Pramāṇa · Search · About · API

Elements of Hindu Iconography v4.c36.s6: नृत्तूर्तयः ।

Elements of Hindu Iconography v4.c36.s6

Language
English

Contents

नृत्तूर्तयः ।

v4.c36.s6.1

नृत्तूर्तयः ।

v4.c36.s6.2

नृत्तूर्तिः । (१)

v4.c36.s6.3

नृत्तष्टशतं भेदं तेष्वादौ नव उच्यते १ । उत्तमं दशालेन सर्वाङ्गं परिकल्पयेत् ॥

v4.c36.s6.4

ऊर्ध्वकुक्षिं स्पृष्टपूर्वसूत्रमेवं प्रकल्पयेत् । तत्सूत्राडोलबाहूमर्धाधिककलाङ्गुलम् ॥

v4.c36.s6.5

तस्मादपरबाह्वग्रं युगाङ्गुलमुदाहृतम् । तस्मादग्रिकारान्तं साष्टत्रिंशाङ्गुलं तु वा ॥

v4.c36.s6.6

हिक्कासूत्रमोद्धृत्य तद्धस्ते मध्यमाग्रके । तद्धस्ततलमध्ये वा मध्याङ्गुलाग्रपर्वके ॥

v4.c36.s6.7

मध्यपर्वेऽथवोद्धृत्य त्वनलं पात्रसंयुतम् । पात्रं विनाऽथवा त्वग्निं पञ्चाशं विस्तृतं भवेत् ॥

v4.c36.s6.8

दक्षिणे पूर्वसूत्रात्तु बाह्यग्रं विशदङ्गुलम् । तस्माड्डमरुके हस्ते मणिबन्धस्य बाह्यकम् ॥

v4.c36.s6.9

¹ 'नृत्तष्टदशं ह्येवा तेष्वादौ नवमुच्यते' इति पाठान्तरम् ।

v4.c36.s6.10

अष्टविंशतिमात्रं वा त्रिंशदङ्गुलमेव वा । दक्षिणे पूर्वहस्तं तु अभयं परिकल्पयेत् ॥ तन्मध्यमाङ्गुलग्रं तु हिक्कासूत्रसमोद्धृतम् । अभये प्रकोष्ठमध्ये भुजङ्गवलयं न्यसेत् ॥ प्रकोष्ठमध्यनाहस्य सपादं तस्य दैर्ध्यकम् । तद्दीर्घादुपरिख्यातं फणं भान्वङ्गुलं भवेत् ॥ सप्ताङ्गुलविशालं तु घनं चैकाङ्गुलं भवेत् । पुरस्थितान्समीक्ष्यं तु जिह्वाद्वयसमन्वितम् ॥ भुजङ्गवलयं ह्येवं कल्पयेत्कल्पवित्तमः । उद्धताङ्ग्रेस्तु जानूर्ध्वनाभिसूत्रसमं भवेत् ॥ सुविकীর্ণजटाभारं पञ्चभं सप्त एव वा । रुद्रसङ्ख्याथवा विप्र ! उभयोः पार्श्वयोस्तथा ॥ जटाभारं पुष्पमाल्यैरलङ्कृत्य विशेषतः । नागं चैवार्कपुष्पं च धुर्धूर(धुस्तूर ?)कुसुमं तथा ॥ हसितशीर्षकं १ चैव करोटी रत्नबन्धितम् । भूषयित्वा तु मुकुटे दक्षिणेऽर्धेन्दुशेखरम् ॥ सिन्दूराङ्कृतोरस्कमक्षमालावलम्बितम् । भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं किञ्चित्प्रहसितननम् ॥

v4.c36.s6.11

१ ‘हसति शिरसीक’मिति आदर्शान्तरपाठः ॥

v4.c36.s6.12

यज्ञोपवीतसंयुक्तमुरस्सूत्रसमन्वितम् । व्याघ्रीचम्माम्बरोपेतमूरुत्रिंशावसानकम् ॥ पादौ नूपुरसंयुक्तौ सर्वाभरणभूषितः । हस्तपादाङ्गुलास्सर्वे रत्नहेमाङ्गुलीयकाः ॥ मध्याङ्गुला विवर्ज्यास्तु शेषास्तु मुद्रिकान्विताः । दक्षिणं कुञ्चितं पादमपस्मारोपरि स्थितम् ॥ तिर्य्यक्पादतलं न्यस्वा नृत्तं कुर्य्यान्महेश्वरः । वामपादेतोद्धृत्य १ तिर्य्यक् तदक्षिणानुगम् ॥ डोलहस्तमथावर्त्य त्वपस्मारमथोच्यते । शम्भोस्सव्ये शिरः स्थाप्य वामे पादौ विकीर्णकौ ॥ तन्मुखं तु समुद्धृत्य व्याललीलासमान्वितम् । व्यालं वै वामहस्ते तु दक्षिणं तस्य मुद्रया ॥ तस्य श्यामनिभाकारमपस्मारं द्विजोत्तम ! । तस्य पार्श्वेऽप्युमादेवीं प्रागुक्तविधिना कुरु ॥ इदं स्यात्प्रथमं नृत्तं सर्वलोकहितावहम् । (अंशुमद्भेदागमे पञ्चषष्टपटले ॥)

