश्च शालिका प्रोक्षयेत् हुतयेनैवं पूजयेत्सिंहासनं ततः गौरीं संपूज्यादाय मंडपा वायु गोचरेत् विन्यस्याचितस्त्याग्रे रक्षासूत्रं जपे क्रमात् बध्वाप्रतिसरं चैव आवाह्या (ह्य) देयंमंडपे बध्वाप्रतिसरं मंत्रं जपं घोषपुरःसरं धूपदीपं ततो दत्वा विवृद्धिमर्चनैस्सह ततो बालालये गत्वा यात्राहोमं समाचरेत् कुंभं वा करकं वापि समावाह्य जलेश्वरं बलबिद्यापरित्यज्य नद्यापि कूपवापिकेः ततः संपूज्य गंधाद्यैः करकस्थो महेश्वरं शिरसा वाहयित्वा तु शंखघोषपुरस्सरै सर्वालंकारसंयुक्तं मुखमंडपमादिशेत् इंद्रेशानयोर्मध्ये वेदिकोर्ध्व तु विन्यसेत् आदाय चाष्टकरकान् कूर्चपल्लवसंयुतान् अथवा चित्रवस्त्रेण होमसंयुक्त धावयेत् दष्टदोक्षा च शयनं कर्णिकामध्ये चाथधये- ### [v3.c25.17](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.17) थामुखं ### [v3.c25.18](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.18) अथवा चित्रवस्त्रेण शयनं कल्पयेत्ततः ### [v3.c25.19](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.19) ततो गौरीं श्यापयते··········शाययेद् बुधः संपूज्य गंधपुष्पाद्यै। गैरीमं चे तद्देशिकाः ततो अग्निप्रयावजनं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिनासनं ### [v3.c25.20](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.20) सहः ### [v3.c25.21](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.21) समिधाज्यान्नलाजैश्च प्रत्येकं होममाचरेत् समिद्गाहृदयमंत्रे शिरसा च घृतं हुनेत् शिखाया चारुहो दिव्यं विलाजकवचमंत्रतः गौरीमावाह्य मंत्रेण शिरसा दशावारं हुनेत्सुधीः शतमर्धं तदर्थं वा दूय प्रतिहुतं चरेत् द्रव्यांते व्याहृतिं हुत्वा ग्राह्यत्वंते स्पृशेतमां वर्णनो चैव संस्पृश्य जप्त्वा जेवाहुतिं संख्यया प्रायश्चित्ता जेयाहुतिं हुत्वा शतमंत्रेण देशिकाः एवं जागरणं रात्रौ प्रभाते स्नानमाचरेत् सौररादिकलयं न्यस्य तदंते होममाचरेत् ततो गर्भग्रहं गत्वा स्थलशुद्धिं समाचरेत् द्वारधात्री त्रिधा कृत्वा मध्येष्ठों विभाजिते तदेकांशं त्रिधा कृत्वा कालांशं दक्षिणे न्यसेत् व्योमांशं वामभागेन अध्वा सूत्रं प्रसारयेत् तत्सूत्रं तत्सूत्रं स्थाणुतैमर्थं प्रकल्पयेत् तत्सूत्रं मध्यमे व्याप्य गौरीपीठं यथा हरं गर्भाष्टष्टांशके भागे दक्षिणे आपने कुरु पीठं प्रक्षाल्य वस्त्रेण पंचगव्याभिषेचयेत् पीठं मंत्रेण संपूज्य गंधपुष्पादिना बुधः अस्त्रेणाच्छादनं कुर्यात्तप्तश्वेतेव देशिकाः ततो यागग्रहं गत्वा चास्त्रमं जुहुयाच्छतं पादप्रक्षालनं कृत्वा······चम्पविधिना बुधः परिचारकसंयुक्तं स्वस्तिसूक्तसमन्वितं म······शिविके याथ खेटके वा रथेपि वा देवोमारोपयेद्विद्वान् वाद्यघोषसमन्वितं वितानैश्छत्रसंयुक्तं धूपदीपसमन्वितं ग्रामप्रदक्षिण कृत्वा नात्या द्वेशसमन्वितं संपूज्य विविधद्वारे पुष्पायतसमन्वितं संपूज्य विविधद्वारं गर्भगेहं प्रविश्य च व . . . . . पुण्याहं वाचयेत्ततः ### [v3.c25.22](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.22) गर्ते संपूज्ययेद्विद्वान् व्याप्य पूर्वोक्तमार्गतः स्नापयेत्समहादेवं मूर्त्तंतस्य मंत्रवित् दृढोक्तव्याद्वयंचके निशलीं मुनिरोक्षयेत् स्नापयेद् गंधतैलेन सुगंधामलकादिभिः पंचगव्यादिकै स्नाप्य नाले (लि) केरोदकैजैलेः संक्षाप्य च महादेवों नववस्त्रेण वेष्टयेत् संपूज्य गंधपुष्पाद्यैः प्रणवेनैव देशिकः पूर्णाहुति ततो हुत्वा संप्रहेद् ब्रह्मवंधिनो शंखध्वनिसमायुक्तं शंखघोषसमन्वितं छत्रचामरसंयुक्तं सर्वातोद्य समन्वितं ग्रामप्रदक्षिणां कृत्वा द्वारपूजां समाचरेत् ...........स्नापयेद्विद्वान् श्रीपाद्योपरि वर्धनो देवीं संपूज्य गंधाद्यं मंत्र न्यासं समाचरेत् शशिनो मूद्ध्रि विन्यस्य वक्त्र स्वा''''मदां न्यसेत् दृष्टया हृदयं न्यस्य मरीचे शुश्वदेशिकैः पादांशांगु''''''''''''''''गीरौवोजेन संयुतं षडांगं न चरेद्विद्वान् मंत्र कन्या समाचरेत् वर्णोपार्दं च भुवनं तत्वां तत्वेशि संयुतं कलामात्रांस''''जेन ललाटे विन्यसेत्कुहः जीवं न्यासं ततः कृत्वा स्मृतंद्ये सोपद्देशिकः वध्यैयान्नप्रमादाय देवां हृन्मध्यमं न्यसेत् तज्जलेनैव वक्त्राग्य पायसा-नं निवेदयेत् स्नापयेत्सर्वकलशैः वेदोक्तमंपुरस्सरं ततः शुध्दोकं स्नात्वा व्यालशुध्दिं समाचरेत् मंत्रोदकेन संक्षाप्य मंत्र ने दापयेद्गुरुः ततो देवामलकृत्य वस्त्रपुष्पाक्षमादिभिः नैवेद्यां तं ततो विद्वान् षडने न समन्वितं पानीयाचमनं दत्वा नित्याग्निं च प्रकल्पयेत् कुंडे वा स्थंडिले वापि चूलिमध्ये यथा बुधः तृष्णों हुताशनं स्थाप्य दोषयेर्दिचनैः सह प्रणवेनैव संप्रोक्ष्य गौरोमावात्ल पूजयेत् निरिक्षणादिमिशोध्याओ व्याघामंतं देशिकोत्तमः पुष्पाक्षैर्वाथपाम्रैर्वा जुहुयाद्देशिकोत्तमः प्रत्येकं षोडशं कृत्वा चरूणा च घृतेन च ### [v3.c25.23](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.23) पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा गौरीगायत्र्यार्चयेत्बुधः तेनैवार्चेद्देवेशां मावाहाग्नि विसर्जयेत् मुले संपूजयेद्देवीं प्रणम्यानुज्ञया सह द्विरदो''''वाहनांत वापोष्ठांतं वा बलिं ददेत् द्विरदं दक्षिणा पार्श्व तु ज्ञानशक्तिं प्रपूजयेत् वामपार्श्वे क्रियाशक्तिं दद्याग्रे वृषभं यजेत् श्रीदेवीं सन्निदिम्भावे दक्षिणे सप्तमातरः