Elements of Hindu Iconography v3.c22.s8.t1: आदित्यपरिवाराः ।
Elements of Hindu Iconography v3.c22.s8.t1
- Language
- English
आदित्यपरिवाराः ।
v3.c22.s8.t1.1
श्वेतस्सोमः कुजो रक्तो बुधः पीतो गुरुस्तथा । शुक्रश्चेतश्शनिः कृष्णो राहूर्धूम्रास्तु केतवः ॥
v3.c22.s8.t1.2
पद्महस्तो भवेत्सोमः कुजे दण्डः कमण्डलुः । योगासनो बुधो देवो गुरौ चाक्षमण्डलू ॥
v3.c22.s8.t1.3
अक्षः कमण्डलुश्शुके शनौ दण्डकमण्डलू । अर्धकायास्थितो राहुः केतुः करपुटाकृतिः ॥
v3.c22.s8.t1.4
सप्ताश्वरथ आदित्यश्चन्द्रो दशहयस्थितः । मङ्गलो मेषमारूढो बुधस्सप्सानस्थितः ॥
v3.c22.s8.t1.5
हंसारूढं गुरुं विद्याद्वेकारूढं च भार्गवम् । शनिं महिषमारूढं राहुं कुण्डस्य मध्यगम् ॥ सर्पपुच्छाकृतिं केतुं शिनं दंष्ट्रकरालितम् । ग्रहाः किरीटिनः कार्या रत्नकुण्डलशोभिताः ॥ सूर्यस्यायतने स्थाप्या वह्निकोणादितः क्रमात् । कुजो जीवस्तमशुक्रः केतवो ज्ञशनिशशी ॥
v3.c22.s8.t1.6
(रूपमण्डने ॥)
v3.c22.s8.t1.7
तेजश्चण्डो महावक्रो द्विभुजः पद्मखड्गभृत् । कुण्डिकाजप्यमालीन्दुः कुजश्शक्त्यक्षमालिकः ॥ बुधश्चापाक्षपाणिस्स्याज्जीवः कुण्ड्यक्षमालिकः । शुक्रः कुण्ड्यक्षमाली स्याल्लिङ्गीणीसूत्रवाञ्छनिः ॥ अर्धचन्द्रधरो राहुः केतुः खड्गी च दीपभृत् ।
v3.c22.s8.t1.8
(अग्निपु० ५१ अ० ॥)
v3.c22.s8.t1.9
सोमः ।
v3.c22.s8.t1.10
सोमस्सिंहासनासीनः कुन्दशङ्खसमद्युतिः । प्रभामण्डलसंयुक्तो द्विभुजसौम्यवक्त्रकः ॥ आसीनो वा स्थितो वापि कुमुदोज्वलकं करः । हेमयज्ञोपवीताङ्गस्सर्वाभरणभूषितः ॥
v3.c22.s8.t1.11
शुक्लवस्त्रधरश्शान्तस्सर्वपुष्पैरलङ्कृतः । सोम एवं समाख्यातः क्षेत्रपालस्तथोच्यते ॥
v3.c22.s8.t1.12
(अंशुमद्भेदागमे एकोनपञ्चाशपटले ॥)
v3.c22.s8.t1.13
चन्द्रश्चित्रे विधातव्यश्वेताम्बरसमावृतः । दशश्वेताश्वसंयुक्तमारूढं स्यन्दनं शुभम् ॥
v3.c22.s8.t1.14
द्विभुजं दक्षिणे पाणौ गदां बिभ्रत्पृथूदरीम् । वामस्तु वरदो हस्तश्शशाङ्कस्य निरुच्यते ॥
v3.c22.s8.t1.15
(शिल्परत्ने पञ्चविंशाध्याये ॥)
v3.c22.s8.t1.16
चन्द्रश्वेतवपुः कार्यश्वेताम्बरधरः प्रभुः । चतुर्बाहुर्महातेजास्सर्वाभरणभूषितः ॥
v3.c22.s8.t1.17
कुमुदौ च सितौ कार्यौ तस्य देवस्य हस्तयोः । कान्तिमूर्तिमती कार्या तस्य पार्श्वे तु दक्षिणे ॥
v3.c22.s8.t1.18
वामे शोभा तथा कार्या रूपेणाप्रतिमा भुवि । चिह्नं तथास्य सिंहाङ्कं वामपार्श्वेऽर्कवद्भवेत् ॥
v3.c22.s8.t1.19
