Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c27.s24: Chapter XXX
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c27.s24
- Language
- English
Chapter XXX
v3.c27.s24.1
1\. (1) I. विद्यानस्य for विधानंच as in J. and the other Mss.
(2) C. omits the first 21 lines. 3\. B. यन्मनेारम्य । 4\. (1) I. J. विमाने for विधाने suggested by B. and the other Mss.
(2) I. भित्ति for भक्ति suggested by J. and the other Mss. (3) J. संयुतम् for संग्रहम् । 5\. (1) B. पंचार्थं for पाञ्चालं । (2) B. मध्यकांतारविंदकं for the second *pāda*. 6\. I. पङ्कधर्म्या....धारकम्, J. पङ्कहम्यैधरान्त, B. हर्म्येोदरांतकं for वंशकं मामर्यंतया, as given in lines 32, 34. 8\. (1) I. नव for रवि suggested by the other Mss. and the contents. (2) B. तु चाष्ट, I. J. चार्यवेद which is impossible in consideration of the following line; cf. also 11. 9\. B. J. प्रागुक्तवन्नयेत् for the last expression. 10\. The *codex-architypus* omits this line, but in its place repeats the line 14; it is, however, necessary here and has been included in all other Mss. and is also suggested by the contents. 14\. (1) I. के for कम् suggested by J. and also I. (see note 10 above);
(2) B. त्रिभक्तं च द्विभागिकम् । 15\. (1) B. J. षडंश । (2) J. तद्दूयंशं for तस्याङ्गं । 16\. (1) 1. ता, B. तु for का suggested by J. and line 5. (2) I. J. काराङ्गसा for लङ्गारसं suggested by the other Mss. 17\. B. त्रिशं for त्रिदश । 18\. J. हार B. हारा for the second शाला । 19\. (1) I. द्वि[for द्वयं suggested by J. (2) J. पञ्जरं । (3) I. सान्त for चान्त, (B. पंचमशाला), suggested by J.
v3.c27.s24.2
21. B. च क्षुद्रहा०, I. भारः for हारे ।
22. I कूटनव for कुटानां च suggested by J. and the other Mss.
23. I. मन्न, J. मद्रं ।
27. I. प्रागुक for भागंतु suggested by J.
28. C. पूर्वं for भूत ।
30. C. leaves the second *pāda* in lacunæ.
31. (1) J. हारे । (2) I. एक for चैक suggested by J. and the other Mss.
32. (1) B. वक्त्र for वंश । (2) C. leaves the first *pāda* in lacunæ.
(3) Both I. and J. read वंश as पङ्गु in line 6 above, see note thereunder.
33. I. वम for वा suggested by J. and the other Mss.
34. J. कूटं ।
36. J. धन्वितम् for धन्वितः । One line between 36 and 37 describing the Gurjaka or Sphūrjaka type is apparently missing.
37. J. भान्तिकम् for मंचिकम् ।
38. J. भागेनस्य लक्ष for भागेन युगांशं ।
40. I. प्रागुदक्विय for प्राम्वदुच्चय suggested by J. and the other Mss.
41. I. चाष्टादश for द्वादश suggested by J. and the other Mss. and the contents.
42. I. लिङ्गं, J. लिन्द्रं for लिन्द ।
44. I. उध्वं for उच्योर्ध्व, C चर्च ।
47. I. एकाशालार्थं, J. एकात्यर्थं ।
48. (1) B. C. J. तु for च । (2) I. चा लिङ्ग । (3) J. कूटस्यलिन्द्र ।
50. I. एक for चैक suggested by J. and the other Mss.
52. J. चोर्ध्वं for मूर्ध्नि ।
54. I. तम for सम suggested by J. and the other Mss.
55. (1) J. मांत्रां for माङ्क । (2) J. महा for क्षुद्र ।
58. I. J. द्विन्नले, B. चिविसेत, C. विदिक्षु ।
59. B. हर्म्ये च, C. रलह हारा च ।
61. J. हारा, B. मार्ग, C. हारमध्ये तु क्षुद्रशाला ।
62. C. त्रिन्त्रि, compare line 45.
v3.c27.s24.3
63. (1) I. एक for चैक suggested by J. and the other Mss. (2) B. वर्त्तनान् । (3) C. omits this.