मातंगिनीसमोपेतं नैरृते जानुविस्तृतं पश्चिमे तु धरां देवीं वायव्ये मोहिनीं यजेत् उत्तरे तु शचीं देवीं सावित्रोमोशगोचरेत् गोपुरद्वारपार्श्वे तु शंख पद्म निधीर्यजेत् अग्नि पूर्वेदिग्भागे महिमा चाग्नि गोचरेत् दक्षिणे गरिमा देवीं लघिमा नैरृते दिशि पश्चिमे त्वाद्यक्तां देवीं वशित्वा वायु गोचरे सोमे प्राक्तमहादेवों प्राकाम्यामोशगोचरे नैरृते संधते यष्ट्रा लक्ष्मिका देवता दक्षिणे ईशे प्राकाम्यामेत्रा वापि संयोजयेद मृतैखरौ सोमसं गरयोर्मध्ये सुंदरोमर्चयेत्'''''''' महादेव्याग्रे के मंत्रे कमलास्त्रं समर्च्चयेत् प्रजितो जृंभिणौ रौद्री क्षांति निद्रा विकारिणौ स्तंभनं च षडेतानि शक्ति योजित विनायिका स्तंभिनो कर्णिका मध्ये संधिनौ पूर्वदिकदले जृंभिणो दक्षिणे भागे रौद्री वारुणदिकदले सोमे प्रिय विकारो च स्तंभिन्यां तं बलिं ददेत् द्वारादिबलिपीठांतं बलिबेरसमन्वितं सर्वातोद्य समायुक्तं बलिं दत्वा यथाक्रमं पादप्रक्षालनं कृत्वा''''लयं प्रविशेद् गुहः गोतवाद्यसमापेतं जयशब्दसमन्वितं धामप्रदक्षिणं पश्चाद्देवीं विन्यस्य मंडपे नोग्रजनं ततः कृत्वा केवलं लोह चिंतयेत् ततो गौरों समभ्यर्च्य धूपदीपादिकं ददेत् तोषयेद्देवदेशं प्रणिपत्य क्षमां वदेत् निर्माल्य धारणीयष्ट्वा रात्रौ पूतावसानकैः ### [v3.c25.24](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.24) एवं प्रत्यहमभ्यर्च्य यथा वित्तानुसारतः एवं यज्ञायते मर्त्यः संपूर्णामगवाप्नुयात् इति सूक्ष्मशास्त्रे कामकाष्ट पटलः । इति मध्यार्चनं ॥ ### [v3.c25.25](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.25) अथ वक्ष्ये विशेषेण कामं कोष्टस्य लक्षणम् योगं भोगं च बोरं च शक्ति योजमिति त्रिधा योगं शक्तिहमाभागं पोठाकृति तु रूच्यते उपानं जगताञ्चैव मूसंदो कंपकञ्चैकं कंपपट्टो तदूर्ध्वं स्यादुतवारि समयुतं उपानं पादमेवं स्यात् जघांगेतिरूह्यते कुक्षं तत्कुमुदं ज्ञेयं बाहुयुग्मं तथैव च कंठं कंठमिति ज्ञेयं प्रोक्तं मधरोधरः पट्टिका महापट्ठिका ज्ञेयं धृतवारि शिरस्मृतं योगशक्तिर्भवेद्देवां मियुक्तं पूर्वसूरिभिः भोगशक्ति तथा वक्ष्ये द्विनेत्रं द्विभुजं तु वा ळोहजेन समायुक्तं सर्वाभरणभूषितं आसनं स्थानकं चैव दक्षिगं स्वस्तिकं पदं वामपादं स्थितं वापि दक्षिणं कु(क्रे)चितं भवेत् मध्यमं दशतालेन मानामानप्रमाणकं पूजांशं समवामानं मन्यमं प्रविशिष्यते विधायते तदर्थं मध्यमं श्रेष्ठं पाद्या यं प्रविद्यीयते तदंतरेष्टभागेन नव शक्ति प्रमाणकं पूजांशं नाहतारं तथा चैव स्थूला ते(द्रे)शे विधीयते आभंगं समभंगं वात्यतिभंगमिति त्रिधा क्रमेण नतमानं स्यादाग्नि वेदंषु मान्त्रिकं अष्टादशाञ्च विंशञ्च चतुर्विशांगुलं त्रिधा अभंगादि त्रिभंगामां पादांगुष्टोतरं त्रिधा त्रिवेदं पंचमात्रं स्यात्पावन्तरमुदाहृतं ललाटं वामपार्श्वं तु त्यान्नेत्रांतपुटांतकं स्तनो वामे चलद्वान्ने नाभिवक्षिणपार्श्वके वामेरुपार्श्व वामांग्नि पाश्चिाह्वं प्रलंबयेत् एतदाभंगमिःयुक्तं समभंगं विधीयते मुखं पूर्ववदेवेाक्तं सूत्रध्ये नाभिमध्यमे वामेरुमध्यमे पार्श्व दक्षिणांग्री तु गुल्फके लंबयेत् समभाग स्यात्तिधिभंगं विधीयते मुखं पूर्ववदित्येवं हृदये दक्षपार्श्वके नाभिपाश्वं तु वामेरुमध्यने द्वारमेवहि एवं सूत्रत्रयं प्रोक्तं मासनं तु प्रवक्ष्यते आसने वा महस्तं तु वेदोर्ध्वं स्वस्तिकं भवेत् वरदं वा तथा दिव्यं कटाकांगे तु कटकं तेक्षिणो हस्तं वा वरदं वामहापा प्रसन्नवदनेापेतं सर्वकामार्थ सिद्धिवं कमलालंश्चितं वामसन्यपादार्थ (र्ध्वं) जानुकं करंडमकुये(टा)पेतं केशबंधमथापि वा प्रसन्नवदनेापेतं सर्वकार्यार्थेसिद्धिवं श्यामां द्विनेत्री द्विभुजां त्रिभंगीं सव्यापसव्यस्थित कंचित्रांग्री सव्योत्पलासाकटकास्तनोश्च महस्तमलश्चपर- मेश्वरो च गोगक्ते व्याख्यातं वोरशक्ति रवयरं चतुर्भुजं- त्रिनेत्रं च जटा मकुटमंडितं द्विनेत्रं द्विभुजं वापि स्यानकासन संयुतं स्थानकं समपादं स्याद्वैशाखं स्थानमेव व सुखासनं च कर्तव्यं पर्यकासनमेव च मंदरतालेन ........मतोमानप्रमाणकं स्वप्रमाणेन कर्तव्यं परिवारसमावृतं एकहोनं पदे स्वाप्यामथवा मानुषांशके एकाश्रितममानुष्यां पस्तूते ते च विक्रमे पूजाभागं समहोने मध्यमं द्विगुणं भवेत् पूजांशं त्रिगुणं श्रेष्ठं अल्यमे श्रेष्ठ वेष्टधा भवेत् नववांशां शक्तिमानं त्यज्यांश वर्जयेाजयेत तदुत्सवायत्कि... पादांतं तं भजेत् पंचषष्ठाधिकं भागैकरोहमुक्तं स्याशु भयादिनि संभवं आयनेाविद्वशुपोपेतं योगराशियुतं शुभे तदुच्यते विमानं स्यात्सूनं सतविधं भवेत् मध्यं मध्यं पुरो मध्यं पृष्ट मध्यमे च पार्श्वडे ### [v3.c25.26](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.26) पद्ममध्यं द्विबाहु द्वौ सप्तसूत्रं विधीयते भ्रुशोशकंठमध्ये च वंशकाममध्ये गुल्फमध्ये क्षयोर्मध्ये मध्यमध्यं विधीयते शिखामणिं मौलिमध्ये स्यान्मध्यं हृत्संगमूर्धके नासिकाग्रा स्यात् कंठ स्यात् चैको मध्यममध्यमे कुक्षि नाभेः तथा योनिः पादयोश्च प्रलंबयेत् स्पृशीतं श्रोणिनासाग्रं पुरो मध्यं विधीयते तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सममात्रं विधीयते मौलिमध्यं च पंचार्थे ललाटे कोलकं भवेत् हतेना˙˙˙˙कर्णाभ्यं च सूत्रं स्याद्यवकोलकमृच्यते षडार्थे च हृत्काउदेशे मध्यं च पार्श्वकोलकं हृदयां षट्पंचेव नाभूरथ्यांतरमध्यमे