दशाश्वे च रथे कार्यो द्विचक्र्रे वरसारथौ ।
v3.c22.s8.t1.20
(मत्स्यपुराणे ॥)
v3.c22.s8.t1.21
श्वेतश्वेताम्बरधरश्वेताश्वश्वेतभूषणः । गदापाणिर्द्विबाहुश्च कर्तव्यो वरदश्शशी ॥
v3.c22.s8.t1.22
चित्रसिंहासनासीनः कुन्दस्फटिकसन्निभः । प्रभामण्डलसंयुक्तो द्विबाहुश्च द्विनेत्रकः ॥ आसीनो वा स्थितो वापि कुमुदप्रज्वलत्करः । तस्य दक्षिणभागे तु रोहिणी द्विभुजान्विता ॥ सस्याङ्कुरनिभाङ्गा स्याद्आजीवसमलोचना । चन्द्राकृतिस्समाख्याता स्कन्दस्याकृतिरुच्यते ॥
v3.c22.s8.t1.23
(पूर्वकारणागमे त्रयोदशपटले ॥)
v3.c22.s8.t1.24
भौमः ।
v3.c22.s8.t1.25
धरापुत्रस्य वक्ष्यामि लक्षणं चित्रकर्मणि । चतुर्भुजो मेषगमश्चाङ्गारकसमुद्युतिः ॥ दक्षिणं तद्वरं हस्तं वरदं परिकल्पयेत् । ऊर्ध्वं शक्तिसमायुक्तं वामौ शुकगदाधरौ ॥
v3.c22.s8.t1.26
(शिल्परत्ने पञ्चविंशाध्याये ॥)
v3.c22.s8.t1.27
भौमोऽग्नितुल्यः कर्तव्यस्त्वष्टाश्वे काञ्चने रथे ।
v3.c22.s8.t1.28
(मत्स्यपुराणे ॥)
v3.c22.s8.t1.29
रक्तमाल्याम्बरधरशक्तिशूलगदाधरः । चतुर्भुजो मेषगमो वरदस्याङ्गारकसुतः ॥
v3.c22.s8.t1.30
बुधः ।
v3.c22.s8.t1.31
सिंहारूढं संप्रवक्ष्ये कर्णिकारसमप्रभम् । पीतमाल्याम्बरधरं स्वर्णभूषाविभूषितम् ॥ वरदं खड्गसंयुक्तं खेटकेन समन्वितम् । गदया च समायुक्तं बिभ्राणं दोश्चतुष्टयम् ॥ एवं लिखेच्चन्द्रसूनुं बुधं ग्रहपतिं शुभम् । (शिल्परत्ने पञ्चविंशाध्याये ॥)
v3.c22.s8.t1.32
विष्णुतुत्यो बुधः कार्यो भौमतुल्ये तथा रथे । (विष्णुधर्मोत्तरे ॥)
v3.c22.s8.t1.33
देवगुरुशुक्रौ ।
v3.c22.s8.t1.34
ततो देवगुरुर्ल्येयशुक्रश्च भृगुनन्दनः । चतुर्भिर्बाहुभिर्युक्तश्चित्रकर्मविशारदैः ॥ वरदौ साक्षसूत्रौ च कमण्डलुधरौ तथा । दण्डनौ च तथा बाहौ बिभ्राणौ [परि*]कल्पयेत् ॥ (शिल्परत्ने पञ्चविंशाध्याये ॥)
v3.c22.s8.t1.35
तप्तजाम्बूनदाकारो द्विभुजश्च बृहस्पतिः । पुस्तकं चाक्षमालां च करयोस्तस्य कारयेत् ॥ सर्वाभरणयुक्तश्च तथा पीताम्बरो गुरुः । अष्टाश्वे काञ्चने दिव्ये रथे दृष्टिमोनरमे ॥
v3.c22.s8.t1.36
शुक्रश्वेतवपुः कार्यश्वेताम्बरधरस्तथा । द्वौ करौ कथितौ तस्य निधिपुस्तकसंयुतौ ॥ दशाश्वे वा रथे कार्यो राजते भृगुनन्दनः । (विष्णुधर्मोत्तरे ॥)
v3.c22.s8.t1.37
शनैश्वरः ।
v3.c22.s8.t1.38
शनैश्वरः कृष्णवर्णो द्विभुजस्सितवाससा । करण्डमकुटोपेतस्सर्वाभरणभूषणः ॥ दण्डं दक्षिणहस्ते तु वरदं वाममुच्यते । स्थानकं पद्मपीठे तु शुक्लवस्त्रधरश्शुचिः ॥ ईषत्पङ्गुरिव स्थाने ईषद्ध्वस्तनुस्मृतः । (अंशुमद्भेदागमे एकोनपञ्चाशपटले ॥)