v3.c27.s24.4
69. I. वर्णै, J. शाले ।
v3.c27.s24.5
70. (1) I. B. C. कूटं, J. कुटानी । (2) I. भारा, for द्वारा, B. C. हर्म्यं ।
v3.c27.s24.6
72. Between नाना and वेदिका, B. adds सु, I. ना, सन्. C. omits this.
v3.c27.s24.7
73. (1) I. पा......दीनां for पालिकादीनां suggested by J., C. परिकादीनां । (2) I. ड्रे for हे suggested by J. and the other Mss,
v3.c27.s24.8
74. (1) The lines, 74 to 82 are omitted here but found latter in B. F.
(2) C. B. (स) फलकापालिका ।
v3.c27.s24.9
76. C. दिक्सिति पोष्टके for the last expression.
v3.c27.s24.10
77. (1) I. ई for हे suggested by J. and the other Mss. (2) I. J. वस्त्रे for वत्र्रे ।
v3.c27.s24.11
79. J. मात्राश्च, B. मान्तं for मात्रं ।
v3.c27.s24.12
80. (1) C. नादयेत्, B. नाम्पयेत् for नारद । (2) I. गोचरान्न for घोपकान्न suggested by B. J.; C. दृध्रोंशिवासता ।
v3.c27.s24.13
81. I. सालिखा for सालोक्या suggested by J. and references elsewhere; C. शालोप्या ।
v3.c27.s24.14
82. C. B. दैवता for सर्वशः ।
v3.c27.s24.15
83. I. च यो for तले चो suggested by J., C. omits the second *pāda*.
v3.c27.s24.16
84. J. मानं च for मानानां, C. omits the first *pāda*.
v3.c27.s24.17
86. I. सावशे पायरो, J. चारोहा चा, B. चारोहावरोहा ।
v3.c27.s24.18
88. I. पूर्वत for पर्वत suggested by J.; B. सर्वत्र ।
v3.c27.s24.19
90. I. विया for द्विया suggested by J. and the other Mss.
v3.c27.s24.20
91. B. चाचलं for सचलं ।
v3.c27.s24.21
92. I. श्र for इवेवा, suggested by J. and the other Mss.; B. दार्हामश्च चलं ।
v3.c27.s24.22
94. B. omits this line.
v3.c27.s24.23
95. I. चारोप्य, J, भारोहा; in line 86 (see note) this word is variously read, but in all cases to mean a staircase for ascending.
v3.c27.s24.24
97. C. omits this line.
v3.c27.s24.25
98. (1) B. चारोप्य । (2) B. प्रतिदर्शन गर्हितं ।
v3.c27.s24.26
100. (1) C. मद for पृष्ठ । (2) C. दक्ष for पक्ष । (3) J. पादर्वयोः । 102. (1) C. कमुखे । (2) I. omits न suggested by J. Compare lines 98, 99; B. omits. मुख ।
v3.c27.s24.27
103. B. भद्रहीनं तु संत्यजेत् ।
v3.c27.s24.28
104. (1) I. पूर्व for पूर्वके suggested by J. and the other Mss.
(2) C. omits this line.
v3.c27.s24.29
105. I. भद्रं, C. भद्र for भद्रे suggested by J. and the other Mss.
v3.c27.s24.30
106. I. omits तन्त्र which is necessary and is suggested by J. and the other Mss., C. नर्त्तभिः ।
v3.c27.s24.31
107. I. मुद्भाताम्, J. मुखाताम्, C. मोद्यताम् ।
v3.c27.s24.32
110. J. मेह, C. महि for गेह ।
v3.c27.s24.33
112. I. omits तत् before पूर्वं, suggested by J. and the other Mss.
v3.c27.s24.34
113. I. दुर्गे, J. द्वारे for द्वारे ।
v3.c27.s24.35
114. (1) C. होना for विना । (2) I. पलिङ्ग, J. अलिन्द्र for अलिन्द ।
v3.c27.s24.36
115. Between lines 114 and 115, I. has सोपानम् as a heading which obviously is out of place.
v3.c27.s24.37
116. B. J. C. मण्डितम् for संयुतम् ।
v3.c27.s24.38
118. (1) I. न for समा suggested by J. See also lines 86, 95.
