Elements of Hindu Iconography v3.c20.s2.t4: तृतीयावरणदेवाः ।
Elements of Hindu Iconography v3.c20.s2.t4
- Language
- English
तृतीयावरणदेवाः ।
v3.c20.s2.t4.1
तृतीयावरणे प्राच्यां श्यामाभोऽन्तर्मुखो जपाम्बरधरो ज्येष्ठजो द्विभुजो धृतकुलिशदक्षिणहस्तः कट्यवलम्बितवामहस्तः किरीटाद्या- भरणान्वितो मेघनादरवो वेणुध्वजो गजवाहनश्शचीपतिर्जकारबीज इन्द्रं शचीपतिं पुरूहूतं पुरन्दरमिति ।
v3.c20.s2.t4.2
आग्नेय्यां वह्निजातः किंशुकपुष्पसदृशशक्तिपाणिः कुण्डलाङ्गदहारशुकपिञ्छाम्बरधरः कपिध्वजोऽजवाहनस्स्वाहास्वधापतिरकारबीजस्सर्वदेवमुख आसीनोऽग्निर्भ्रिं जातवेदसं पावकं हुताशनमिति ।
v3.c20.s2.t4.3
याम्ये श्यामाभो रक्तवस्त्रधरो गदी व्यालध्वजो महिषवाहनो भरणीजो यकारबीजश्शकाङ्गीशो घण्टानादरवो यमो यमं धर्मराजं प्रेतेशं मध्यस्थमिति ।
v3.c20.s2.t4.4
नैर्ऋत्यां नीलाभो रक्ताम्बरश्शूली भौमिकाख्येयभवाहनः* कृकलासध्वजो मूलजस्संमोहिनीपतिः पकारबीजः पर्णरव† निर्ऋति[र*]रम्भाधिपतिर्नीलं निर्ऋतिं सर्वरक्षोऽधिपतिमिति ।
v3.c20.s2.t4.5
वारुण्यां नीलवर्णो रक्तवस्त्रधरः पाशी सिंहध्वजो वारुणजस्सुप्रतीकभवहनो‡ऽज्ञनापतिर्वकारबीजो दर्दुररवो वरुणो वरुणं प्रचेतसं रक्ताम्बरधरं यादस्पतिमिति ।
v3.c20.s2.t4.6
∗ ‘भौतिकाख्यो नरवाहन’ इति पाठान्तरम् । ध्यानमुक्तावल्यामस्य श्री भौतिकभवहनत्वमुक्तम् † ‘फणरव’ इति पाठान्तरम् । ध्यानमुक्तावल्यां पणववाक्त्वमुक्तम् । ‡ ‘सुप्रतीको मकरवाहन’ इति पाठान्तरम् ।
v3.c20.s2.t4.7
वायव्ये कनकाभसिताम्बरधरो मृगवाहनो वायुजो* वेणु- ध्वजः कुमुद्वतीपतिर्दण्डभ्युकाराक्षरबीजशङ्खरो वायुर्जवनं भूतात्मकं वायुमुदानमिति ।
v3.c20.s2.t4.8
उत्तरे सितवर्णः श्यामाम्बरधरो दण्डी पुष्पकवाहनः कृकला- सध्वजः ककारबीजो यवनलापतिर्धनिष्ठजो मृदङ्गरवः कुबेरः कुबेरं धन्यं पौलस्त्यं यक्षराजमिति ।
v3.c20.s2.t4.9
ऐशान्यां पाटलाभसिताम्बरो वृषध्वजवाहनो जटामौलिश्चतु- र्भुजस्त्रिनेत्रशूलपाणिशकारबीज आर्द्राजः पार्वतीशो डमरुकध्वनि- रीशान ईशानमीश्वरं देवं भवमिति ।
v3.c20.s2.t4.10
इन्द्रादयोऽष्टावभ्यन्तरमुखाः । एतेष्वनिरुद्धं त्रिविक्रमं वामनं च विना ध्रुवे स्थिते स्थितानासीने त्वासीनाञ्छयने यानके च तत्तत्कौतुकवद् ध्यायन्नर्चयेत् ।
v3.c20.s2.t4.11
देव्यौ ।
v3.c20.s2.t4.12
देवस्य दक्षिणे रुक्माभा क्षौमाम्बरधरा पद्महस्ता द्विभुजा कक्ष्याबन्धघनस्तनी ललाटोपरि पुष्पचूडान्विता मकुटहारादिसर्वाभरण- संयुक्ता श्रीवत्सादिबीजोत्तरफाल्गुनीजा मणिध्वानिरवा श्रीः श्रियं धृतिं पवित्रीं प्रमोदायिनीमिति ।