v3.c22.s8.t1.39
कृष्णवासास्तथा कृष्णश्शनिः कार्योऽसिताननः । दण्डाक्षमालासंयुक्तः करद्वितयभूषणः ॥ कार्ष्ण्यासे रथे कार्यस्तथैवाष्टतुरंगमे । (विष्णुधर्मोत्तरे ॥)
v3.c22.s8.t1.40
राहुः ।
v3.c22.s8.t1.41
सिंहासनगतं राहुं करालवदनं लिखेत् । वरदं खड्गसंयुक्तं खेटशूलधरं क्रमात् ॥ (शिल्परत्ने पञ्चविंशाध्याये ॥)
v3.c22.s8.t1.42
रौप्ये रथे तथाष्टाश्वे राहुः कार्यो विचक्षणैः । कम्बलं पुस्तकं कार्यं भुजेनैकेन संयुतम् ॥ करमेकं तु कुर्याच्च शस्यशून्यं१ तु दक्षिणम् । (विष्णुधर्मोत्तरे ॥)
v3.c22.s8.t1.43
केतवः ।
v3.c22.s8.t1.44
धूम्रा द्विबाहवस्सर्वे वरदाश्च गदाधराः । गृध्रपृष्ठसमारूढा लेखनीयास्तु केतवः ॥ गृध्राः किरीटिनः कार्या नवतालप्रमाणकाः । रक्तकुण्डलकेयूरहाराभरणभूषिताः ॥ (शिल्परत्ने पञ्चविंशाध्याये ॥)
v3.c22.s8.t1.45
भौमवच्च तथा रूपं केतोः कार्यं विजानता । केवलं चास्य कर्तव्या दश राजंस्तुरङ्गमाः ॥ (विश्वकर्मशास्त्रे ॥)
v3.c22.s8.t1.46
आदित्यप्रतीहाराः ।
v3.c22.s8.t1.47
तर्जन्यंशुताम्रचूडदण्डैर्दण्डी तु वामतः । तर्जनीशक्तिकिरणदण्डैस्स्यात्पिङ्गलः परः ॥ द्वे तर्जन्यौ वज्रदण्डावानन्दो वामगो दधत् । तर्जनीदण्डापसव्ये विचित्रो दक्षिणे स्थितः ॥
v3.c22.s8.t1.48
१. ‘शस्त्रशून्य’ मिति स्यात् ।
v3.c22.s8.t1.49
द्वे तर्जन्यौ पद्मदण्डौ चित्रो धत्ते स वामतः । तर्जनीदण्डापसव्ये विचित्रो दक्षिणे स्थितः ॥ तर्जन्यौ किरणं दण्डं किरणाक्षस्तु धारयेत् । तर्जनीदण्डापसव्ये प्रतीहारस्सुलोचनः ॥ चतुर्द्वारिषु संस्थाप्या दिशास्वेते प्रदक्षिणम् । (रूपमण्डने ॥)
v3.c22.s8.t1.50
भूयस्त्व प्रवक्ष्यामि दण्डनायकपिङ्गलौ । राज्ञस्तौपादयश्चान्ये दिग्देवा दिण्डिना सह ॥ मया सह समागम्य पुरा देवैर्विचारितम् । एष कारुणिकस्सूर्यो युध्यते दानवैस्सह ॥ ते तु लब्धवर भूत्वा अमात्याया ह्यभीक्ष्णशः । आदित्यं मन्यमानास्ते तपन्तं हन्तुमुद्यताः ॥ तस्मात्तेषां विघातार्थं प्रवराश्च भवामहे । अस्माभिः प्रतिरुद्धास्ते न द्रक्ष्यन्ति दिवाकरम् ॥ संमत्यैवं ततस्कन्दो वामपार्श्वे रखेस्थितः । दण्डनायकसंज्ञस्तु सर्वलोकस्य स प्रभुः ॥ उक्तश्च स तदार्केण त्वं प्रजादण्डनायकः । दण्डनीतिकरो यस्मात्तस्मात्त्वं दण्डनायकः ॥ लिखते यः प्रजानां च सुकृतं यच्च दुष्कृतम् । अग्निर्दक्षिणपार्श्वे तु पिङ्गलत्वात्स पिङ्गलः ॥
v3.c22.s8.t1.51