सूत्रमात्रार्थकं चैव नाभीमध्यं च षड्रवं मेकनो मूलद्विमात्रं स्यान्मध्यमूरुसमाक्रमः जन्यांत तु षडंगुल्यात् वसुमात्रकं नालकासार्थ(धं)वस्वंशं सूत्रादंगुष्टपूर्वकं त्यथमात्रसमोपं च पुरसूत्रं प्रशस्यते पुरसूत्रमिति प्रोक्तं पृष्ठसूत्रमथ श्रृणु मौलिमूर्ध्नि तु काटोनां ककुदंशस्य मध्यमे बाणमध्यं च सूत्रं स्यात् पृष्ठमध्यं विधीयते मध्ये शिखामणो मौलि ककुबद्दोतमध्यमे श्रोवंजान्वोश्चजंघानां मध्ये गुल्फस्य मध्यमे लंबितपादमध्यं तु वक्रं वाह्यमघोच्यते पार्श्वं च पद्वं चाश्वं च स्नानमंडलवाह्यके मध्ये श्रोणिक्ष पादो च उरु जंघा च मध्यमे जंघामध्ये कलांगुष्ठ वाह्य स्यात् क्रमवाह्यके उपानमुपमानं स्यात्प्रवक्ष्यामि आंणिकूपर पार्श्वके त्रिवेदा पंचमात्रं स्यादंत रात्रिबिधं भवेत् स्याद्रङ्गमूलांतरमेकमात्रं सार्धंगुलानां तमुमंतरेरे जान्वंतजंघानलकांतंरं च स्यादष्टषड्भागषडंगुलेन मानेसूत्रं द्वयं चैव मणिवंघावसानकं ### [v3.c25.27](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.27) अथ पार्श्वसूत्रं च मणिवंधावसानक द्वांतरे वेदभागं स्यात्पंचभेदावसानकं करंडमकुटोपेतं जटामकुटमंडितं पीतांबरघरं चैव दुकुलांबरमेव च नास्थाय पंचमात्रं स्याद्वयसनामविधीयते गुहफमूर्ध्वं षडंगुल्यं वस्त्रपर्यंतमोष्यते अभयं सव्यं हस्तं स्यात्स्थानचुचुकसोमकं सूत्रात्तलत्यामध्यं तु द्वांतरं त्रयोदशांगुलं वरदं वाय(म)हस्तं स्यात् श्रोणी दुर्वासमायुतं सूत्रद्वांतरहस्तं च त्रयोदशांगुलमिश्यते अथवा वोर्ध्व पार्श्वेव वामो रुद्रयम षट्द्वयं चैव कटकं तु विधीयते बहिरभ्यंतरं वापी सव्यपार्श्वजपाक्षकैः वामं इषकरं चैव पद्म तल समन्वितं जत्रोहिकःको समं चैव त्रिया च सांतांतलिंगे चालयांतर्गता स्यात् वात्प्रोत्सालांदिग्विदिमंस मंचैव कटकं कर्तरोदं डोजापुरं च पद्मं च शंखं चक्रं धरोमिव उ˙˙˙˙शक्ति यमज्ञानशक्ति यमक्रियाशक्ति यम च सांतलिंगे चालयांतर्गता स्यात् वाह्ये सालादिग्विदिक्ष्व- ष्टदेशे तन्मध्ये स्थापयेत् कामकोष्ठतः ॥ ### [v3.c25.28](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.28) इति पद्मंसंहितायां रौरवभेदे कामकोष्ठलक्षण विधिः पटलः ॥ ### [v3.c25.29](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.29) अथातः संप्रवक्ष्यामि कामकोष्ठस्य लक्षणं उद्देशे पूर्वतः कृत्वा पश्चाज्निर्देशमानकं लंबमानाप्यमानाप्या वक्ष्यते स्थानकस्य तु वायायुधानातु˙˙˙˙˙˙˙मकुटं वस्त्रभूषणं न˙˙˙˙भुवं मेदं स्यात् स्थानकस्यापदमेव च समपादं स्थानकं देवो वैशाखस्थानमेव च तद्वेद्यासनं प्रोक्तं त्रिविधं देशमुच्यते मूलप्रासादतारं स्यात्स्तंभाचं द्विरग˙˙˙के भारताल त्रियं गुल्यो लिग्ममानं ततोभवत् ### [v3.c25.30](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.30) प्रासादं तारचातुर्यं पद्ममं द्वारंशव भवेत् द्यंतराष्टविभागेन वामानानामुदोरितं पादोच्चं देशभागं स्यात् चतुरंशमवमाधमं सतांशमथोत्कृष्टं द्वारंतराष्टविभाजिते नवमानेनोकृत्यां तस्मात्तत्त ### [v3.c25.31](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.31) स्वागतं वरदं वापि प्रधो वा कटकान्वितं लां छतोर्वाश्रितं वामं हस्तगोपुच्छसंस्थया अभयं स्यात्करस्याग्रं स्तनचूचुकं घृतं स्वागतं नाभिसोमान्तं वरदं श्रोणितत्समं प्रधो वा कटकाग्रं तु कर्त्तव्यं तत्समं तु वा तत्करो वाश्रितं वापि मोश्रांतं कराग्रदाक तत्सूत्राद्दक्षिणे हस्ते तलमण्ये त्रयोदश चतुर्दशांगुलं वापि पंचादशांगुलं भवेत् तत्सूत्राद्वामपार्श्वं तु द्विसप्तांगुलमेव व पंचदशांगुलं वापि षोडशांगुलमिष्यते श्रोणि कूर्पय योनी भंद्रित्रियंगुलांतरं बहिः प्ररहस्त(स्ता)वसानं च उर्ध्वकायप्रमाणकं मध्यमाभ्यंतरं बाहो मणिबंधावमानकं अभ्यंतरमुखं वापि वहिर्मुखमथापिवा कर्तारियग्रं तु हिक्रायान्तस्करं जत्रुतत्समं कायमध्ये पुरोमानं सुत्रांतत्परो भुजाः द्वंतरं पाणिष्ठिहस्तं च नंद सप्तांशदाह्वयं अंगुलं तु विचित्रेयं परमाने निर्गमं भवेत् तत्त्वाह्रो व(म)णिबंधांतं द्व्यंतरं द्वादशांगुलं छु(च)तुर्दशांगुलं वापि पंचदशांगुलं भवेत् पादांगुष्ठद्वयोर्मध्ये भ्रष्टांगुलमुदाहृतं प्रपदं षडंगुलं वापि भागं पाष्णींतरं भवेत् वाहांगुलं भवेद्दिक्सुषण्मात्रं नलक्रांतरं जंघामध्ये त्रियंगुल्यं जानु द्वंतर ..... द्वंगुलं मंचोकुमघ्यं च उरुमूलमथांगुलं समपादं स्थानकं तं देवां समभ्रष्टवागतं तु वा वैषिशार्कं स्तनकं प्रोक्तं त्रिभंगांगे युतं भवेत् स्वस्ति... दक्षिणं पादं वामपादं तु कुंचितं वामं\[न\]समभंगं वाप्यधिभंगमिति त्रिधा त्रिवेदशरमात्रं च क्रमेण ततमाचरेत् नतमानकं यमयं वरदं पूर्वंकटक मपरोभुजे मूर्ध्नि मध्यं च तत्मोक्तं वामनासापुर्यंतकं अभ्यंतं वामपार्श्वे तु हिकामध्यार्थमात्रकं सूत्रात्स्तनोर्मध्ये .........