v4.c36.s6.13

नृत्तमूर्तिप्रतिष्ठां तु वक्ष्ये तल्लक्षणान्विताम् । चतुर्भुजस्त्रिनेत्रश्च संविकीर्णजटायुतः ॥

v4.c36.s6.14

१ ‘ वामपादं ततोद्धृत्य ’ ति पाठान्तरम् ।

v4.c36.s6.15

जटामकुटसंयुक्तो वक्रनागफणावृतः । पृष्ठगाः पार्श्वगास्तास्युः पञ्चाद्येकविवर्द्धितः ॥ त्रिंशत्सङ्ख्यावसानास्युर्जटास्तास्सान्तरालकाः । धुस्तूरा (धुस्तूरा ?) रग्वधार्कादिपुष्पयुक्तास्सपिङ्गलाः ॥ कृताञ्जलिपुटोपेतजाह्नव्या दक्षिणस्थया । बालचन्द्रेण संयुक्तो वामपार्श्वस्थितेन च ॥ युक्तो वकुलमालाभिर्मुक्तादामोरगादिभिः । व्याघ्राजिनाम्बरो दीप्तस्सर्वाभरणभूषितः ॥ वामदोर्मूलमालम्बीपिचर्म्माम्बरान्वितः । दिव्याम्बरान्वितो वापि मृगाजिनयुतोऽपिवा ॥ कस्थ१ब्रह्मकपालेन नानापुष्पैरलङ्कृतः । धृतवाराहत (द ?) न्ताग्र२शार्दूलनखकच्छपः ॥ शाङ्कैरमणिभिः प्रोतमालया हृदि भूषितः । स्थितो दक्षिणपादेन वामेनोपरिवर्त्तिना ॥ कुञ्चितावर्त्तमानाङ्गिसुप्रसारितसत्करः । अम्बिकामुखबिम्ब्बाब्जभ्रमरीकृतलोचनः ॥ आबद्धकिङ्किणीयुक्तस्तन्नूपुरशोभितः । वामदक्षिणकर्णाढ्यपत्रिकानककुण्डलः ॥

v4.c36.s6.16

¹ ‘अपि माष’मिति न्यायेन करस्थोतिपदे रेफो निरस्त इति संभाव्यते ।

v4.c36.s6.17

² ‘दंष्ट्राग्रः’ इति पाठान्तरम् ।

v4.c36.s6.18

दक्षाभयकरस्थेन भुजङ्गेनोत्फणेन च । वामापरकरस्थेन वह्निना दक्षकेन तु ॥

v4.c36.s6.19

डिण्डिमेन समायुक्त उपवीतेन संयुतः । गोक्षीरधवलप्रख्य आदित्याङ्गुलभङ्गयुक् ॥

v4.c36.s6.20

नानासर्पसमायुक्तस्वप्समारोपरि स्थितः । मूर्ध्नो ललाटदक्षस्थं ना सादक्षपुटस्थितम् ॥

v4.c36.s6.21

नाभेर्दक्षिणतो गुल्फमध्ये सूत्रं प्रसारयेत् । ललाटमध्यं सूत्रात्तु द्विमात्रमिति कीर्तितम् ॥

v4.c36.s6.22

हिक्कासूत्रद्वयोर्मध्ये त्रिमात्रमिति कीर्तितम् । श्रोणिवामोरुसंस्पृष्टं तत्सूत्रमिह संमतम् ॥

v4.c36.s6.23

सूत्रगुल्फद्वयोर्मध्येमेकाङ्गुलमिति स्मृतम् । सूत्राद्धि नतजान्वन्तं भानुदिङ्नन्दमात्रकम् ॥

v4.c36.s6.24

तत्सूत्रादामपृष्ठान्तं सप्ताधिकदशाङ्गुलम् । तत्सूत्राद्जान्वेकचत्वारिंशदशाङ्गुलम् (?) ॥