v3.c20.s2.t4.13
∗ स्वातीसंजनितत्वं ध्यानमुक्तावल्यामुक्तम् ।
v3.c20.s2.t4.14
वामे श्यामाभा रक्ताम्बरधरा रक्तोत्पलधरा मकुटादिसर्वाभरण- संयुक्ता वैशाखरेवतजा लक्ष्मीपूर्वाक्षराधिपा शङ्खर्वा भूर्हरिणीं पौष्णीं क्षोणीं महीमिति ।
v3.c20.s2.t4.15
पुरुषा(द्या)दिदेवीनां श्रीभूम्योरि[वे*]ति विज्ञायते ।
v3.c20.s2.t4.16
कर्मार्चास्थानदेवाः ।
v3.c20.s2.t4.17
कर्मार्चास्थाने पीठोपरि प्राच्यां प्राङ्मुखसुभद्रः पूर्ववत् ।
v3.c20.s2.t4.18
आग्नेय्यां प्राङ्मुखस्वर्णवर्णः पीताम्बरस्सकलाविश्वाभ्यां युक्त- स्सर्वस्सर्वं विश्वं सर्वाधारं सर्वेशमिति ।
v3.c20.s2.t4.19
दक्षिणे दक्षिणमुखो हयात्मकः श्वेताभः पीतवासा हयानन इलाविक्श्वाभ्यां सहितो हयात्मकं देवेशं सर्वानन्दं सनातनमिति ।
v3.c20.s2.t4.20
नैर्ऋत्यां पश्चिमाभिमुखसितवर्णश्यामाम्बरधरशुद्धाविमलाभ्यां युक्तसुखावहसुखावहं सुमुखं सुरेशं सुरप्रियमिति ।
v3.c20.s2.t4.21
पश्चिमे पश्चिमाभिमुखो रामदेवः कनकाभो नीलाम्बरधर- श्चक्रशङ्खपरशुधरो ब्राह्मीविजयाभ्यां सहितो रामदेवो रामदेवं महाबलं महाभद्रं परशुपाणिनमिति ।
v3.c20.s2.t4.22
वायव्ये पश्चिमाभिमुखः किंशुकपुष्पाभस्सिताम्बरधरसुभ- गासुमुखीभ्यां युक्तसंवहस्संवहं सर्वतेजोमयमानन्दं सर्वरूपिणमिति ।
v3.c20.s2.t4.23
उत्तरे चोत्तराभिमुखः पुण्यः पूर्ववत् ।
v3.c20.s2.t4.24
ऐशान्यां प्राङ्मुखोऽग्निवर्णस्सिताम्बरधरस्सुमताजनीभ्यां युक्त- स्सुवहस्सुवहं सुकृतं विज्ञानं देवमयमिति ।
v3.c20.s2.t4.25
सुभद्रादीनामुक्तं विष्णोरिवेति विज्ञायते ।
v3.c20.s2.t4.26
द्वितीयावरणे गजवाहनः श्वेताभस्सुध्वजो मित्रेशो मित्रः, ररुवाहनोऽग्निवर्णो जुहूध्वजस्सतीशोऽतिः, गजवाहनः कनकाभस्स्वा- रिकलाशध्वजशुभेश्वरशिवः, हयवाहनः प्रवालाभो वेदध्वजशुद्धेशो विश्वः, सर्वे रक्ताम्बरधरा भेरीरवा रोहिणीजाता नामाद्यक्षरबीजाथै- तान्पीठान्ते प्रागादिबहिर्मुखानर्चयेत् ।
v3.c20.s2.t4.27
हेमाभस्सनातनः कुन्ताभस्सनन्तनो गुञ्जाभस्सनत्कुमारस्फटि- क[भ*] स्सनकश्च, सर्वे श्यामाम्बरधराः पद्मवाहनाः कूर्चध्वजा ब्रह्मचा- रिणो नामाद्यक्षरबीजाः पुष्यजाश्शङ्करवाश्च । एतानाग्नेयादिषु कोणेषु बहिर्मुखानर्चयेत् ।
v3.c20.s2.t4.28
मित्रं लोकहितं विश्वात्मकं कविवरं, अत्रिं त्रिधागतिं तृतीया- त्मकं वेदमूर्तिं, शिवं मुनिवरं शुद्धं सुखोत्तरं, विश्वं भूतनायकं जगदीक्षणं सर्वमातृकं, सनातनं मुनीन्द्रं ब्रह्मसम्भवं निष्ठानकं, सनन्तनं गुरुं सर्वपूज्यं मन्त्रज्ञं, सनत्कुमारं ज्योतिरीशं निरुद्वेगमक्रोधं, सनकं नियन्तारं धर्मज्ञं धर्मवेदितमिति ।