पंचम्यंगुलमुदाहृतं तत्सूत्राद्दक्षिणे नाभिः त्रियंगुल वा विधीयते तत्सूत्राद्दक्षिणे योगं मध्यमे चतुरंगुलं तत्सूत्राद्वामजां नांतं त्रियंगुल्या समं भवेत् प्रविभंगं मुखे सूत्रं ..... सात्यंचांगुलं भवेत् त्रियंगुलं नाभिमाध्यां च योनीमध्यं शरांगुलं जानुमध्यं गुल्फांगुल्यं स्थितपादस्य मध्यमे चतुर्भुजाकारसंयुक्तं द्विभुजं पाथमुच्यते सव्यहस्तं तु कटकमूत्पलोद्यरसंयुक्तं वामप्रलंबितं वापि वरदं कव्याय लंबितं तत्सूत्रात् कटके मध्ये निम्ननांतु त्रयोदश सूत्राल्लंबारकगग्रं तु नोन्न्रं सा दशांगुलं द्विभुजं च प्रकर्तव्यं चतुर्भुजाकारसंयुतं तत्सत्कारकारख्यो कुत्सनं तु तथोच्यते पर्यकासने वापि अर्धपर्यंकमेव व वामांग्रिश्राययेद्भेत्यात् पादं प्रलंबयेत् चतुर्भंजं त्रिनेत्रं च वरदाभयसंयुक्तं पाशांकुशधरा देवो पद्मापद्माक्षधारिणो ऋजुस्वातसमायुक्तं पद्मपीठे निषण्णके शाश्वितांत्रिक्नजान्वंतं उर्ध्वकार्यार्थे मालकं सूत्रात् लंबितं जांछांतं वेदम(मा)त्रान् तिलान् भवेत् सूत्राल्लोबितपार्श्व्यंतं द्व्यंतरं सप्तमात्रकं नवसूत्रो गुवापिनो भ्रमानं .... त्रिधा भवेत् अन्यांगानि च सर्वाणि स्रानकोक्तवदाचरेत् अथवात्या(न्या)प्रकारेण वामपादं प्रलंबितं द्विपादतलमापोतं वापि प्रभंगं वा त्रिपुत्रकं दक्षिणे पुष्पहस्तं तु वामहस्तासनोत्थितं सूत्रात्पुष्पाधरं हस्तं मध्यनोन्नं त्रिधा भवेत् नवरुद्रांगुलो वापि तत्रयोदशमेव व स्त्रीगंतात् मशिबंघांतं द्व्यंतरं नवमात्रकं उरुमूलात्प्रकोष्ठ्तांतं द्व्यंतरं सप्तमात्रकं वामहस्तात्सतंर्त्वा नोन्नमानं यथाक्रमं कुंचितांघ्रिकजान्वोर्व्यदशं द्विविदशमेव व सूत्राल्लंबकरां तु नोन्नसाष्टा दशांगुलं .... ### [v3.c25.32](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.32) द्विभुजं च प्रकर्त्तव्यं नाभिसूत्रात्समं भवेत् नुनत्वामधिकं दत्वा चांगुलं वा द्वियंगुलं लंबितांत्रि कषाणस्य तंतस्त्रात् द्विदियंगुलं स्पृशं तं वा विशेपेण त्रिण्णामानं तु भागव स्थानकं तत माने तु तदर्थ चासनं भवेत् आसनं तत्रिसूत्रं तु मानसूत्रं पुरोक्तवत् आसनं तु ततं प्रोक्तं प्रयुतानं तु मुख्यते अक्षमालांकुशं चक्रं परशुं पवि(वापि) दक्षिणे कमंडलुं पाशशंखं चा कक्ष्णं वाप वामके आयुधानं मुखं दोर्धं तत्तारं क्रमसंयुतं चतुर्भुजं प्रकर्त्तव्यं अपरे तत्करे तरे तदेवो षड्भुजं चाष्टादशहस्तविशेषतः षड्भुजाक्षस्यमाला च इक्षुपापामयेवहि अभ्न स्यात्पुष्पवाणं च वरदं वामदिक्चरः अक्षमालोक्षशार्णा च पाशं चामयं तथा वरदं वामपादेषु दशहस्तां प्रकल्पयेत् पंचवक्तो जटामौलो त्रिनेत्रं श्वेतवर्णनि श्वेतपद्मासनासोने श्वेतपद्मासनस्थितं अथवा प्रसारकारेण रक्तं वा रक्तपद्मिनी जटामीलिसमायुक्तं किरोटमुकुटं तु वा करंटीकामत्तुंडं वा केशबंधमथापि वा प्रखसार्थ जपावांचि द्विमुखं मौलिदोधिकं शरधिपतिता नाहममैया कानि मौलिवत् मूला ताष्टसप्तांशं मेशेनाग्रस्य तारकं किरोटं तु जटामौलि तार मूलाप्रसध्यय करंडिकाममूला स्यात दक्षयक्ष यतः क्रमात् त्रिपंचसप्तनंदैर्वा ताचया च करंडिकाः चतु'''षूमसंयुक्तं चित्रारत्नैर्विभूषितं जटामकुटभूषाणं अटंति पुष्पसंयुतं ### [v3.c25.33](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.33) वामेऽधर्वे शशिसंयुक्तं सव्येयेनाकैपुष्पयुक्त मौल्यग्रं पुष्पमाल्याभ्यां मुक्ते तामा प्रकल्पयेत् ललाटपट्टसंयुक्तं वगोपुष्पं तथामयं मकुटस्यान्वितं प्रोक्तं वशेभेदमयोच्यते शुत्त्वशामानिमं वशे महावशेमथापि वा श्वेतवर्णामधा वापि निर्मिरक्तं च संयुतं देशेवशेमिति प्रोक्तं भूषणानां तु मुख्यते नाग्यसा वशेप्यंतं षट्सप्तांगुलमिष्यते कल्पोर्ध्वं पंचवक्तू स्यात् वखालंबितकामात् पीतांबरधरं भूष्यात् उरुदामे प्रलंबयेत् रक्तं वा पादजालाभं पादांगुलोयकं भवेत् कटकत्रिसंयुक्तं चित्ररत्नवंधमंगुलीयर्क अरंतुग्रोवमंगुल्यां उत्तरोग्यं प्रलंबयेत् बाहुपूरिमसंयुक्तं चित्ररत्नविभूषितं बाहुदामप्रलंबस्य बाहुपुष्पं प्रलंबितं मकरकुंडलसंयुक्तं सिंहकुंडलमेव व कर्णेसंभूतवेत्कर्णे पुष्पद्वाम प्रलंबयेत् रक्तकंचुकसंयुक्तं द्वे कंचुक''''मिष्यते सर्वाभरणभूल्याखि शृंगारवदनान्वितं प्रत्यंगममितं प्रोक्तं नामभेदमिहोच्यते उमयाशिवतेंदवो पद्म्रापवाक्षधारिखो अक्षोकुंडधारि''''''''प्रमेशिदस्यथाक्रमः शंखचक्रधरादं वो वैष्णवांशो यथाकर्म पाशांकुशधरादे वो क(क)ष्णंपरशुधारिखो महादेवोश्वरो प्रोक्तं पंचभेदं तथामतं त्रिया''''वरंगं श्रेष्ठं द्वितीयां मध्यमं तथा वंतवामधमं विद्यात् स्वस्थानं भवनं क्रमात् सालाभ्यंतरके वा स्यात् द्वात्रिंशद्देवताक्रमात वायुमुख्यापदे मध्ये दगोशानापदंत''''''''''''' ### [v3.c25.34](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.34) ( ग ) ### [v3.c25.35](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.35) अथ गोपुरलक्षणं कथ्यते ### [v3.c25.36](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.36) अथ वक्ष्ये विशेषेण गोपुराणां तु लक्षणम् । चास्तमैण्डलासारादि पद्य प्रोच्यते क्रमात् ॥ द्वारशोभा द्वारशाला द्वारप्रासादहर्म्यवत् द्वारगोपुरमित्येते क्रमान्नाम प्रकीर्तिताः । एकादि भानुभूम्यन्तं द्वारशोभां प्रकल्पयेत् त्रिभूमिद्वात्रिंशभूम्यान्तं द्वारशालाद्वितीयके । त्रिभूमिर्वा चतुर्दशभूम्यान्तं द्वारप्र (प्रा)सादवत् कुरु चतुर्भूम्यान्तुहर्म्याणां पञ्चादशवन्तं तु वा । पञ्चभूम्यादिसारभ्य षोडशान्तलन्तु वा अथ वा सर्वशालानां यथायुक्ति प्रकल्पयेत् । त्रिचतुर्हस्तमारभ्य द्विविहस्तविवर्धनात् नवपङ्क्तिकराद्यं तु एकद्वित्रितलं तु वा । रुद्रभानुक्राभ्यां तु चतुष्पञ्चकुलं तु वा त्रिपञ्चहस्तो विशान्तं रस सप्ततलं तु वा । किं(विं)शान्तं अष्टरुद्रतलं तु वा ॥ त्रिसप्तहस्त चत्वारिंशमेकादशतलं तु वा षट्वेद हस्तपञ्चाशत भानुत्रयोदश सप्तविंशति हस्तादि षष्ठ्यन्तं तु विशेषतः चतुर्दशतलं वापि पञ्चदशतलं तु वा । त्रिंशं हस्ताद्यशीत्यंतं षोडशानांततलं तु वा यथा विशाला यथा हस्तमाने तु वर्धयेत । . . . . . दिना हर्म्यमुलस्या विशाले........ मूलप्र(प्रा)सादविस्तारे सप्ताष्टनवभावि(जि)ते दशैकादशभागं तु एकांशं रहितं क्रमात् शोभादिगोपुरान्तानां विपुलं कीर्तितं क्रमात् ॥ विकल्प्यो भास हर्म्याणां गोपुराणां तु दीर्घकम् मूनालयविशालं तु चतुष्पञ्चषडंशके सप्ताष्टांशैकदोनं तु व्यन्दशोभो........यं भवेत् मूलगेहं त्रिभागेकं भागमष्टांशमेव वा त्रिंशं चतुरंशे तु गुणां तु तथैव च पञ्चभागं तु वेदांशं सान्तेषु प्रथमादिषु शोभादिगोपुरान्तानां तत्तन्मान्यात्त्रयं क्रमात् । तन्तद्देशवशात् वृद्धिशोभाडोनां तु विस्तरम् कल्पेवं हर्म्यमानं स्यात् हस्तमाने तु पूर्ववत् । सपादं सार्धपादनात द्विगुणानु द्विगुणं तु वा तन्त्रिभागैकभागं तु द्विभागं तु तथैव च । शोभादि गोपुरं तान्तु एवं स्यात् हर्म्ये प्रगृह्णताम् तेषु किञ्चिद्विशेषोऽस्ति तद्विशेषं शृणुष्वति हस्तमानेन विस्तारात् गृहीते तु विशेषतः । हस्तक्षोगप्रवृद्ध्या वा हात्या वा मुख्यमाचरेत् आयादिशोभतेभेदं हस्तमानेन कल्पितं । अधिष्ठानस्तंभवर्गल पञ्जरं कूटकोष्ठकम् विस्तारायामतन्माने मुपरिपारिथिंतः । पादान्तरे मध्ये बाह्ये पाद तले तले त्रिविधं गोपुरमाख्यातं षोडशानां तलं भवेत् विस्तारायामसमाख्यातं तेषां तुंगमथोच्यते । विस्तारे सप्तभागं तु तंत्तुंगे वसुभागया विस्तारसप्तडंशांशे द्वितीये उच्चायं भवेत् । विस्तारे सप्तभागं तु पञ्चाशं तु तृतीयकम् विस्तारे सप्तभागं तु षडंशं तु त्र्योदश विस्तारे सप्तभागं तु चतुर्दशांशं तु पञ्चमे एते गोपुरसप्तां षोडशांशं तदुच्चयम् । ### [v3.c25.37](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.37) सप्तगोपुरमाख्यातं षोडशानां ततात्मकम् अंशं पूर्ववदुद्दिष्ट्वा तले तले तु वर्धयेत उत्तरादिरथूपिपर्यन्तं शाखाक्तं तु प्रगृह्यतां विस्तारामयोर्मध्ये बाकवाह्नामुच्यते । विस्तारस्य त्रिभागैकं चतुर्भागैकमेव च पञ्चभागे द्विभागं वा सालाद् बाह्ये तु निर्गमः सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडंगुलवर्धनात् पञ्चहस्तविनिर्यान्तं क्षुद्राणां द्वारविस्तृतं । द्वाराणां तु तथा प्रोक्तं हैयमाने तथा . . . . . । तारे पञ्चांशसप्तांशे सप्तांशे तु दशांशके अन्यर्थं पाददोनं तु द्विगुणं द्विगुणं तु वा सार्धपादं तु पादं वा द्वारोत्सेधं तु सप्तधा । लिंगस्य मध्यमहारे मध्यमं तु वदाम्यहम् । शिवानि भूतधातुश्च नवांगुन विशेषतः । लिंगमध्ये तु वामे तु द्वारमध्यं प्रयोजयेत । तन्मध्ये गोपुराद्वाथ ध्रुवयापादसंयोमतम् । मुखं वक्ष्ये समारभ्य यावदेकोनविंशति तावत् पक्तिस्तु विस्तारे द्वयर्थं प्रकल्पयेत् । यावत् पंक्तिस्तु यान्या सेयतेपाच पडिकया । विस्तारे पञ्चभागे तु शुभांशं गर्भगृहकम् शेषं कुड्याविशालं स्यात् तारामहं वा प्रहस्तथा । एवमेकतलं ख्यातं द्वितलं तथोच्यते विस्तारे सप्तभागं वा आयामे पि तथैव च युगांशं गर्भगृहे तु शेषं कुड्यविशालकम् । एकांशं कर्णकूटं स्यात् युगांशं गोष्ठदैर्घ्यकम् द्वारांतरंशिवांशं स्यात् कल्प्यमेवं तु मेव वा विस्तारे सप्तभागं स्यात् नवभाग तथायतम् शालादीर्घे तु पञ्चांशं वायामे तु प्रकल्पयेत् हारांतरं तु कूटं च एकैकांशे न कारयेत् कूटान्तरसमायां शेषं हारांतरंत्तिमम् । हारान्तराधमानेन भद्रं वा भद्रपञ्जरम् द्वितलं ह्येवमाख्यातं त्रितलं चाधुनोच्यते नवांशं विमधे(जे)त व्यासं अ यामं च तथा भवेतु गर्भगृहं गुणांशं स्यात् शेषांशं ग्रहपिण्डकः ### [v3.c25.38](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.38) अलिन्द्रांशैकभागेन हारव्यास शिवांशकम् कर्णकूटशिवांशेन शालावामं गुणांशकम् एकांशं पञ्जरं व्यासे मर्याशं द्वार्योन्तरम् कल्प्येष्वं चादिभूम्यान्तं पूर्ववत् शेषवत् भवेत । त्रितलं ह्येवमाख्यातं चतुर्थ भौमथोच्यते विस्तारे तु दशांशेन गर्भगृह गुणांशकम् गर्भगृहं तु शेषेण मध्यांशं कुड्यविस्मृतम् अलिन्दं एकभागेन हाराव्यास प्रथा भवेत पञ्जरं कर्णकूटं च एकैकांशेन कल्पयेत् कूटान्तरसमायामे शेषं हार्गशपञ्जरम् शालायामं तु वेदांशं मर्याशं द्वार्योतरम् आदिभूम्येवमाख्यातं ऊर्ध्वपूर्वमदाचरेत् विस्तारे तु दशांशे तु भागांशं तु तथावत्तम् पूर्वं पदे च शाला च पञ्चभागेन कल्पयेत् शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं चतुर्भूमिरिदं परम् चतुर्थम्येवमाख्यात पञ्चभूमिसथोच्यते । तारमेकादशांशे तु आयामं च तथैव च गुप्तांशं गर्भगृहं तु द्विभागं भित्तिविस्मृ(स्तृ)तम् अलिन्द्रांशैकभागेन हाराभागेन कल्पयेत् एकांशं पञ्जरं व्यासं . . . . . व्यासे शिव शंकम् शालादीर्घं तु वेदांशं कल्प्येवं प्रथमं तलम् तस्योर्ध्वं भूमि यातं पूर्ववत् परिकल्पयेत् तारं एकादशांशं तु तत् दीर्घं तु त्रयोदश शालायामं तु पञ्चाशं यायामं तु प्रकल्पयेत् कूटकोष्टादिसर्व्वीसम प्रागिवेव प्रकल्पयेत् पादं विष्ठानयोस्तुंगं मूलप्रासादमूलवत् चतुष्पञ्चषडंशं वा सप्ताष्टनवमेव वा दशैकादशभागं तु कृतेका शेषपोठकम् शेषं तु गुणभागं तु कृत्वैकांशं धरातलम् द्विभागं चरणोत्तुं वा कल्पयेत् कल्पवित्तमा उपपीठं त्रिभागं तु तुमं पोशोपपीठकम् अथवा हस्तमानेन द्वारमानमथोच्यते त्तुंगं चतुष्पञ्च षट्सप्ताष्टनवभाधि(जि)ते दशरुद्रविभागं तु