v4.c36.s6.25

सूत्रादक्षिणतः कुक्षिरष्टाङ्गुल उदाहृतः । सूत्रात्तु सव्यकुक्षिस्तु रव्यङ्गुल इति स्मृतम् ॥

v4.c36.s6.26

ऊरोर्दक्षिणतस्सूत्रं सप्ताधिकदशाङ्गुलम् । सूत्रात्तमभागे तु नवमात्रमुदाहृतम् ॥

v4.c36.s6.27

सूत्रात्तु वामकण्ठस्तु पञ्चाङ्गुल उदाहृतः । सूत्रात्तु दक्षकण्ठे तद्वाग इत्यभिधीयते ॥

v4.c36.s6.28

सूत्रात्तु वामबाहन्तं त्र्यङ्गुलक्षयसंयुतम् । अथवाऽन्यप्रकारेण सूत्रपातोऽभिधीयते ॥

v4.c36.s6.29

कनीनिकान्तं तन्मूर्ध्निः तद्वन्नासापुटान्ततः । नाभेश्च दक्षवामान्तं स्थिताङ्गेर्गुल्फमध्यमम् ॥

v4.c36.s6.30

स्पृष्ट्वा यत्पतितं सूत्रं मध्यसूत्रमुदाहृतम् ।

v4.c36.s6.31

सूत्राद्वाममुखं पञ्च[मा*]त्रं कण्ठं त्रिमात्रकम् ॥

v4.c36.s6.32

बाहन्ते तिथिमात्रं स्यान्नवमात्रं तु कक्षगम् ।

v4.c36.s6.33

मध्योदरेऽष्टमात्रं स्यात् श्रोणी विश्वाङ्गुलेन च ॥

v4.c36.s6.34

कटिस्थित्यङ्गुलेन स्यादन्यत्र षष्टिमात्रकः ।

v4.c36.s6.35

नवमावं तदोरू स्यात्पाष्ण्र्यन्तं वेदतुङ्ग[क*]म् ॥

v4.c36.s6.36

सप्ताङ्गुलं मुखं नेत्रं कण्ठस्याद्रसमात्रकम् ।

v4.c36.s6.37

बाहन्ते तु त्रिमात्रं स्यात्कक्षान्ते विश्वमात्रकम् ॥

v4.c36.s6.38

मुन्यङ्गुलं भवेत्कुक्षौ श्रोण्यां स्याद्युगमात्रकम् ।

v4.c36.s6.39

कव्यां च वेदमात्रं स्याज्जानुरष्टाङ्गुलं भवेत् ॥

v4.c36.s6.40

पादाग्रे मुखमात्रं स्यादेवं बुद्ध्वा समाचरेत् ।

v4.c36.s6.41

स्थितजानुसमं विद्याद्वर्तिताङ्गेस्तमुच्छ्रयम् ॥

v4.c36.s6.42

तत्पाष्णिजान्वोर्द्विमुखमन्तरं परिकीर्तितम् ।

v4.c36.s6.43

श्रोणीसमुच्छ्रयं वामजानोरुद्धरणं मतम् ॥

v4.c36.s6.44

तदूरुमध्यान्नाभेश्च अन्तरं नवमात्रकम् ।

v4.c36.s6.45

तज्जानोर्दण्डहस्तस्य मणिबन्धान्तरं मनुः ॥

v4.c36.s6.46

तस्मादभयहस्तस्य मणिबन्धो रसाङ्गुलः । तस्य चाङ्गुष्ठमूलान्तास्तनाक्षव्यन्तरं मतम् ॥

v4.c36.s6.47

ततो(द्वो?)स्समं तलोच्चं स्यात्तद्बाहोर्मध्यमात्पुनः । सप्तादशाङ्गुलं विद्याद्दण्डहस्तस्य को(कू?)र्परम् ॥

v4.c36.s6.48

भुजान्तं साग्रिहस्तोच्चं सोऽग्निः पञ्चाङ्गलोच्छ्रयः । विस्तारः कोलकस्तस्य शिखाभिस्तिसृभिर्युतः ॥

v4.c36.s6.49

धृताडमरुको हस्तो कर्णोच्चादङ्गुलोऽधिकः । साग्रि डमरुकायामो भूतैस्तु मुखविस्तृतिः ॥

v4.c36.s6.50

कोलको मध्यविस्तारः परितस्सूत्रयन्त्रितः । एकजिह्वासमायुक्तो गम्भीरध्वनिसंयुतः ॥

v4.c36.s6.51

बाह्वस्तु मणिबन्धान्तं चतुस्त्रिंशत्तथापरम् । अपस्मारोच्छ्रयं भानुरुद्रनन्दाष्टमात्रकैः ॥

