[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Literature, language and dating](https://indike.org/pramana/ins.literature) › [An Account of the Different Existing Systems of Sanskrit Grammar](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915) › c19 # An Account of the Different Existing Systems of Sanskrit Grammar c19: Appendix II An Account of the Different Existing Systems of Sanskrit Grammar c19 - **Language:** English ## Contents - [c19.s1 ॥ अथ जोगराजविरचिता पादप्रकरणसङ्गतिः ॥](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1) — 30 parts ### Appendix II ### [c19.1](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.1) ( See note 2 on page 48 ) ### ॥ अथ जोगराजविरचिता पादप्रकरणसङ्गतिः ॥ ### [c19.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.1) ॐ नमः शिवाय । ॐ । ### [c19.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.2) आराधय षण्मुखमवाप्तवरप्रसादः कारुण्यपूर्णहृदयः किल शर्ववर्मा । लोकस्य मोहतिमिराहतये व्यधत्त सङ्क्षेपतः प्रकरणत्रितयात्मशास्त्रम् ॥ १ ॥ ### [c19.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.3) तत्रादितो व्यधित वर्णपदेषु सन्धिं तत्रानुनासिकपदं बहुकारकादि । आख्यातिकं तदनु साध्यपदं क्रियाख्य- मेतावत्तैव हि समन्वयमात्रलाभः ॥ २ ॥ ### [c19.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.4) संज्ञाश्च परिभाषाश्च प्रथमे पाद आदिशेत् । द्वितीये स्वरसन्धिं च तृतीये तन्निषेधनम् ॥ ३ ॥ वैयञ्जनं चतुर्थे च सन्धिं वैसर्गिकं परे । षष्ठे प्रथमवच्चैवँ सन्धिप्रकरणं जगौ ॥ ४ ॥ ### [c19.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.5) नाम्न आद्ये स्वरान्तस्य लिङ्गस्य स्यादिनिर्णयः । स्वरान्तव्यञ्जनान्तस्य द्वितीये युष्मदस्मदोः ॥ ५ ॥ ### [c19.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.6) तृतीयेपि त्यदादीनामित्थं नामपदस्थितिः । चतुर्थे कारकस्येह विनियोगोथ पञ्चमे ॥ ६ ॥ ### [c19.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.7) समासवृत्तिसिद्धस्य तद्धितेष्वपि वर्तनम् । षष्ठे सप्तमे प्रोक्तलिङ्गत् स्त्रीप्रत्ययात् स्त्रियाम् ॥ ७ ॥ ### [c19.s1.8](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.8) इदं नामपदं सिद्धं सङ्क्षेपात् समुपादिशत् । तदन्तन्तमतो विश्वं वाङ्मयस्योपबृंहणम् ॥ ८ ॥ ### [c19.s1.9](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.9) आख्यातेष्वादितः कालपुरुषार्थे नियोजनः । न्यात्युद्देशे (!) द्वितीयेपि सनादिप्रत्ययान्तता ॥ ९ ॥ ### [c19.s1.10](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.10) ततो विकरणा आत्मनेपरस्मैविनिर्णयः । तृतीयेभ्यासकार्याणि चतुर्थे सम्प्रसारणम् ॥ १० ॥ ### [c19.s1.11](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.11) आदेशागमलोपादि पञ्चमे तु गुणागुणाः । तन्त्रं वाणपदं पष्ठं सेडनिट्कृता ॥ ११ ॥ ### [c19.s1.12](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.12) सङ्कोष्टम इत्येवं आख्यातपदक्रमः । सञ्चिन्त्यनीयो धात्यर्थकालभेदाद्विचक्षणैः ॥ १२ ॥ ### [c19.s1.13](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.13) यथोसौत्र(?)जयत्येको यः परोपकृतौ रतः । योपि धन्यो धनं धत्ते सौत्यन्तं सुखमश्रुते ॥ १३ ॥ ### [c19.s1.14](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.14) कृतस्तव्ययादयः सोपपदानुपदाश्च ये । लिङ्गप्रकृतिसिद्ध्यर्थं ताञ् जगौ शाकटायनः ॥ १४ ॥ ### [c19.s1.15](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.15) तत्राद्यपादे रुत्तन्त्रं पञ्चपायां रुतां(?)विधिः । सोपि साधनकालादि विभागेनेति निर्णयः ॥ १५ ॥ ### [c19.s1.16](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.16) स्याद्यन्तत्वात् सुसिद्धत्वात् तान् सूत्ररुदब्रवीत् । दिशन्दीदशद्वाहिवसिनिष्ठादुदीरणम् (?) ॥ १६ ॥ ### [c19.s1.17](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.17) धातोः परे कृतो वुन्वृजाद्यस्ते च कर्तरि । आदौ तव्याद्यस्तेषां कृत्यास्ते भावकर्मणोः ॥ १७ ॥ ### [c19.s1.18](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.18) अण्णादयः सोपपदास्ते च कालत्रये मताः । भूते क्त्व्वादयो वर्तमाने शन्तृङ्नादयः ॥ १८ ॥ ### [c19.s1.19](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.19) उणादयः स्युर्बहुलं ये ते शास्त्रान्तरे स्थिताः । भविष्यतिस्तस्यमानक्रियार्थोपपदा मताः ॥ १९ ॥ ### [c19.s1.20](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.20) घञ्ण्वल्कारयुकाद्या भावे पुंस्त्रीनपुंसके । संज्ञायां प्रासवासादा(?)वक्तरी च कारके ॥ २० ॥ ### [c19.s1.21](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.21) करणे चाधिकरणे ध्वादिर्यन्र चेष्यते । ज्ञेयो धात्यर्थसम्बन्धे काणंखन्तु(?)विशेषणात् ॥ २१ ॥ ### [c19.s1.22](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.22) कर्तान्यार्थोपदेशोपि ज्ञातापूज्यो मतः सताम् । प्रकीर्णतन्त्रमित्येवं पादप्रकरणस्थितिः ॥ २२ ॥ ### [c19.s1.23](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.23) यद्यप्यन्यानि कार्याणि पादेष्वेपु समासते । तथापीयन्ति बाहुल्याभिप्रायेणोदितानि हि ॥ २३ ॥ ### [c19.s1.24](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.24) एवं शास्त्रमिदं सूत्रमात्रेण पठितं सदा । तदेति कापि सौभाग्यलक्ष्मीः किं नेति शृण्वताम् ॥ २४ ॥ ### [c19.s1.25](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.25) नाम्नः पादैः कारकस्य स्वरूपं द्वित्रैराख्यातास्थितैश्च क्रियायाः । कान्तैश्चालोच्याभिधानं क्रमेण श्लोकार्थार्थवेदने दत्तकर्णम् ॥ २५ ॥ ### [c19.s1.26](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.26) श्रुत्वा साहित्यपानि सूक्ष्माण्यथादौ ज्ञात्वा काव्याकून्वृतार्थशब्दाम् । स्वप्रागल्भ्याच्चेतिहासादि बुध्वा काव्याभ्यासे तिष्ठताच्छद्धयत्नः ॥ २६ ॥ ### [c19.s1.27](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.27) वाग्देवी सा सर्वतो भाजमाना पात्रापात्रावेक्षणेन प्रसादान् । कुर्वत्यन्तः कस्यचित् स्वाध्यायस्य(!) स्फीतिं सूतेयेतरस्याप्यशक्तिम् ॥ २७ ॥ . . . . . \* . . . . . पादप्रकरणस्थितिम । पठतां शास्त्रमाभाति करस्थं शार्ववर्मणाम् ॥ ४९ ॥ ### [c19.s1.28](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.28) द्विजराजजोगराजोरचयद्दीपनाय शिष्याणाम् । पादप्रकरणसङ्गतिमेतां कातन्त्रसूत्राणाम् ॥ ५० ॥ ### [c19.s1.29](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.29) ॥ इति जोगराजविरचिता पादप्रकरणसङ्गतिः समाप्ता ॥ ### [c19.s1.30](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19.s1.30) ∗ At this place a few unimportant stanzas are omitted. ## Linked texts (1) - [Kātantra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.vyakarana.anya.katantra) — Śarvavarman, Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19](https://indike.org/pramana/ins.literature.belvalkar-1915.c19) · Pramāṇa