(2) C. omits this line.
* B. मारोहं ।
(3) B omits the lines 118—121.
v3.c27.s24.39
122. (1) I. श्रेष्ठ, J. चेष्ट । (2) I. कुल, J. कुञ्च ।
v3.c27.s24.40
124. (1) B. चलितं प्रोक्तं । (2) C. स्तूप्या ।
(3) C. omits the second *pāda*.
v3.c27.s24.41
125. C. omits the first *pāda*.
v3.c27.s24.42
128. C. फलमेकं तदाद्यति, I. J. फलमेवं तदा यदि ।
v3.c27.s24.43
130. I. omits 130—132 which are suggested by the line 129 and included in all other Mss. and are necessary here.
v3.c27.s24.44
132. Between 132 and 133, J. adds a superfluous line—
v3.c27.s24.45
नवधाविस्तृतं प्रोक्तं षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
v3.c27.s24.46
133. (1) I. पतद् पत, J. पतत्त्व । (2) I. विस्तारान्तं for विस्तारं suggested by J. and the other Mss.
v3.c27.s24.47
134. (1) I. त्र्यंश वदग्गं for स्तूपिपर्यन्तं suggested by J. and the other Mss.
(2) C. omits the first *pāda*.
v3.c27.s24.48
135. I. खतामम्, J. खतामम्; see line 107.
v3.c27.s24.49
136. I. दोय for दीर्घ suggested by J. and the other Mss.
v3.c27.s24.50
137. I. कृत्वा, J. स्योक्त for कुर्वीत् suggested by the other Mss.
v3.c27.s24.51
138. (1) J. omits तः। (2) C. तद्वयं तथा for the last expression.
v3.c27.s24.52
139. I. J. वक्से for वप्र ।
v3.c27.s24.53
140. J. द्वय for त्र्य ।
v3.c27.s24.54
141. I. श्व, C. तांश, B. नृसका for च्च suggested by J.
v3.c27.s24.55
142. J. पट्टादि, I पट्टाद्रि for पट्टमद्रि suggested by the other Mss.
v3.c27.s24.56
144. (1) J. पार्श्वके for पादके ।
(2) C. omits the remaining portion of this chapter except the last four lines and remarks :— अस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं ।
v3.c27.s24.57
146. (1) I. पादोना for पादेन suggested by J., B. पद्धेन । (2) B. J. द्वि for त्रि ।
(3) B. शांतरे for ततः ।
v3.c27.s24.58
147. B. J. छिद्र, I. चित्र ।
v3.c27.s24.59
148. I. वा for च suggested by J. for the last word.
v3.c27.s24.60
150. B. षण्टादशांगुलं चैव ।
v3.c27.s24.61
151. I. J. त्वं for तु ।
v3.c27.s24.62
152. I. ज्ञा for ङ, J. षड्द्व ।
v3.c27.s24.63
155. B. J. हस्त for हस्ति ।
v3.c27.s24.64
156. (1) B. देमहस्त । (2) J. शङ्गुलेन । (3) I. J. लोन, B. लस ।
v3.c27.s24.65
157. (1) J. चाग्न, B. चैक । (2) B. प्रेत क्षयेत ।
v3.c27.s24.66
158. (1) B. हस्तहस्तमद्वारे, for the first *pāda*. (2) I. रथारायु, J. रामयुक्तं B. द्वग्युक्तं ।
v3.c27.s24.67
159. (1) J. पश्चमादूर्ध्व । (2) I. न सिंहेन नैऋतम् for सिंहाननैर्युतंम्, suggested by J. and the other Mss.
v3.c27.s24.68
160. (1) I. पत्रयो for पत्राधो suggested by J. and the other Mss.
(2) B. द्वारपादं for द्वारपट्टं ।
(3) J. मानयेत, B. वक्षयेत for मानकम् ।
v3.c27.s24.69
161. (1) I. चप्र for प्राचारं suggested by J. and the other Mss.