v4.c36.s6.52

देवस्य वक्त्रमानेन स्यादपस्मारमानकम् । वक्त्रद्वयं समारभ्य पञ्चवक्रावसानकम् ॥

v4.c36.s6.53

वक्त्रार्धमानवृद्ध्या तु सप्तमानमुदाहृतम् । चतुस्तालेन कर्तव्यमपस्मारो द्विजोत्तमाः ! ॥

v4.c36.s6.54

उष्णीषात्पादपर्यन्तं षडष्टांशं विभाजयेत् । उष्णीषात्केशपर्यन्तं कोलकं चेति कीर्तितम् ॥

v4.c36.s6.55

केशान्ताद्धनुपर्यन्तमष्टभागमिति स्मृतम् । गलमर्धाङ्गुलं प्रोक्तमध्यर्धः कर्ण उच्यते ॥

v4.c36.s6.56

षडङ्गुल इति प्रोक्तो हिक्कादिहृदयान्ततः ।
तथैव तस्मान्नाभ्यन्तं षडङ्गुलमिति स्मृतम् ॥
तस्मात्तु मेढ्रमूलान्तं कौशिकाङ्गुलमुच्यते ।
ऊर्व्यायां तु सप्तांशं जानूत्सेधो द्विमात्रकः ॥
जङ्घाया मस्त सप्तांशः पादोत्सेधो द्विमात्रकः ।
द्विभुजश्च द्विनेत्रश्च ऊर्ध्ववक्त्रस्तधोमुखः ॥
व्यालं वै वामहस्ते तु तस्य मूर्धा तु दक्षिणे ।
आवृतलङ्कृता भङ्गी सव्यपार्श्वशिरोयुतः ॥
देवस्य वक्त्रमानेन जाह्नव्यायाम उच्यते ।
द्विभुजा च त्रि(द्वि?)नेत्रा च करण्डमकुटान्विता ॥
सर्वाभरणसंयुक्ता कृताञ्जलिपुटान्विता ।
ऊर्ध्वभागाधोभागं तोयाकारेण कारयेत् ॥
गङ्गादेव्यानया देवसंयुक्तो वा विवर्जितः ।
प्रभावकाशं विस्तारो दशाधिकशताङ्गुलम् ॥
सप्तत्रिंशच्छतायामतदण्डो भागविस्तरः ।
एकादशपर्यन्तमात्रैरूनाधिकापि वा ॥
व्यङ्गलादङ्गुलध्र्या तु बालचन्द्रस्तु सप्तधा ।
तद्वाशपार्श्वगां देवीं कल्पयेत्तद्विधानतः ॥
कुर्याद्ङ्गीरटिं (भृङ्गिरिटिं ?) वाथ भद्रकालीमतापि वा ।
भुजङ्गत्रास आख्यातो भुजङ्गललितस्ततः ॥

v4.c36.s6.57

भुजङ्गत्रासत्सर्वं विशेषः कश्चिदस्ति हि । उद्धृतस्य तलं कुर्यात्स्थितजानूर्ध्वतः क्रमात् ॥ द्विमात्रं वा त्रिमात्रं वा चतुर्मात्रमथापि वा । भुजङ्गलालितः ख्यातस्तद्वैर इहोच्यते ॥ भुजङ्गत्रासत्सर्वं विशेषतत्र चोच्यते । उद्धृतं दक्षिणं पादं वामपादं तु वा नयेत् ॥ स पादो देहमध्यस्थ ऊर्ध्वपादतलान्वितः । चतुर्भुजोऽष्टहस्तो वा नानादिव्यास्त्रभूषितः ॥ शिलादिद्रव्यमासाद्य कुर्यादेवं नटेश्वरम् ।

v4.c36.s6.58

(उत्तरकामिकागमे षट्चत्वारिंशत्तमपटले ॥)

v4.c36.s6.59

नृत्ताधोद्धृतवामाङ्घ्रिजानु नाभिसमोत्थितम् । पादाङ्गुष्ठसमो जानु जान्वङ्गुष्ठसमोद्धृतम् ॥ प्रसार्य वामहस्तं च दण्डव दयोपरि । अभयं दक्षिणं हस्तं शेषं डमरुकान्वितम् ॥ कण्ठसीमान्तमुद्धृत्य यथाशोभं प्रकल्पयेत् । साम्रकं वामहस्तं तु बाहुसीमान्तमुद्धृतम् ॥ पादाधस्थमपस्मारं सर्पकीडासमन्वितम् । धस्तूरकं करोटिं च गङ्गेन्दुबकपिञ्छकम् ॥

