[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D.](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902) › v1.c25.s5 # A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v1.c25.s5: अथ तृतीयोऽध्यायः । अथोपरसाः साधारणरसाश्च । A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v1.c25.s5 - **Language:** English ### अथ तृतीयोऽध्यायः । अथोपरसाः साधारणरसाश्च । ### [v1.c25.s5.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.1) अथोपरसाः साधारणरसाश्च । ### [v1.c25.s5.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.2) अथ गन्धकः— ### [v1.c25.s5.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.3) गन्धाश्मगैरिकासीसकाक्षीतालशिलाञ्जनम् । कङ्कुष्ठञ्चेत्युपरसाश्चाष्टौ पारदकर्मणि ॥ 1. ### [v1.c25.s5.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.4) (1) तन्मुखेऽधोमुखं, a variant in the Poona ed., which we have adopted. ### [v1.c25.s5.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.5) स चापि त्रिविधो देवि शुकचञ्चुनिभो वरः । मध्यमः पीतवर्णः स्याच्छुक्लवर्णोऽधमः प्रिये ॥ 12. चतुर्द्धा गन्धको ज्ञेयो वर्णैः श्वेतादिभिः खलु । ### [v1.c25.s5.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.6) दुर्लभः कृष्णवर्णश्च स जरामृत्युनाशनः ॥ 13-15. गन्धको द्रावितो भृङ्गसेचितो विशुध्यति ॥ 23. स्थायां दुग्धं विनिचिप्य मुखे वस्त्रं निरुध्य च । गन्धकं तत्र निक्षिप्य चूर्णितं सिकताकृति । क्वाथयेन्मृदुदीर्घेण खर्परेणैव गन्धकम् ॥ ज्वालयेत्खर्परस्योर्द्धं वनच्छाणैस्तयोपलैः । दुग्धे निपतितो गन्धो गलितः परिशुध्यति ॥ 24-25. ### [v1.c25.s5.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.7) अथ गैरिकम्— ### [v1.c25.s5.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.8) पाषाणगैरिकञ्चैकं द्वितीयं स्वर्णगैरिकम् । पाषाणगैरिकं प्रोक्तं कठिनं ताम्रवर्णकम् ॥ 46. गैरिकन्तु गवां दुग्धैर्भावितं शुद्धिमुच्छति ॥ 49. ### [v1.c25.s5.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.9) अथ कासीसम्— ### [v1.c25.s5.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.10) कासीसं बालुकाद्येकं पुष्पपूर्वमथापरम् । तुवरीसत्त्ववत्त्वमेतस्यापि समाहरेत् ॥ 54. ### [v1.c25.s5.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.11) अथ तुवरी— सौराष्ट्रभ्मनि सम्भूता¹ मृत्स्ना सा तुवरी मता । वस्त्रेषु लिप्यते यासौ मञ्जिष्ठारागबन्धिनी ॥ \* \* \* फुल्लिका चेति द्वितीया परिकीर्त्तिता । ईषत्पीता गुरुस्निग्धा \* \* \* \* निर्भारा शुभ्रवर्णा च स्निग्धा साम्लापरा मता । सा फुल्लतुवरी प्रोक्ता लेपात् ताम्रं चरेदयः ॥ 59-62 काङ्क्षी कषाया कटुकाम्लकाष्ठा केश्या व्रणघ्नी विषनाशिनी च । श्वित्रापहा नेत्रहिता त्रिदोष- शान्तिप्रदा पारदजारणी च ॥ 63. तुवरी काञ्जिकैर्विम्रा विदिनाच्छुडिमुच्छति । क्षाराम्लमर्दितारभाता सत्त्वं मुञ्चति निश्चितम् ॥ 64. गोपित्तेन शतं वारान् सौराष्ट्रीं भावयेत् ततः । धमित्वा पातयेत् सत्त्वं कामगं चातिगुह्यकम् ॥ 65. ### [v1.c25.s5.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.12) (1) सौराष्ट्रभ्मनि, a variant in the Poona ed., which also agrees with B. and K. ### [v1.c25.s5.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.13) अथ तालकम्— ### [v1.c25.s5.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.14) हरितालं द्विधा प्रोक्तं पत्राख्यं¹ पिण्डसंज्ञकम् । स्वर्णवर्णं गुरु स्निग्धं तनुपत्रं च भासुरम् ॥ 66. स्विन्नं कुष्माण्डतोये वा तिलक्षारजलेऽपि वा । तोये वा चूर्णसंयुक्ते दोलायन्त्रेण शुध्यति ॥ 69. मधुतुख्ये घनीभूते कषाये ब्रह्ममूलजे । त्रिवारं तालकं भाव्यं पिष्ट्वा मूत्रेऽथ माहिषे ॥ उपलैर्दशभिर्दयं पुटं रुद्धाय पेषयेत् । एवं द्वादशधा पाचं शुद्धं योगेषु योजयेत् ॥74-75. पलालं रवेदुग्धैर्दिनमेकं विमर्दयेत् । क्षिप्त्वा षोडशिकातैलै मिश्रयित्वा ततः पचेत् ॥ अनावृतप्रदेशे च सप्तयामावधि ध्रुवम् । स्वाङ्गशीतमधःस्थं च सत्त्वं श्वेतं समाहरेत् ॥80-81. ### [v1.c25.s5.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.15) ¹ The Poona ed. reads पत्राख्यं and K. reads पत्राख्यं, which we have adopted. ### [v1.c25.s5.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.16) अथ मनःशिला— ### [v1.c25.s5.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.17) अष्टमांशेन किष्टेन गुडगुग्गुलुसर्पिषा । कोष्ठां रुद्ध्वा दृढं ध्वात्वा सत्त्वं मुञ्चेन्मनःशिला ॥95. ### [v1.c25.s5.