(2) I कम for तिः suggested by J., B. तद्वयं पट्टिकाकृतिः।
v3.c27.s24.70
163. B. omits. न ।
v3.c27.s24.71
165. I. लोन्मान, J. लैमोन, B. विभूषणोन्मदः यथा प्रशस्यते । 166. J. मर्तुं, B. मर्तृणां, I. भद्र ।
v3.c27.s24.72
167. J. मुक्तेकान्तं, B. मुक्तवमाने कुर्याद्भुते ।
v3.c27.s24.73
168. B. चायधि, J. चाद्यादोन for मापादि ।
v3.c27.s24.74
169. B. वशानिचः, J. वशादिभिः, I. वसानहि ।
v3.c27.s24.75
171. I. वांर for वांच suggested by J. (2) J. तदा for विदुः ।
v3.c27.s24.76
172. J. चांशी for वंशी ।
v3.c27.s24.77
173. (1) B. चासनं चिंत ।
v3.c27.s24.78
(2) I. तिथिस्र्वमकंमि for तिष्यन्तं षड्ग्रहो suggested by J., B. तद्युतं षटुमि ।
v3.c27.s24.79
175. J. श्येाति for जाति ।
v3.c27.s24.80
176. B. एतद्दण्डवैश्च for the first expression.
v3.c27.s24.81
177. (1) I. दंशस्तत्तन् for द्वादशान्तं suggested by J. and references elsewhere. (2) J. न्यसेत् for न्ययेत् ।
v3.c27.s24.82
178. (1) B. तु दायमित । (2) I. सचित for सञ्चित suggested by J. and references.
v3.c27.s24.83
179. (1) I. यात्सव, J. दुग्राह, B. पर्जन्ययं ।
v3.c27.s24.84
B omits the lines 179-180.
v3.c27.s24.85
180. I. एवं द्वित्रियवृद्धिः स्यात्क्षपयेद्वा for एकद्वित्रिय वृद्ध्यान् क्षपयेत्त्वा suggested by J. and references.
v3.c27.s24.86
182 I. वान्धि for चापि suggested by J.
v3.c27.s24.87
183. (1) I. भ्रष्ट, J. षट् । (2) I. द्विः स्यात्स, J. ध्यातु स ।
v3.c27.s24.88
184. B. शेषं तु द्वारसंयुक्तं चार्केपादादिग् पादयुक्त ।
v3.c27.s24.89
185. (1) B. J. वेदान्तु । (2) B. J. नन्दे ।
v3.c27.s24.90
186. (1) B. रन्ध्रेषु । 2) J. दांतु, B. दंतयां, I. द्वातृ ।
v3.c27.s24.91
187. (1) B. शिष्यादि । (2) B. स्यात् तस्कारादिनर्वांशकम् which is evidently the second *pāda* of the next line, of which the first *pāda* is lost in B.
v3.c27.s24.92
189. (1) I. वायादि for माषादि suggested by J. (2) I. तिति for तिथि suggested by J. and the other Mss.
v3.c27.s24.93
190. (1) J. omits वर्गं and adds विना after शुद्धिः ।
v3.c27.s24.94
(2) B. भवेत् for त्यजेत् ।
v3.c27.s24.95
192. (1) J. omits व्ययं and adds हियत after शुभं ।
v3.c27.s24.96
193. (1) B. दिक्कं तु । (2) I. J. क .... क्रियानां, B. C. ग्रहाणां, B. क्षयाणां ।
v3.c27.s24.97
Colophon :—(1) I. एकत्रिंशी, B. चतुस्त्रिंशी for त्रिंशी suggested by J. (2) I. विमान for द्वादशतल ।
v3.c27.s24.98
The first 18 lines of this chapter are, by some inexplicable confusion, found between lines 534 and 535, of Chapter XXXIII in the *Codex architypus*. In place of these lines the *Codex architypus* opens the chapter with the following two lines the first of which might have been very suitable as the first line of chapter XXXII, and the second represents a confused form of the lines 14 and 15 of the present chapter which are missing in it: परिवारविमानानां लक्षणं वक्ष्यते क्रमात् । सन्विले पद विन्यस्य चादि भूमिविशालके ।
v3.c27.s24.99
Except the last 15 lines, the whole of this chapter is lost in B.
v3.c27.s24.100
(1) J. वल्यर्थे, C. वल्यर्डं । (2) C. J. ल(र)क्षसार्थकम्, I. राक्षसार्थकम् ।
v3.c27.s24.101
3. (1) I. काम्प्यादि, for जात्यादि suggested by J. and the other Mss.