कृत्वैकांशावशेषतः ### [v3.c25.39](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.39) उपपीठोऽथ शेषं गुरुभागं विभानि(जि)ते अधिष्ठानं तदंकोशं द्विभागं चरणोदयम् पादबन्धमधिष्ठानं पादान् बाह्याधरातलाम् मूलवस्तुनिरोध्यैव पादाधिष्ठामञ्चकम् अथवा द्वारतुंगं तु षड्भागं तु विभाजि(जि)ते गुणांशं चोपपीठर स्यात् एकांशं तु धरातलाम् द्विभागं चरणायामं एवमेवं विधीयते उपपीगे(ठे)श्चतुर्भागं मङ्घिभागं विधीयते एकांशं तु मसूरैश्च पादायामद्विभागया एकांशं प्रस्तरोत्सेधं कल्पयेत्कल्पवित्तम् अथवान्यप्रकारेण उपपीठोक्तवत् कुरु । शेषन्तु पूर्ववत् कुर्य्यात् युक्तायुक्तं द्विजोत्तमा होमान्तं सोमान्तं वा चरणायामे विधीयते पादबन्धमधिष्ठानं द्वारशीभादिता कुरु । स्तूप्यान्तं उत्तरान्तं च रसविभागं विधीयते सपादं प्रस्तरोत्सेधं सत्यांशं गलतुंगकम् । पाद्येन ग्रन्थि(श्वि)नोभागं तु शिखरं शिखरे शेषं शिखोदकं एकमेव तलं प्रोक्तं द्वितलं शृणु सव्रतम् । ### [v3.c25.40](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.40) उत्तरादिसूचिपपर्यन्तम् ### [v3.c25.41](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.41) उत्तरादि शिखान्तं च नवभाग विभाजि(जि)ते प्रस्तरोत्सेधं सपादांशं तद्वयं चरणोदयम् । मञ्चमानं शिवांशेन तन् समं कन्धरोदयम् शिखरं सार्धवक्षांशं त्रिपादं तु शिखोदयम् द्वितलं ह्येवमाख्यातं त्रितलञ्चाधुनोच्यते । स्तूप्यान्तं उत्तरादीनां भानुभागं विभाजिते प्रस्तरोत्सेधं सपादांशं सार्थद्वयंशांघ्रितुंगकम् कपोताञ्च शिवांशेन चरणायां द्विभागया मञ्चमानं शिवांशेन चैकभागेन कन्धरम् शिखरोच्चं तु पक्षार्थं शेषभागं शिखोदयम् त्रितलं ह्येवमाख्यातं चतुर्थममथोधूयते । उत्तरादिशिखान्तन्तु द्विनवांशनिभाजिते पादुनद्वयंशमंवाच्च गुणांशं चरणोदयम् तदर्थं प्रस्तरोत्सेधं सार्थ द्वंशांघ्रितुंगकम् ### [v3.c25.42](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.42) तदर्थं च मानञ्च द्विभागं चरणोदयम् तदर्थं प्रस्तरोत्सेधं तत् समं गलमुच्यते गुणांशं शिखरोत्सेधं शिखामानं शिवांणकम् चतुर्भूमिस्समाख्यातं पञ्चभूमिमथोच्यते । शिखान्तं तूत्तरादिश्च त्रयोविंशतिभागया द्विभागं प्रस्तरोत्सेधं सार्धद्वयांध्रि तुंगकम् । तदर्थं मञ्चमानं तु त्रिभागं चरणोदयम् । तस्यार्थे(र्धं) प्रस्तरोत्सेधं चरणस्योर्थे(र्धे) पक्षकं तदर्थं(र्धं) मञ्चमानं तु पादतुंग द्विभाजि(जि)ते प्रस्तरोदञ्चं(चं) शिवांशेन कन्धरोञ्चं शिवांशकम् सार्थद्वयंशं शिरस्तुंगं शेषमेकं शिखोदयम् । पञ्चभूमिस्समाख्यातं रसभूमिमथोच्यते हस्तभादिशुमाख्यातं भाय्यादिशुभसंख्यया एकादिपञ्चभूम्यान्तं वक्ष्ये संशिल्पशास्त्रतः त्रिचतुर्हस्तमारभ्य नवपङ्कति विस्मृतम् सप्तादशकराजैवं द्वितलादि विमानकम् तारे सप्तदशोत्सेधं अन्यर्थे तु त्रिपादकम् द्विगुणं तु तदुत्सेधं शान्तिकमे पौवृकमानथा घयदं चाद्भुतं चैव चतुर्थोदयमीरितम् चतुरं वृत्तमायामं द्व(द्वय) श्रवृत्तं षडश्रकम् अष्टाश्रममाकृतिरथोष्टां शिखरेवत तथैव च । समन्त्रिपादमर्धं वा मुखमण्डपमिष्यते समन्तमण्डपं यस्या शान्तगलकम संवेशकम् एकहस्तद्विहस्त प्रासादांशांशमेव वा अन्तलय्य विस्तारं द्विदण्डम् तस्यवेशनम् युग्मस्तंभसमायुक्तं युक्तया सर्वांगशोभितम् सावकाशान्तरालं चेतद्वित्रिहस्तारं तु वा पार्श्वे सोपानसंयुक्तं हस्त हस्त विभूषितम् धर्मे कुष्ठ्यार्थिकं तत् समं पापाद्रूनवाभि········ ### [v3.c25.43](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.43) विष्कंभमानकम् ### [v3.c25.44](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.44) तद्युञ्जायातकरेषु हस्तमानाहोने त्रिवा········ हानत्रिपादकंप्रर्थे मथाविधातम् । तत्रैववस्तुनि यथोचितमाकरैश्चे हानिश्चा वृत्तिकमनिन्दामनेकश्राजैः ### [v3.c25.45](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.45) विमानं भवनं हर्म्यं सौधं धामनिकेतनम् प्रासादं सदनं सद्मगेहंमावसथं गृहम् । आलयं निलयं वा समस्तिदं वस्तु वास्तुकम् क्षेत्रमायतनं वेश्म मन्दिरं धिष्ण्यकं पदम् । लयं क्षयमागारञ्च तथोदवसितं पुना स्रानं मिन्यावमुक्तानि पर्यायोरूपानि पण्डितैः । गेहं तु भूतांशं त्र्यंशं नर्भगेहकम् बाह्यभागे तु सप्तांशं युगांशं नातिरोहकम् बाह्यांशं नवभागेन रुद्रांशे नवभागं तु धामे त्रयोदशांशे तु व्यंशे नवभागं तु सप्तदशनवांक्षकम् स्तारार्थं तु ते सर्वे नातिगेहविशालता विस्तारार्थे तु ते सर्वे नातिगेहविशालता— एकद्वित्रिचतुष्कं च षडंशांशैकभूमिके पञ्चषट्सप्तभागं तु द्वितलस्य विधीयते । सप्ताष्टनवभागं तु दर्शैकादशभाविकम त्रितलस्य विधातव्यं भागमेवं प्रकीर्तितम् । त्रिचतुष्कं च षण्मात्रं पादविपमिष्यते । सपादसार्धं (धे) पादूर्न द्विगुणं द्विगुणं तु वा दारुस्तंभस्य विस्तारे सर्वेषाम्रा प्रकीर्तितम् अथवा पादविष्कंपं पादोत्सेधं वशेन हि तत्तत् पादोदयेयं तु वसुनन्ददशांशके एकैकपादविष्कंपमदाण्डस्थैव वर्तति । त्रिभागद्वयमर्थे (र्धे) वा चतुर्भागेन मेव वा कुड्यस्य स्तंभविस्तारे प्रासादं सार्वदेशके रसमुनिवसुभागे स्तंभं तुंगशफेन हडतरमिति नार्क नर्कं चानतं वेदिकायां । तदुदयगुणवेदक्षकशैकैकं शमर्धे द्वयमुपरि च बन्धम् शेषाभं गलं स्यात् चन्द्रर्द्धिवन्धौ आग चुतांशयुग्मं शेषं कुंभे मूर्धिनकण्ठे समञ्चे । पादे