v3.c20.s2.t4.29
तृतीयावरणे चेन्द्रादीन्पूर्ववत् ।
v3.c20.s2.t4.30
दक्षिणे श्रियं वामे हरिणीं च पूर्ववत् ।
v3.c20.s2.t4.31
दक्षिणे भित्तिपार्श्वे रुक्माभो हंसवाहनः कमण्डलुध्वजोऽभि- जिजातसावित्रीपतिरकारबीजो वेदरवो ब्रह्माणं प्रजापतिं पितामहं हिरण्यगर्भमिति । सुवर्णाभो ब्रह्मचारी रक्ताम्बरधरः पद्मवाहनः कूर्चध्वजश्शङ्खरो रोहिणीसहितो मकारबीजो मार्कण्डेयं पुण्यं पुराणमितमिति ।
v3.c20.s2.t4.32
वामे भित्तिपार्श्वे श्वेताभो व्याघ्रचर्माम्बरधरः परशुमृगधर- श्चतुर्भुजो वृषध्वजवाहनो डमरुध्वनिर्मकारबीज आर्द्राज उमापतिर्- जटाधरो गङ्गाधरं वृषभवाहनमष्टमूर्तिमुमापतिमिति । अग्निवर्णशुक्लाम्बर- धरः पद्मवाहनः कमण्डलुध्वजो रोहिणीजश्शङ्खरो नामाद्यक्षरबीजः ख्यातीशः पद्मापितरं धातृनाथं ख्यातीशं भृगुमिति ।
v3.c20.s2.t4.33
द्वारदेवाः ।
v3.c20.s2.t4.34
दक्षिणे गन्धर्वस्थाने वेणुवर्णाभः पुष्पकेतुस्सन्निनीश उदङ्मुखो धाता । वामे गन्धर्वस्थाने शुकपत्राभो गजवाहनस्सर्पध्वज ऊर्ध्वेशो दक्षिणामुखो विधाता । द्वारे दक्षिणशिरा उत्तरपाद ऊर्ध्वमुखो नील- वर्णो वृषभवाहनोऽभिकेतुः प्रीतीशो भृतिः । पूजकादिभिरर्चनाकला- दन्यत्र न लङ्घ्यः । उपरि शिरस्थाने पूजयेत् । तदुपरि शुक्लाभस्तु- रङ्गवाहनोऽश्वकेतुर्भरणीज उदक्छिरा अधोमुखः पतङ्गः । द्वारदक्षिण- भागे स्वर्णाभो गजवाहनो वृषध्वजो बलेशः पतिरः । वामे सुवर्णाभो रथवाहनश्शङ्खध्वजो धरणीशो वरुणः । एते नामाद्यक्षरबीजाश्शङ्खवा आश्वयुजादिहस्तजाश्च (?) । धातारं डम्भिनं सलिलं गदावहं, विधातारं कीनाशम्भुरण्डं न्यनं, भृतिं भुवङ्गुत्सङ्गं पीठं, पतङ्गुत्करमपदानं कपर्दिनं, पतिरं बलिदं मध्यगं वङ्गुरं, वरुणं तेजिनं दंसिनमिति षडेतान्कपाटं यत्रास्ति तवार्चयेत् ।
v3.c20.s2.t4.35
विमानपालाः ।
v3.c20.s2.t4.36
आलयस्य बहिःपार्श्वे प्राग्दारमध्ये प्राङ्मुखो दूर्वाङ्कुरवर्णो हेमाम्बरधरः प्रज्ञतीशो दण्डपाणिश्येनध्वजवाहनो रोहिणीजो नामा- द्यक्षरबीजो न्यक्षं दधीत्यकं पीवरमार्यकमिति ।
v3.c20.s2.t4.37
दक्षिणे दक्षिणाभिमुखो रक्तवर्णसिताम्बरधर उत्सायिनीपति- र्दण्डधरो भिण्डिपालध्वजो हयवाहनो मघोद्भवस्तुध्वनिविश्वधाय[क्षर*] बीजो विवस्वान्विवस्वन्तं भरतं विश्वकर्माणं मरीचिमन्तमिति ।
v3.c20.s2.t4.38