(2) C. देह भेद ।
v3.c27.s24.102
5. (1) I. जातिच्छन्दाभसा, J. छन्दादिसर्वशालानां । (2) C omits the first *pāda*.
v3.c27.s24.103
6. (1) I. जातिना for जातीनां suggested by J. and the other Mss. (2) C. छादीनां चादिशाला ।
v3.c27.s24.104
8. (1) I. समाकन्ध्र, J. C. समदण्डेन । (2) For साला, J. C. शाला ।
v3.c27.s24.105
9. (1) C. शब्दादि for छन्दादि ।
v3.c27.s24.106
10. I. leaves, in a lacuna, the second *pāda* which is supplied by J. and other Mss.
v3.c27.s24.107
11. (1) I. जातिजासं for आदिशालां suggested by J. C. (2) J. C. तथा for ततः ।
v3.c27.s24.108
12. (1) J. C. भारा for द्वारा । (2) I. मद्य for मध्य suggested by reference and the other Mss. (3) J. C. त्रितोयक । 13. (1) J. C. चतुर्घा, I. चतुर्वां । (2) I. omits तम् which has been retained by the other Mss. (3) I. भयाचिकम्, C. वितु मरिथाकम् ।
v3.c27.s24.109
14 (1) C. पंच । (2) C. साला । (3) I. मर्यादि, J. मध्यादि ।
v3.c27.s24.110
The lines 14 and 15 are missing in I, but they have been preserved by the other Mss. and appear to be required.
v3.c27.s24.111
16. J. C. पादविन्यास, the correct form is suggested by chapter VII.
v3.c27.s24.112
17. (1) C. omits the lines 17—19. (2) I. स्तलं पदं, J. स्तण्डिलं पादः the correct form is suggested by chapter VII.
v3.c27.s24.113
18. (1) I. मण्डि for चण्डि suggested by J. and chapter VII.
v3.c27.s24.114
19. (1) J. कुर्यान्मध्यादि च । (2) I. मर्यादि च for the last expression suggested by the other Mss.
v3.c27.s24.115
20. (1) J. मध्यादि, C. मागदि, I. मर्यादि(दा) । (2) J. पाद, C. पति ।
v3.c27.s24.116
(3) I. मन्त्र for मौञ्च suggested by J. and chapter VII.
v3.c27.s24.117
21. I. हर्म्यां for हर्म्य suggested by J. C.
v3.c27.s24.118
22. J. पेचक कुल, C. येचकमोल ।
v3.c27.s24.119
23. (1) B. प्रथमांतु महापीठे । (2) I. मण्डि for चण्डि suggested by B. C. J. and chapter VII.
v3.c27.s24.120
24. I. गतशाला for ततःशाला suggested by J.; C. B. ननदशाला ।
v3.c27.s24.121
27. (1) C. चंद्र for छन्द । (2) C. second *pāda* प्रथमापंचमांतं स्यान् which is the first *pāda* of the next line.