अश्विनौ वापि सूर्यस्य पार्श्वयोरुभयोस्थितौ । अश्वरूपात्समुत्पन्नौ तेन तावश्विनौ सुरौ ॥ द्वारपालौ स्मृतौ तस्य राज्ञः श्रेष्ठौ१ महाबलौ । कार्तिकेयस्मृतो राज्ञः श्रेष्ठश्चापि२ हरस्मृतः ॥ राजृदीप्तौ स्मृतो धातुर्नकारस्तस्य प्रत्ययः । सुरसेनापतित्वेन स यस्माद्दीव्यते सदा ॥ तस्मात्स कार्तिकेयस्तु नाम्ना राज्ञ इति स्मृतः । सुगतौ च स्मृतो धातुर्यस्य स प्रत्ययस्मृतः ॥ गच्छतीति रह३स्तस्मात्पर्यायात्स्त्रोष उच्यते । प्रथमं यद्भवेद्वारं धर्मार्थाभ्यां समाश्रितम् ॥ तत्रैतौ संस्थतौ देवौ लोकपूज्यौ द्विजोत्तमाः ! । द्वितीयायां तु कक्ष्यायामप्रधृष्टौ व्यवस्थितौ ॥ पक्षिप्रेताधिपौ नाम्ना स्मृतौ कल्मापक्षिणौ । वर्णस्य शबलत्वाच्च यमः कल्माष उच्यते ॥ पक्षावस्येति यः पक्षी गरुडः परिकीर्तितः । स्थितो दक्षिणतस्तस्य दण्डहस्तसमन्वितः ॥
v3.c22.s8.t1.52
१. उपरितननिर्वचनानुसारेण ‘राज्ञक्षौषा’विति भवितव्यम् । २. ‘क्षौष- क्षापी’ति भवितव्यम् । ३. ‘हरस्मृत’ इति पूर्ववचनानुसारेण ‘हर’ इति भवितव्यम् ।
v3.c22.s8.t1.53
उत्तरेण स्थितोऽर्कस्य कुबेश्र्व विनायकः । कुबेरो धनदो ज्ञेयो हस्तिरूपो विनायकः ॥
v3.c22.s8.t1.54
कुत्सया कुप्यता शतं कुशरीरमजायत । कुबेरः कुशरीरत्वात् नाम्ना धनदस्मृतः ॥
v3.c22.s8.t1.55
नायकस्सर्वसत्त्वानां तेन नायक उच्यते । विविधं नयते यस्मात्सु तस्माद्विनायकः ॥
v3.c22.s8.t1.56
रेवतश्र्व दिण्डिश्र्व तौ रवेः पूर्वतस्थितौ । ततो दिण्डिस्मृतो रुद्रो रेवतस्तनयो रवेः ॥
v3.c22.s8.t1.57
प्लुतं गच्छत्यसौ यस्मात्सर्वलोकनमस्कृतः । रेवप्लवगतौ धातूरेवतस्तेन स स्मृतः ॥
v3.c22.s8.t1.58
डिङ्गतावस्य वै धातोर्र्दिण्डशब्दो निपात्यते । डयतेऽसौ सदा दिण्डी तेन दिण्डी प्रकीर्तितः ॥
v3.c22.s8.t1.59
इत्येते प्रवराः प्रोक्ता धात्वर्था नैगमेश्शुभैः । एषां संक्षेपतो भूयस्सङ्ख्यां वो निगदामि वै ॥
v3.c22.s8.t1.60
अश्विनौ तौ ततो ज्ञेयौ दण्डनायकपिङ्गलौ । तौ सूर्यद्वारपौ ज्ञेयौ राज्ञस्तौ ततस्मृतौ ॥
v3.c22.s8.t1.61
रेवतश्र्व दिण्डिश्र्व इत्येते प्रवरा मया । अष्टादश समाख्यातास्सङ्क्षेपात्सङ्ख्यया मया ॥
v3.c22.s8.t1.62
(भविष्यपुराणे ब्रा० प० १२४ अ० ॥)
Cites (7)
- Bhaviṣyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kāśyapaśilpa — Sanskrit
- Viṣṇudharmottarapurāṇa — Sanskrit
- Śilparatna — Śrīkumāra (Śilparatna) 1500, Sanskrit
- Rūpamaṇḍana — Maṇḍana, Sanskrit