पश्चिमे पश्चिमामुखश्शरकाण्डध्वनिः पुष्पाम्बरधरः कपोत- वाहनो धूमकेतुर्हलायुधो बहुप्रजानाथो विशाखजो मेघरवो नामा- द्यक्षरबीजो मित्रो मित्रमितवरं राजिष्मन्तं रमणकमिति ।
v3.c20.s2.t4.39
उत्तरे चोत्तराभिमुखो हेमाभः पुष्पान्बरधरो मृगवाहनो महिषध्वजो मूलजो दण्डपाणिर्वाणीपतिर्वदेरवः क्षत्ता क्षत्तारं महीधरं उर्वरोहं शेवाधिमिति ।
v3.c20.s2.t4.40
द्वारपालाः ।
v3.c20.s2.t4.41
प्रथमद्वारदक्षिणे श्वतवर्णशुक्लाम्बरधरस्तुवध्वजो गजवाहनो रोहिणीजस्सन्ध्याननाथरशङ्खरवो यन्त्रिकायुधो मकारबीजो मणिको मणिकं महाबलं विमलं द्वारपालकमिति ।
v3.c20.s2.t4.42
वामे तस्य पत्नी कनकाभा सिताम्बरधरा पुष्पहस्ता सौम्यजा शुकस्वररवा सकारबीजा सन्ध्या सन्ध्यां प्रभावतीं ज्योतीरूपां दृढव्रतामिति ।
v3.c20.s2.t4.43
मुखमण्डपद्वारदक्षिणे स्फटिकाभो हेमाम्बरो रुरुवाहनः कुशध्वजो विधिजो दिव्येशो नामाक्षरबीजो दण्डपाणिश्चतुर्भुजो वेदरवो विखनसो (?) विखनसं तपोनुक्तं सिद्धिदं सर्वदर्शनमिति ।
v3.c20.s2.t4.44
वामे रुरुवाहनः कूर्चध्वजस्तारायक्षरबीजसन्धिनिशो वेदरवो दण्डधरो द्विभुजः पुष्यसम्भवस्तापसस्तापसं सन्धिराजं सर्वदोषविवर्जितं सहस्राश्वमेधिनमिति ।
v3.c20.s2.t4.45
प्रथमावरणद्वारदक्षिणेऽग्निवर्णशुक्लाम्बरधरः कूर्मवाहनश्शरध्वजस्सम्मोहिनीपतिर्नामाक्षरबीजः प्रोष्ठपाजातो दण्डपाणिसिंहरवः किष्किन्धः किष्किन्धं बहुमर्दनं बहुसेनं दृढव्रतमिति ।
v3.c20.s2.t4.46
वामे श्वेताभो रक्ताम्बरधरः कूर्मवाहनश्शरध्वजो विशोका- पतिर्वेणुदण्डायुधस्तीर्थाद्यक्षरबीज आर्द्राजो मेघवस्तीर्थस्तीर्थमुद्ग्राहकं सर्वयोग्यमुदावहमिति ।
v3.c20.s2.t4.47
द्वितीयावरणे द्वारदक्षिणे चोत्तराभिमुखः प्रवालाभ एकदन्तः कण्ठादूध्वं गजाकारो वामनः कुशध्वजो वेणुक्कृतवाहनश्शङ्खव- श्रुतुर्भुजः पाशहेतिः कदलीफलहस्त आर्द्रापतिः श्रविष्ठजो वक्रतुण्डो वक्रतुण्डमेकदष्ट्रं विकटं विनायकमिति ।
v3.c20.s2.t4.48
उत्तरे शङ्खवर्णो नीलाम्बरः किरीटी सिंहासने समासीनो द्विभुजो जवनपति*स्सर्पध्वजो हस्ततालरवशेशायक्षरबीजो मकरध्वज वाहनो नवभिस्सप्तभिः पञ्चभिर्वा पृष्ठोद्वतैः फणेस्समाच्छादितमौलि- र्नागराजो नागराजं सहस्रशीर्षमनन्तं शेषमिति ।
v3.c20.s2.t4.49
तृतीयद्वारदक्षिणे शङ्खाभो नीलाम्बरो भूताकारश्शुद्धापतिः- पद्मध्वजवाहनो हस्ताभ्यां शङ्खं दधानो वारुणश्शङ्खवरश्शङ्खादिबीजः शङ्खनिधिश्शङ्खनिधिवरं धनदं मौत्तिकोद्भवमिति ।
v3.c20.s2.t4.50
वामे रक्ताभो जपाम्बरधरो विशुद्धेशो हस्ताभ्यां पद्मं दधानः पद्मध्वजवाहनः प्रोष्ठपाज्जातस्सिंहनादरवः पद्माद्यक्षरबीजः पद्मानिधिः पद्मानिधिं रक्ताङ्गं भूतनायक मिति ।