v4.c36.s6.60

तिस्रः पञ्चजटास्तत्र प्रसार्य कुसुमोज्ज्वलाः । सव्ये त्वेवं तथा वामे दीप्ताग्निसदृशोज्वलाः ॥

v4.c36.s6.61

नृत्तरूपमिदं वत्स ! सर्वशान्त्यर्थमुच्यते ।

v4.c36.s6.62

(सुप्रभेदागमे चतुर्विंशत्तमपटले ॥)

v4.c36.s6.63

नृत्तमष्टाशतविधं तत्रादौ नव कथ्यते । भानुरुद्रदशांशं वा तुङ्गं नृत्तनतं भवेत् ॥

v4.c36.s6.64

हिक्कासमानमुन्नम्य दक्षहस्ताङ्गलाग्रकम् । त स्ततलमध्ये वा मध्यमाङ्गुलिकाग्रके ॥

v4.c36.s6.65

तन्मध्यपर्वगं वाथ वह्निं पात्रगतं तु वा । पात्रं विनाथवा कुर्यादपरे डमरुं तथा ॥

v4.c36.s6.66

दक्षिणे त्वन्यहस्ते स्यादभयं पूर्वमुक्तवत् । अभये प्रकोष्ठमध्ये तु भुजङ्गवलयं न्यसेत् ॥

v4.c36.s6.67

डोलायमानं तद्वामहस्तं कुर्याद्यथोचितम् । स्थिताङ्घ्रिजानोर्वामाङ्घ्रिजानुनीत्रं कलाङ्गलम् ॥

v4.c36.s6.68

सुविकीय जटाभारं नानानागविचित्रितम् । करोटिकाभिर्दुर्धूर(धुस्तूर ?)कुसुमैश्च भुजङ्गमैः ॥

v4.c36.s6.69

भूषितं मकुटं कुर्याद् दक्षिणेऽर्धेन्दुशेखरम् । सिन्दूरलङ्कृतोत्तंसमालावलम्बितम् ॥

v4.c36.s6.70

भस्मधूलितसर्वाङ्गं किंचित्प्रहसिताननम् । यज्ञोपवीतादियुतं व्याघ्रचर्माम्बरान्वितम् ॥

v4.c36.s6.71

दक्षिणं कुञ्चितं पादमपस्मारोपरि स्थितम् । चतुस्तालेन कर्तव्यमपस्मारं प्रमाणतः ॥

v4.c36.s6.72

शम्भोस्सव्यगतं तस्य शिरः कुर्यादधोमुखम् । पादौ विकीर्ण्य(र्थ ?) हस्ताभ्यां व्याललीलामुदान्वितम् ॥

v4.c36.s6.73

व्यालं वै वामहस्ते वा दक्षिणं मुद्रयान्वितम् । सस्यश्यामनिभं कुर्यादपस्मारं विशेषतः ॥

v4.c36.s6.74

पद्मपीठमधः कुर्यात्कलाङ्गलसमुच्छ्रयम् । तच्चतुर्गुणविस्तारं प्रभामण्डलसंयुतम् ॥

v4.c36.s6.75

रविमण्डलवृत्तं तु प्रभामण्डलमात्र तु । तत्र वामेऽप्युमादेवीं प्रागुक्तविधिना कुरु ॥

v4.c36.s6.76

एतस्याप्रथमं नृत्तं सर्वलोकहितावहम् ।

v4.c36.s6.77

(शिल्परत्ने द्वाविंशपटले ॥)

v4.c36.s6.78

चतुर्भुजं त्रिनेत्रं च सुविकीर्णजटान्वितम् । कुररीवक्ष(?)संयुक्तं बर्हिपिञ्छसमन्वितम् ॥

v4.c36.s6.79

मौलेर्दक्षे तु १धुत्तूरमर्धचन्द्रसमन्वितम् । दक्षिणे तु जटाग्रे तु जाह्नवीमभिवन्दिताम् ॥

v4.c36.s6.80

¹ धुस्तूरपदं धुत्तूर इति दुर्दूर इति च कारणाद्यागमेषु बहुत्र प्रयुज्य्यते ।

v4.c36.s6.81

पत्रं तु वामकर्णे तु दक्षिणे नक्रकुण्डलम् । सर्वाभरणसंयुक्तमुपवीतसमन्वितम् ॥

v4.c36.s6.82

व्याघ्राजिनाम्बरोपेतं पादकिङ्किणिशोभितम् । जगत्प्र(गजप्र?)सारितं वामे दक्षिणेऽभयहस्तकम् ॥