v3.c27.s24.122
29. I. तम् for ताः suggested by J.
v3.c27.s24.123
30. C. मध्यंगुल ।
v3.c27.s24.124
31. I. सत, J. सपाद, C. सतपादहस्ता ।
v3.c27.s24.125
32. (1) C. माहस । (2) C. हर्म्यमेदं ।
v3.c27.s24.126
33. I. वृत्त for त्रिशि suggested by the other Mss.
v3.c27.s24.127
34. C. omits the first *pāda*.
v3.c27.s24.128
35. I. साल, J. साला ।
v3.c27.s24.129
37. J. हस्तेभ्यादि, C. हस्तेभ्ये।ति, for हस्तेनादि ।
v3.c27.s24.130
38. J. प्रत्येकं, C. तद्दिक्षं, I. प्रत्येकं ।
v3.c27.s24.131
39. I. सालांत्रि for शालांप्र suggested by J. and the other Mss.
v3.c27.s24.132
40. J. वर्चयेन्मुख्यमानके ।
v3.c27.s24.133
41. C. omits the first *pāda*.
v3.c27.s24.134
42. (1) I. बाह्यं तु सालं, J. बाह्यात्तु साल। (2) C. कहौ, J. कुहौ ।
43. C. कुर्यान्मध्या ।
44. (1) J. पोटं चो, (2) J. पादे for पादं ।
45. J. सालां ।
46. (1) C. नतमानं । (2) J. त्वायामृतत, C. वेदिस्तृणायतत ।
47. I. हांहि for भागि suggested by J. and the other Mss.
48. (1) J. omits lines 48-50. (2) C. विपुलान्तकम् ।
50. C. पंचशाला मुखा ।
52. C. omits the first *pāda*.
53. (1) I. कुहा for कुह्य suggested by J. and the other Mss. (2) C. यामकं, J. मामतंम् ।
58. J. मध्यादि for मवांदि ।
61. C. चाहत, J. वाहृत ।
63. J. पादेन ।
64. (1) J. पुंन्धान्तः । (2) C. परिवारात्तं ।
65. For स्याद, J. स्यद ।
66. C. omits this line and the first *pāda* of the next lines.
67. (1) I. यन्ना for यत्रा suggested by J. and the other Mss. (2) I, J चित्र for सूत्र suggested by the other Mss.
69. I बाध्याना for वर्गाढ्य suggested by J. and the other Mss.
70. C. प्रस्तार ।
71. (1) I, शाले for शैले suggested by the sense and the other Mss. (2) C. द्वारे वा ।
72. (1) I शुक्ल, J शुद्ध । (2) I. omits मिश्रं which has been supplied by the other Mss.
73. C. omits the first *pāda* .
78. I. द्वारं दृ for द्वारम् suggested by J. and the other Mss. and the context.
80. J. महारट् ।
82. C. omits the remaining portion of this chapter with this remark-तस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं । 83. Compare line 91; the sixth and the seventh courts are mentioned in connection with the royal palaces (see chapters XL); in this chapter the details of only five courts are given, the sixth and seventh courts seem to be referred to in lines 83 and 84.
v3.c27.s24.135
86. (1) J. द्विपङ्कि । (2) J. चान्तर for विचयेन ।
v3.c27.s24.136
88. The lines 88—91 are lost in J.
v3.c27.s24.137
91. B. गृहहौकार ।
v3.c27.s24.138
92. B. सकुण्डकं for सम्भित्तिकम् ।
v3.c27.s24.139
93. I. साहगुलं for संकुलं suggested by J. and the other Mss.
v3.c27.s24.140
94. (1) B. पतद्धि ।
(2) I. सालानि for सालमानानि suggested by J. and the other Mss.
v3.c27.s24.141
95. I. मे for चे suggested by J. and the other Mss.
v3.c27.s24.142
96. I. समात् for क्रमात् suggested by J. and the other Mss.
v3.c27.s24.143
98. (1) I. लविधा for लाघवार्थं suggested by J. and the other Mss.
v3.c27.s24.144
99. (1) B. दंत शालाञ, J. साला । (2) I. सूग्वा, J. स्रावा, B. स्रावार्थं ।
(3) B. निम्नगं, for निर्गमम् ।
v3.c27.s24.145
100. B. यथेष्टादिक् ।
v3.c27.s24.146
102. J. सुमकरा ।
v3.c27.s24.147
103. B. महद्दधंचि पंचवर्णां कुर्यात् ।
v3.c27.s24.148
104. (1) I. कथ for कथित suggested by J. and the sense (2) I. त्या, J. न्यता ।
v3.c27.s24.149
Colophon:—I. द्वा, B. षट् for एक suggested by J. and the context.
Linked texts (1)
- Mānasāra — Sanskrit