पादाधा(धा)रके भ्रष्टाशतुंगे षड्वर्गो स्यात् सञ्चितसैक शाफ भूमौ । ### [v3.c25.46](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.46) त्रिभसप्तांशे प्रस्तरे चोसरांबस्सत्तवर्षे स्यात् सातुभागं कलान्तं । आलिंगन्तश्चास्विस्तस्तं प्रदीक कुर्यात् दूर्ध्व वाद्यमनिहर्म्यं । अथवा प्रस्तरोत्सेधं दण्डमानेन कारयेत् दण्डमध्यं त्रिपादेऽश्वे मुकारं त्रिविधं भवेत् कपोतोच्चं द्विदण्डार्धं लंबनं सार्धदण्डकश्च । तत्समे निर्गमश्चापिदण्डं सार्धदण्डकम् शेषप्रस्तारमानं तु पञ्चभागं विधीयते आलिंगसमांशेण कुर्यादन्तरितं पुनः प्रत्युरसेवान् विभागाभ्यां मेकांशवायनं भवेत् हर्म्ये ताराष्टमागैकं होने वेदिकं विस्त्(स्तृ)तम्। वेदितारं चतुर्भागं विस्ट्(स्तृ)तम् शिखरस्य त्रिभागैकं नासिकाविस्तू(स्तृ)तं भवेत् शिखरे पञ्चभागे तु द्व्यंशं फलकाविस्तू(स्तृ)तम् फलिके पञ्चभागे तु वेदार्थं पञ्जविस्ट्(स्तृ)तम् पञ्जरागन्त्रिभागैकं कुभस्योचवलक्तकम् वलप्रस्यत्रिभागैकं कुंभस्योपरि कन्धरम् अन्यरं त्रिगुणं पालितं त्रिभागेन कुड्मलम् समं त्रिभागमर्धं वा महानासिखिनिर्गमम् तदयसत्रिचतुर्भागं होने स्कन्धरतुंगकम् शक्तिय्वचं(जं)तदूर्ध्वेाचं(चं)त्रिपादं वा विधीयते कन्धेरोच्चं त्रिभागैकं वेदिकाद्वयमोरितम् सार्धदण्डद्विदण्डं वा क्षुदनास्या विशालकं पादोत्सेधे वन्दि मन्टापाम्रागे हारोत्सेधे तत्त- देकांशहीनं । विस्तारं स्यात् तत्ततुश्चाश्रैमानाद्वारे कुर्यात् हर्म्यमध्ये सुराणाम् । योभ्यासपादविष्कंभमानं पादाधिकत्वं पादमंधे त्रिपादम् । बाहुल्यं स्यादाुत्तो वेदभागे बाले सार्धि क्षेपम' तु त्रिभागे । भित्तिव्योसे द्वादशांशे तु बाह्यो पाञ्चांशान्त द्वारयोगस्य मध्यं तद्गतवान्तं स्तंभमन्दो ### [v3.c25.47](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.47) तयोश्च मध्याप्रोकं भित्तिमध्यं विधिज्ञैः । धम्मान्तं वा च गन्धान्तं कैल्वान्तं गलान्तकं भद्रिकान्ततल पश्चभेदं सर्वं बुधामास्तु । तत्तत् जातिवशात् प्रोक्तं घनद्वारे विधिक्रमात् धम्मान्तं शूद्रजातीनां वणन् वैश्यं प्रकल्पयेत् । कुमुदं क्षत्रियं ज्ञाप्य कण्ठं विप्रमहोच्यते पट्टिकां देवसंज्ञाप्या सर्वथा तेषु योगिकम् ध(ज)लद्वारमिदं क्वापि बाह्ये नालं प्रयोच(ज)येत् द्वादशांगुलमारभ्य त्रित्र्यंगुलविवर्धनात् चतुविंशांगुलावावत् आयाम पञ्चधा भवेत् । षस्ता(स्ता)ष्टांगुलमारभ्य द्विव्यर्थंगुलविवर्धनात् तारे षोडशमात्रान्तं पञ्चधा परिकीर्तितम् । समं त्रिपादमर्धं वा घनचित्रं तु मध्यमे त्रिचतुष्कं च षण्मात्रं तारे तत् समनिष्ठकम् । मूलात् पञ्चविभागं स्यात् मकतारे समाश्रितम् कद्रितं सिंह वक्त्रं स्यात् किञ्चित् मूलानताव्रतम् । घव(क)नालं प्रकर्तव्यम् वामे प्रासादमध्यमे अन्तःपीठस्य नालस्य समे वा बहिरिष्यते । विस्तारायाममुत्सेधं सर्वांगानोच्चमाक्रमात् संक्षेपदर्द्धमुद्दिष्ट अलङ्कारमथो(यो)च्यते । तततथोवास्तुकवैधवनौ श्रीमार्गं स्यात् फली- कृतोपयुक्तम् । मध्ये भद्रं श्रीविशालं तदैव स्व श्रीचोविष्टकं स्वस्तिवन्धाः । वेदाश्राभं तत्तृत्रिश्वाकरं स्यात् दवोथ श्रो- वृततथ हस्तिपृष्टं हि नाम्ना त्रतवाश्रामं शीर्षकं स्कन्धकान्तं तत्तत्तश्राश्रा तत्तदायामयुक्तिः । मध्यै भद्रयुतं मकरैःकूटं च युक्तं तु मस्तके कोटकं कुंभ भद्रनास्यम् वृत्त वा गलमस्तकेनाभै तत् केसरं प्रोक्तं युम्गतावामलं शिरः । पञ्चसप्त तु भागे तु त्रिद्यंशे मध्यमङ्ककम् नागरद्राविडं चैव वेसरं च त्रिया भवेत् । चतुरश्रकांतताश्च च नागरं परिकीर्तितम् । षष्टाश्रं च षडर्थं च तत्तदायाममेव च सोऽचिद्भाविदमित्युक्तं वेसरं तु प्रवक्ष्यते ॥ वृतं वृत्तायतं द्वयश्रं वृत्तं चातिप्रकथ्यते स्तुप्यन्तं चतुरश्रं वा नागरं वा प्रकोर्तितम् पादादि स्तूपिपर्यन्तं श्रीवास्तुप्रसृति वृत्तायात् वेसरं तमुदाहृतम् ग्रीवाकप्रभृतिवस्वश्रं विमानं द्राविडं भवेत् तले तले विमानानां देवादिक्षु न्यसेत् क्रमात् पूर्वाद्या द्वारपालौ तु नन्दिकाकौच विन्यसेत् दक्षिणे दक्षिणमूर्त पश्चिमेऽच्युतमेव हि । अथवा लिगसंभूतं उत्तरे तु पितामहम् मण्डपे मध्यमे भद्रे दक्षिणे तु विनायकम् तत् पूर्वे पश्चिमे वाापि मुत्तवृषी विशोद्यतः ॥ कात्यायनि च तद्भागे क्षेत्रपालं तथैव च स्थानकं लासनं युक्तं दिशामूर्ति न्यसेत् बुधाः विशेषेण कनोपेत रूपाणां वा विधीयते एवं मूलतले प्रोक्तं उपर्युपरि वक्ष्यते पुरन्दरे न्यसेत् पूर्वे सुब्रह्मण्यमथापि वा दक्षिणे रा(श)रमद्रं चं नारसिंह च पश्चिमे उत्तरे तु विधातारं धनदो वा विशेषतः एवं द्वितलं विन्यासं त्रितलं नमुशृद्धनाम् । तले तले म(भ)टान् सिद्धान् गन्धर्वादिनृर्मुनी न्यसेत् षोडशप्रतिमाश्चैव सर्वन्तपरिकीर्तिताम् ग्रीवाधस्तात् प्रतेहार्थे कोणे कोणे नृपान्न्यसेत् सर्वेषामपि देवानां तत्तदाहनमोरितम् इन्द्रेभादिभिः युक्तिं विमानं संपदां पदम् कूपैर्माडे स्तोराणमैथ्यभेदैर्युक्तं सर्वमिशोमं नानाधिष्ठानां त्रिवेद्यादियोगम् । या(था)न्नः प्रोक्तं ते तया नामयोगायमैशालेः पञ्जरं तोरणं मध्यमद्रम् । ### [v3.c25.48](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.48) मयमते वास्तुशास्त्रे एकभूमिविधानो नाम एकोनविंशाध्यायः ॥ ### [v3.c25.49](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.49) अथ जीर्णोद्धारं लक्षणं ### [v3.c25.50](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.50) अथ वक्ष्ये विशेषेण जीर्णोद्धारणं लक्षणम् वसिष्ठादिकृष्याणां चेश्वरेण प्रचोदितम् ॥ भूलोके तु प्रतिष्ठा स्यात् देवालय विशेषतः । ऋषिभिः पूजितं पूर्वैमसुरराक्षसकिन्नरैः ॥ नृपैः नरैश्च विप्रैश्च सेवभिश्च प्रतिष्ठितम् ॥ मरणामने वने चैव नदीतीरेषु मध्यमे जीर्णे पुरातनं बिंबं ……… मतिमान्नरः । पूर्वस्थाने बिंबमेदा पदमेदमथापि वा । स्थानमेदं मूर्तिभेदं गमेभेदं तथैव च ग्रामभेदं राज्यमेदं बिंबभेदं यथाक्रमात् । जीर्णलिंगस्यांङ्गिभागे वायुतैलानलायता शे प्रतिष्ठां कारयेदुक्तक्रमेण स्थाननाशनम् कर्तृदोषं महाव्याधिः प्रजानाशं विशेषतः कलहं सस्यनाशं च विद्यते नात्र संशयः पूर्वोक्तानां दिशां अन्यादिक्षु कर्तृजयाप्रदम् । पुत्रपौत्रादिवृद्धिश्चासां भक्ति प्रजायते चालये चाथ्रे च प्रतिष्ठामृतऋिक्षके दृष्ट्याभावे तु नक्षत्रे पूर्वस्थापनकल्पितम् विवस्यकर्तृ वस्तूनां किञ्चित्भोगं भविष्यति आलयं स्थापनं वस्तूनां शीघ्रचन्द्रवत व्याधयः चोरपीडाश्च पूजाफलं तु निष्फलं तस्मात् सर्वप्रयत्ने नपूर्वस्थापनम्। चरेत् कर्तृन योजयेत् धीमान् शिल्यस्थापनसंख्यया पदं च पदमेदं च पदपूर्वेसमामलम् स्थपतिः स्थापने चैव चललेंगे मूलक्रम् उत्तरायणमासे तु पूर्वपक्षे विशेषतः । कर्तानुकुलनक्षत्रे वधवैनाशिकं बिना जोवदृष्टिबलोपेते शुभदृष्टिसमन्विते । तस्मात् सर्वप्रयत्न नजोर्णोद्धारमाचरेत् तस्य व्याधिभयं नास्ति न च शत्रुभयं कचित् । नृपकोचं शिशुद्रोहं गुरुद्रोहं विनश्यति । बहुव्यनाशनं सर्व्यं सर्वदोषनिवारणम् ॥ अपमृत्युभयं नास्ति सर्वेषां भाग्यवर्धनम् बाहुपुण्ययुतं कर्तुं जोर्णोद्धारणस(सं) भवम् । तस्यपुण्यफलं वक्ति शक्तये बसथोश्वराः ॥ ### [v3.c25.51](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.51) इति शिल्पशास्त्रे शतविंशतिः अध्यायः ॥ ### [v3.c25.52](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.52) अथ शंकुस्थापनम् ### [v3.c25.53](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.53) वक्ष्येहं …… परिच्छेदं धैयेसति उत्तरायणमासे तु शुक्लपक्षशुभोष्यये । प्रशस्तपक्षनक्षत्रे विमले सूर्यमण्डले । गृहीतवस्तुमध्ये तु समकृत्या भूतले । नदण्डमालेन समं तु चतुरश्रकम् तत्र मध्ये क्षापयेच्छंकुतन्मानमधुनोच्यते ॥ रूपरन्तिमात्रभावाने सप्तमेकांगुलं भवेत् मूलपञ्चांगुल चासं सुन्यकं नौत्पलं वरम् ॥ अष्टादशांगुलं भल्यं कन्यासप्तादशांगुलम् आयामे सदृशं नाहं मूलेग्रे तु नवांगुलम् ॥ दन्तैश्चन्दने चैव खदिरं कुदरश्शमि । शाकं च तिदुकं चैव शंकुं वृक्षमिरितितम् ॥ अन्यैस्सान्द्रं मैप्रोक्तं तस्याग्रं च प्रवृत्तकम् शंकुद्विगुणमानेन तन्मध्ये मण्डलं लिखेत् ॥ पूर्वापराह्णयोच्छाया यदितन्मण्डलांततः विन्दुद्वयं सूत्रं पूर्वा परादिभिष्यते ॥ बिन्दुद्वयान्तरं साम्त प्रवृरामनवृध्दाः दक्षिणेत्तरगं सूत्रं मेवं सूत्रद्वयं न्यसेत् ॥ धायया दक्षिणे वामे नीत्वा सूत्रं प्रयोजयेत् । अन्यायां वृषमनेशा प्रवच्छाया अनात्यहि । मेषे च मिथुने सिंहे तुलायां द्वयंगुलं नयेत् कुलिरै वृश्चिके मत्स्ये शोधयेत् चतुरंगुलम् ॥ धनुःकुमे षडंगुल्यं मकरेष्टांगुलं तथा छाया दक्षिणे वामे नोत्वा सूत्रं प्रसारयेत् ॥ शण्युप्या यतारज्जु तालके त्वयकल्कजैः । कार्पासपट्टसूत्रेस्तु च दर्मेश्च त्यकल्कजैः ॥ शंकुलाग्रसमास्थूला त्रिवर्तितमिवर्चि(जि) ताः देवद्विजमहीपानां शेषयेाश्व द्विवर्तिका॥ ### [v3.c25.54](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.54) खदिरं खादिरं चैव मधूकं क्षीरिणं तथा स्नातशं कुङ्कुमः प्रोक्तं मन्यवासरगुरुजम् ॥ एकादशांगुलाद्येकविंशे मान्तात्तदैर्घ्यकम् पूर्वमष्टिस्टानाहस्त्यान् मूलं सुचिनिभं भवेत् ॥ स्थपतिर्वरवेषाढ्याः प्राङ्मुखोवाप्युदङ्मुखः दक्षिणे नाणलगुष्ठ ताडयेदृष्टाभिः क्रमात् ॥ हस्तेके नेत्रे नयनगुणयुगं चाब्धि उद्वलसमं नेत्रे कवचानचन्द्रौ नवनवतकं बहिवेदाब्धिवाण षट्पद सप्ताष्टकाष्ठौ मुनिरसरसकं भूतवेदाब्धि चाक्षं नेत्रं मात्रं च मेषादिषु शकेरस्मिन् दिने यच्छ्वयं ध्याव् । समाक्ष्यभानुर्गमनं ह्यरांधि कन्यकां यजेत् परोक्तांगुलिमानमुक्तिः । ततस्तुकाष्टमृपशृद्ध तद्वशंग्य विस्तृतमविद्धोत वस्तुमन् । ### [v3.c25.55](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.55) इति मयदेवसूत्रशास्त्रे शंकुस्थापनं समाप्तम् ॥ ### [v3.c25.56](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25.56) श्वेतपूर्णं त्रिभागं स्यात् त्रिभागं चैव गुग्गुलम् । भागार्थं लाक्षसंशं स्यात् तदर्धं तु कषायकम् । अन्यानि शेषं द्रव्याणि एकैकं तु प्रमाणकम् । _First 56 of 153 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25)_ ## Cites (3) - [Mānasāra](https://indike.org/pramana/in.art.silpa.dravida.manasara) — Sanskrit - [Pādmasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.vaisnava.pancaratra.samhita.ratnatraya.padma) — Sanskrit - [Rauravāgama](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.agama.rudra.raurava-works.raurava) — Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25](https://indike.org/pramana/ins.art.acharya-1927.v3.c25) · Pramāṇa