v4.c36.s6.83

डमरुं सव्यहस्ते तु वह्निवैं वामहस्तके । वक्रं तु दक्षिणं पादमपस्मारोपरि स्थितम् ॥

v4.c36.s6.84

उद्धृतं वामपादं तु पादाग्रं दक्षिणानुगम् । ललाटमध्यं दक्षं तु हित्वा सार्धाष्टकं यवम् ॥

v4.c36.s6.85

तस्मात्तु लम्बयेत्सूत्रं दक्षनासापुटान्तकात् । दक्षिणाङ्गेस्तु गुल्फस्य मध्यमादेव पातितम् ॥

v4.c36.s6.86

तत्सूत्रकक्षयोर्मध्ये ऊरुस्मृत्यङ्गुलं भवेत् । तत्सूत्रकक्षयोरन्तर्वारोरुसुमात्रकम् ॥

v4.c36.s6.87

तत्सूत्रादक्षिणे ग्रीवा षडङ्गुलमिति स्मृतम् । तत्सूत्राद्वामके ग्रीवा गुणाङ्गुलमुदाहृतम् ॥

v4.c36.s6.88

तत्सूत्रादक्षिणे नाभेभ्यन्तरं चाङ्गुलं भवेत् । तत्सूत्रान्मेढ्रमूलान्ताद्वामभागमिति स्मृतम् ॥

v4.c36.s6.89

वामा स्फिक्पिण्डिका सूत्रात्सप्तानामङ्गुलं भवेत् । तत्सूत्राद्रुकपादस्य जानुकं तु दशा ऽलम् ॥

v4.c36.s6.90

दक्षिणे बाहुसीमान्ताद्विकासूत्रस्य मध्यमम् । (यवद्वयसमायुक्तं विंशदङ्गुलं चेति कीर्तितम् ॥)

v4.c36.s6.91.1

यवद्वयाधिकं विंशदङ्गुलं चेति कीर्तितम् । हिक्कामध्यं समारभ्य दोस्सीमान्तं तु वामके ॥ यवद्वयसंयुक्तं सप्तादशाङ्गुलं भवेत् । नाभेर्दक्षिणके कुक्षितारं भागमिति स्मृतम् ॥ नाभेर्वामे तु कुक्षौ च तारं त्रयोदशाङ्गुलम् । वरदाभ्रधरं हस्तं दोस्समं चेति कीर्तितम् ॥ शरमात्रं पावकोत्सेधं विस्तारं तु गुणाङ्गुलम् । त्रिशिखाभिसमयुक्तं कल्पयेत्तलमध्यमे ॥ बाहोश्च मणिबन्धाच्च चतुस्त्रिंशदङ्गुलं भवेत् । डमरुकोपतहस्तं तु सूचीहस्तमिति स्मृतम् ॥ तत्सूचीहस्तकस्योर्ध्वं कर्णोर्ध्वसममुच्यते । बाहोश्च मणिबन्धाच्च चतुर्विंशदङ्गुलं भवेत् ॥ वामाङ्गे्रश्चैव जानूर्ध्वं नाभेस्तु सममुच्यते ।

v4.c36.s6.91.2

वामाङ्गे्रः पार्ष्णिकाधश्च वक्राङ्गे्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र

v4.c36.s6.92

चूचुकं नाभिकामूला द्यन्तरं१ तु यमं(वं?)भवेत् । सव्यस्य वामसूत्रस्य मध्याद्वै पार्श्वयोस्तयोः ॥

v4.c36.s6.93

वामबाहुद्वयोर्मध्ये शार्दूलजिनकं न्यसेत् । त्रिवकायाममानेन अपस्मारं ततः कुरु ॥

v4.c36.s6.94

चतुस्तालप्रमाणेन भूतरूपेण कारयेत् । तस्यैव वामपार्श्वे तु देवीं कुर्यात्सलक्षणम् ॥

v4.c36.s6.95

भुजङ्गत्रासमेवं तु भिक्षाटनमथ शृणु ।

v4.c36.s6.96

(पूर्वकारणागमे ॥)

v4.c36.s6.97

नृत्तमूर्तिः । (२)

v4.c36.s6.98

तदेव दक्षिणे पार्श्वे जटाग्रे जाह्नवी भवेत् । स्त्रीमानोक्ताङ्गसम्पूर्ण हृदयेऽञ्जलिंसंयुतम् ॥

v4.c36.s6.99

एवं जाह्नविसंयुक्तं नृत्तं यत्तद्वितीयकम् ।

v4.c36.s6.100

(अंशुमद्भेदागमे पञ्चषष्टिमपटले ॥)