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.18) अथाञ्जनानि— ### [v1.c25.s5.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.19) सौवीरमञ्जनं प्रोक्तं रसाञ्जनमतः परम् । स्रोतोऽञ्जनं तदन्यच्च पुष्पाञ्जनमेव च ॥ नीलाञ्जनं च तेषां हि स्वरूपमिह वर्ण्यते । सौवीरमञ्जनं धूम्रं रक्तपित्तहरं हिमम् ॥ 98-99. ### [v1.c25.s5.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.20) अञ्जनानि विशुध्यन्ति भृङ्गराजनिजद्रवैः । मनोल्लासत्त्ववत् सत्त्वमञ्जनानां समाहरेत् ॥ वल्मीकशिखराकारं भङ्गे नीलोत्पलद्युति । घृष्टं तु गैरिकच्छायं स्रोतोऽजं लक्षयेद्बुधः ॥ ### [v1.c25.s5.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.21) गोशकृद्रससूतेषु घृतक्षौद्रवसासु च । भावितं बहुशस्तच्च शीघ्रं बध्नाति सूतकम् ॥ 105-107 ### [v1.c25.s5.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.22) अथ कङ्कुष्ठम्— ### [v1.c25.s5.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.23) हिमवत्पादशिखरे कङ्कुष्ठमुपजायते । 109. केचिद्वदन्ति कङ्कुष्ठं सद्योजातस्य दन्तिनः । 111. वदन्ति श्वेतपीताभं तदतीवविरेचनम् । 112. ### [v1.c25.s5.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.24) अथ साधारणारसाः— ### [v1.c25.s5.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.25) कम्पिल्लश्च परो गौरपाषाणो नवसारकः । कपर्दो वह्निजारश्च गिरिसिन्दूरहिङ्गुली ॥ ### [v1.c25.s5.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.26) मृदारश्रृङ्गमित्यष्टौ साधारणरसाः स्मृताः । रससिद्धिकराः प्रोक्ता नागार्जुनपुरःसरैः ॥ 120 121. ### [v1.c25.s5.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.27) अथ कम्पिल्लः— इष्टिकाचूर्णसदृशश्चन्द्रिकाख्योऽतिरेचनः । सौराष्ट्रदेशे चोत्पन्नः स हि कम्पिल्लकः स्मृतः ॥ 122 ### [v1.c25.s5.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.28) अथ गौरीपाषाणः— स्फटिकाभश्च शङ्खाभो हरिद्राभस्त्रयः स्मृताः । तालवदाहयेत् सत्त्वं शुद्धं शुभ्रं प्रयोजयेत् ॥ 124-126. ### [v1.c25.s5.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.29) अथ नवसारः— करोरपोलुकाष्ठेषु पच्यमानेषु चोद्भवः । क्षारोऽसौ नवसारः स्याच्चूलिकाल्वणाभिधः ॥ इष्टिकादहने जातं पाण्डुरं लवणं लघु । तदुक्तं नवसाराख्यं चूलिकाल्वणं च तत् । रसेन्द्रजारणं लोहद्रावणं जठराग्निकृत् ॥ गुल्मप्लीहास्यशोषघ्नं भुक्तमांसादिजारणम् ॥ 127-129. ### [v1.c25.s5.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.30) अथ वराटिकाः— पीताभा ग्रन्थिका पृष्ठे दीर्घवृत्ता वराटिका । रसवैद्यैर्विनिर्दिष्टा सा चराचरसंज्ञिका ॥ 130. ### [v1.c25.s5.31](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.31) वराटाः काञ्जिके स्विन्ना यामाच्छुद्दिमवाप्नुयुः ॥ 134. ### [v1.c25.s5.32](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.32) अथाग्निजारः— ### [v1.c25.s5.33](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.33) समुद्रेऽग्निन्नकस्य जरायुर्वहिरुज्झितः । संशुष्कां भानुतापेन सोऽग्निजार इति स्मृतः ॥ 135. ### [v1.c25.s5.34](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.34) अथ गिरिसिन्दूरम्— ### [v1.c25.s5.35](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.35) महागिरिषु चाल्पायःपाषाणान्तःस्थितो रसः । 137. ### [v1.c25.s5.36](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.36) अथ हिङ्गुलः— ### [v1.c25.s5.37](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.37) एतस्मादाहृतः सूतो जीर्णगन्धसमो गुणैः ॥ 141. दरदः पातनायन्त्रे पातितश्च जलाशये । तत्त्वं सूतसङ्काशं पातयेन्नात्र संशयः ॥ 144. ### [v1.c25.s5.38](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.38) अथ मृहारशृङ्गकम्— ### [v1.c25.s5.39](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.39) मदलं पीतवर्णं च भवेद्गुर्जरमण्डले । अर्बुदस्य गिरेः पार्श्वे जातं मृहारशृङ्गकम् ॥ सीमसत्त्वं गुरु श्लेष्मशमनं पुंगदापहम् । रसबन्धनमुत्कृष्टं केशरञ्जनमुत्तमम् ॥ साधारणरसाः सर्वे मातुलुङ्गाद्र्काम्बुना । त्रिरात्रं भाविताः शुष्का भवेयुर्दोषवर्जिताः ॥ ### [v1.c25.s5.40](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.40) अथ राजावर्त्तः— ### [v1.c25.s5.41](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.41) राजावर्त्तोऽल्परक्तोरुनीलिममिश्रितप्रभः।¹ । 149. लुङ्गाम्बुगन्धकोपेतो राजावर्त्तो विचूर्णितः । पुटनासप्तवारेण राजावर्त्तो मृतो भवेत् ॥ 153. --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5) · Pramāṇa