v3.c20.s2.t4.51
*जरवतीपतिरिति पाठान्तरम् । जनीपतिरिति ध्यानमुक्तावल्यामुक्तम् ।
v3.c20.s2.t4.52
चतुर्थावरणे द्वारदक्षिणे रक्ताभः श्वेताम्बरधरो नागचूडिकमस्तक उद्देश्यकरो व्याघ्रवाहनसर्पध्वजो भामिनीशस्तुरङ्गवाहनोऽहिध्वजो भेरीरवस्तुकारबीजो हस्तजस्तुर्हणस्तुर्हणं† दैत्यराजं विष्णुभक्तं गदाधरमिति ।
v3.c20.s2.t4.53
† ‘तुहिनस्तुहिन’मिति पाठान्तरम् ।
v3.c20.s2.t4.54
वामे श्यामाभो रक्ताम्बरधरो नागचूडिकमस्तक उद्देश्यकरस्सुधापतिर्व्याघ्रवाहनसर्पध्वजो झल्झरीवो हस्तजो बल्यदिबीजो बलिदो दैतेयं महीवीर्यं बलिदं शूलपाणिनमिति ।
v3.c20.s2.t4.55
पञ्चमावरणद्वारदक्षिणे रक्ताभो नीलाम्बरधरशिरसि खड्गधरो वायुवाहनोऽनलध्वजो घोररवस्वातिजो बलेशः खकारबीजो नन्दको नन्दकं खड्गं पापहरं दैत्यनाशनमिति ।
v3.c20.s2.t4.56
वामे पञ्चवर्णैर्युक्तं श्वेताम्बरं नपुंसकं शिरसि चापधरं मेघवाहनं शरध्वजं महानादरवं विशाखजं शकारबीजं शार्ङ्ग शार्ङ्गं धनुर्वरं शत्रुहन्तारं वरायुधमिति ।
v3.c20.s2.t4.57
षष्ठावरणद्वारदक्षिणे श्वेताभो नीलवासाशिरसि शङ्खभृद्दण्डायुधो नन्देशो रोहिणीजो वियद्ध्वजो हंसवाहनः कर्णशब्दवो नामाक्षरबीजशङ्खचूडी शङ्खचूडिनं वृक्षदण्डं श्वेताभं घोररूपिणमिति ।
v3.c20.s2.t4.58
वामे रक्ताभः श्वेताम्बरधरशिरसि चक्रभृद्दण्डपाशभृन्मेघनाद- रवो धूमकेतुस्तुष्टीशः प्रवृत्तवाहनश्चारबीजश्चक्रचूडी चक्रचूडिं महानादमुदग्ररूपं भयानकमिति ।
v3.c20.s2.t4.59
सप्तमावरणे द्वारदक्षिणे हेमाभो रक्तवस्त्रधरश्चतुर्भुज उद्देश्य- दण्डधरो दक्षिणहस्ते अपसव्यकव्यवलम्बितवामहस्त उग्रवेगसमन्वितो दंष्ट्राभ्यां युक्तः किंचिद् द्वारं समीक्ष्य स्थितः प्रियापातिसिंहवाहनो मेघरवो धूमकेतुमूर्लोद्भवो नामाद्यक्षरबीजश्चण्डश्चण्डमुग्रं भयानकं द्वारपालकमिति ।
v3.c20.s2.t4.60
वामे श्यामाभः श्वेताम्बरधरस्सुमुखीपतिरन्यत्सर्वं चण्डवत्, प्रचण्डः प्रचण्डं भीमं घोररूपं द्वाराधिपतिमिति ।
v3.c20.s2.t4.61
विष्क्सेनः ।
v3.c20.s2.t4.62
उदक्प्राकारपार्श्वे विमानपार्श्वे वा कुबेशानयोर्मध्ये दक्षिणामु- खस्सिंहासने समासीनोऽग्निवर्णः पीतवासाश्चतुर्भुजश्शङ्खचक्रधरोऽभय- कव्यवलम्बितहस्तः श्रीवत्सं ब्रह्मसूत्रं विना हरिरिव भूषणैर्युक्तोऽथवा द्विभुजः पुष्पपाणिशशक्तिदण्डभृज् जयापतिः शृङ्केतुः पुष्परथवाहनः पूर्वाषाढोद्भवः पुष्परवो विद्यादिबीजो विष्क्सेनो विष्क्सेनं शान्तं हरमिति ।