v4.c36.s6.101

तदेव दक्षिणे पार्श्वे जटाग्रे जाह्नवी भवेत् । शम्भोरुच्चाङ्गुलेनैव षोडशाङ्गलमुन्नतम् ॥

v4.c36.s6.102

स्त्रीमानोक्ताङ्गसम्पूर्णा हृदयेऽञ्जलिंसंयुता । एवं जाह्नविसंयुक्तं नृत्तं यत्तद् द्वितीयकम् ॥

v4.c36.s6.103

(शिल्परत्ने द्वाविंशपटले ॥)

v4.c36.s6.104

¹ सूचिकानामिकामूलद्यन्तरमिति स्यात् ।

v4.c36.s6.105

नृत्तमूर्तिः । (३) तदेव वामपादं तु अपस्मारोपरि स्थितम् । उद्धृतं दक्षिणं पादं वामात्तुङ्गं प्रसारयेत् ॥ शेषं प्रागिव कर्तव्यं नृत्तं...तुस्तृतीयकम् । (अंशुमद्भेदागमे पञ्चषष्टिपटले ॥)

v4.c36.s6.106

नृत्तमूर्तिः । (४) सुविकीर्णजटाभारं जटामकुटमण्डितम् । जटामकुट(मण्डल?)संयुक्तं शेषं प्रथमवृत्तवत् ॥ चतुर्थं नृत्तमेतत्स्यात् सर्वप्राणिहितावहम् । (अंशुमद्भेदागमे पञ्चषष्टिपटले ॥) अनुकीर्णजटाभारं जटामकुटमण्डितम् । जटामण्डलयुक्तं वा चतुर्थेऽन्यद्यथादिमम् ॥ (शिल्परत्ने द्वाविंशपटले ॥)

v4.c36.s6.107

नृत्तमूर्तिः । (५) उष्णीषोर्ध्वसीमांतं सव्यपादं समुद्धृतम् । सुवक्रं वामपादं तु अपस्मारोपरि स्थितम् ॥ भुजाष्टकसमायुक्तमेतत्पञ्चमुच्यते । अभयं शूलपाशं च डमरुं दक्षिणे करे ॥

v4.c36.s6.108

कपालं चाग्निपात्रं च घण्टां हस्तिकरोपमम् । गजहस्तोपमं हस्तं प्रसार्य दक्षिणानुगम् ॥

v4.c36.s6.109

यत्तप्रथमनृत्तस्य पूर्वसूत्रं प्रसारयेत् । पञ्चमं नृत्तमेवं स्यात्तषष्ठं वदाम्यहम् ॥

v4.c36.s6.110

अंशुमद्भेदागमे पञ्चषष्ठपटले ॥

v4.c36.s6.111

उष्णीषोर्ध्वकमात्मान्तं सव्यपादं समुद्धरेत् । सवक्रं वामपादं तदपस्मारोपरिस्थितम् ॥

v4.c36.s6.112

(उप) भुजाष्टकं [आ*] युक्तमेतत्पञ्चममुच्यते । अभयं शूलपाशौ च डमरुं दक्षिणे करे ॥

v4.c36.s6.113

कपालं चाग्निपात्रं च घण्टां१ हस्तिकरोपमम् ।

v4.c36.s6.114

(शिल्परत्ने द्वाविंशपटले ॥)

v4.c36.s6.115

नृत्तमूर्तिः । (६)

v4.c36.s6.116

दोर्भिषोडशभिर्युक्तं वामे गौरीसमायुतम् । स्कन्धध्रुवामहस्तेन सव्यहस्तोद्धृताञ्जलिः ॥

v4.c36.s6.117

स्कन्धोभयकराभ्यां तु मातुस्तनकदाहतम्२ । एवं गौरी समीक्षेशं भीतातिस्नेहविस्मयात् ॥

v4.c36.s6.118

¹ ‘तालिण्डकरोपम’मिति पाठान्तरम् ॥

v4.c36.s6.119

² ‘हस्ताभ्यामुद्धृतं स्कन्धं स्तनं तस्य प्रसारितम्’ इति पाठान्तरम् । ‘निपीड्य वे’ति शिल्परत्नगताधैन समनन्तरस्थितेन भवितव्यमिति प्रतिभाति ।

v4.c36.s6.120

प्रातिमालक्षणानि ।

v4.c36.s6.121

अभयं डमरुं चैव वज्रं शूलं तथैव च । पाशं टङ्कं तथा दण्डं नागं वै दक्षिणे करे ॥

v4.c36.s6.122

अभयं शूलपाशं च खङ्गं डमरुकं ध्वजम् । वेतालं सूचिहस्तं च दक्षिणेऽष्टकरं भवेत् ॥

v4.c36.s6.123

सव्यानुकरं डोलं वामं चैव गजोपमम् । अनलं मिथुनं चैव वलयं केतुरेव च ॥

v4.c36.s6.124

घण्टा खेटकपालं च वामपार्श्वेऽष्टहस्तके । अनलं गजहस्ताभं खेटकं विस्मयं तथा ॥

v4.c36.s6.125

घण्टां चैव कपालं च क्षुरिका सूचिमेव च । वामे त्वष्टभुजं ख्यातं शेषं पञ्चमनुत्तवत् ॥

v4.c36.s6.126

पादौ पंचमनुत्तं स्यात् यत्तत्तद्विधीयते । षष्ठं ह्येवमाख्यातं सप्तमं शृणु सुव्रत ! ॥

v4.c36.s6.127

(अंशुमद्भेदागमे पञ्चषष्टिमपटले ॥)

v4.c36.s6.128

दोर्भिष्षोडशसंयुक्तं¹ वामे गौरीसमायुतम् । स्कन्दो भयात्कराभ्यां तु मातुः स्तनहृदोदरात् ॥

v4.c36.s6.129

¹ ‘दोर्भिष्षोडशभिर्युक्त’ मिति भवितव्यम् ।

v4.c36.s6.130

निपीड्य वा कराभ्यां तु वामभागोद्धताञ्जलिम् । एवं गौरी निरीक्षेशं भीत्यातिस्नेहविस्मयात् ॥

v4.c36.s6.131

अभयं डमरुं चैव वज्रं शूलं तथैव च । पाशं टङ्कं तथा दण्डं नागं वै दक्षिणे करे ॥

v4.c36.s6.132

सजानुकरं डोलं वामं गजकरोपमम् । अङ्कु(न?)लं मिथुनं चैव वलयं केतुरेव च ॥

v4.c36.s6.133

घण्टां चैव कपालं च वामपार्श्वेऽष्टहस्तके । पादौ पञ्चनृतस्य विधिवत्तद्विधीयते ॥

v4.c36.s6.134

(शिल्परत्ने द्वाविंशपटले ॥)

v4.c36.s6.135

नृत्तमूर्तिः । (७)

v4.c36.s6.136

त्रिनेत्रं चाष्टहस्तं च सुविकीर्णजटायुतम् । कुञ्चितं वामपादं तु अपस्मारोपरि स्थितम् ॥

v4.c36.s6.137

उद्धृतं दक्षिणं पादं चाङ्गुष्ठं चाग्रसीमगम् । अभयं शूलपाशं च डमरुं दक्षिणे करे ॥

v4.c36.s6.138

कपालं चाग्निपात्रं च तथा विस्मयहस्तकम् । गजहस्तोपमं हस्तं सव्यासव्यानुगं तथा ॥

v4.c36.s6.139

नतमानं दशांशं स्यात् वामे गौरीसमायुतम् । सप्तमं नृत्तमाख्यातं जगदार्तिविनाशनम् ॥

v4.c36.s6.140

(अंशुमद्भेदागमे पञ्चषष्टपटले ॥)

v4.c36.s6.141

नृत्तमूर्तिः । (८)

v4.c36.s6.142

तदेव षड्भुजोपेतमभयं डमरुं तथा । शूलं दक्षिणपार्श्वे तु कपालं विस्मयं तथा ॥ गजहस्तोपमं वामे सूत्रं प्राग्वत्तदष्टमम् । पञ्चमस्य च नृत्तस्य षष्ठमस्य च ... स्मृता ॥ नेत्रद्वयमिति ख्यातं शेषाणां तु त्रिनेत्रकम् । (अंशुमद्भेदागमे पञ्चषष्ठपटले ॥)

v4.c36.s6.143

नृत्तमूर्तिः । (९)

v4.c36.s6.144

चतुर्भुजं त्रिनेत्रं च जटामकुटसंयुतम् । अभयं डमरुं सव्ये वामेऽग्निर्गजहस्तवत् ॥ अपस्मारं विना पीठे वामाङ्घ्रिं कुञ्चितं स्थितम् । तत्तत्पुरस्थितं पीठे सव्यपादकनिष्ठिका ॥ तत्पादं कुञ्चितं युक्त्या सूत्रं युक्त्या तु लम्बयेत् । नवमं नृत्तमाख्यातं गङ्गाधरमथ शृणु ॥ (अंशुमद्भेदागमे पञ्चषष्ठपटले ॥)

v4.c36.s6.145

(1) *Ibid.*

v4.c36.s6.146

(2) *Ibid.*

Cites (4)