[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D.](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902) › v1.c25.s6 # A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v1.c25.s6: अथ चतुर्थोऽध्यायः । अथ रत्नानि । A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v1.c25.s6 - **Language:** English ### अथ चतुर्थोऽध्यायः । अथ रत्नानि । ### [v1.c25.s6.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.1) अथ रत्नानि । ### [v1.c25.s6.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.2) अथ मणयः— ### [v1.c25.s6.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.3) मणयोऽपि च विज्ञेयाः सूतबन्धस्य कारकाः । वैक्रान्तः सूर्य्यकान्तश्च हीरकं मौक्तिकं मणिः ॥ चन्द्रकान्तस्तथा चैव राजावर्त्तश्च सप्तमः । गरुड़ोद्गारकश्चैव ज्ञातव्या मणयस्त्वमी ॥ ### [v1.c25.s6.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.4) (1) नीलिममिश्रितप्रभः, another reading in the Poona ed., which agrees with B. and K., but it is grammatically inaccurate. ### [v1.c25.s6.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.5) पुष्परागं महानीलं पद्मरागं प्रबालकम् । वैदूर्य्यं च तथा नीलमेते च मणयो मताः ॥ 13. ### [v1.c25.s6.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.6) अथ वज्रम्-- ### [v1.c25.s6.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.7) वज्रं च त्रिविधं प्रोक्तं नरो नारी नपुंसकम् । पूर्वं पूर्वमिह श्रेष्ठं रसवीर्य्यविपाकतः ॥ 26. अष्टास्त्रं चाष्टफलकं षट्कोणमतिभासुरम् । अम्बुदेन्द्रधनुर्वारितरं पुंवज्रमुच्यते ॥ 27. तदेव चिपिटाकारं स्त्रीवज्रं वर्तुलायतम् । वर्तुलं कुण्ठकोणाग्रं किञ्चिद्गुरु नपुंसकम् ॥ 28. श्वेतादिवर्णभेदेन तदेकं चतुर्विधम् । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रं स्वस्ववर्णफलप्रदम् ॥ 30. आयुःप्रदं झटिति सद्गुणदं च वृष्यं दोषत्रयप्रशमनं सकलामयघ्नम् । सूतेन्द्रबन्धवधसद्गुणकृत् प्रदीपं मृत्युञ्जयं तदमृतोपममेव वज्रम् ॥ 32. कुलत्थक्वाथे स्विन्नं कोद्रवकथितेन वा । एकायामावधि स्विन्नं वज्रं शुध्यति निश्चितम् ॥ ### [v1.c25.s6.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.8) वज्रं मत्कुणरक्तेन चतुर्वारं विभावितम् । सुगन्धिमूषिकामांसैर्वर्त्ततैः परिवेष्ट्य च ॥ पुटेत् पुटैर्वराहाख्यैस्त्रिंशद्वारं ततः परम् । ध्वात्वा ध्वात्वा शतं वारान् कुलत्थक्वाथके क्षिपेत् ॥ 34-37. अन्यैरुक्तः शतं वारान् कर्त्तव्योऽयं विधिक्क्रमः ॥ कुलत्थक्वाथसंयुक्तलकुचद्रवपिष्टया । शिलया लिप्तमूषायां वज्रं क्षिप्त्वा निरुध्य च । अष्टवारं पुटेत् सम्यग्विशुष्कैश्च वनोपलैः । शतवारं ततो ध्वात्वा निक्षिप्तं शुद्धपारदे । निश्चितं म्रियते वज्रं भस्म वारितरं भवेत् ॥ 38 39. सत्यवाक् सोमसेनानीरितद्वज्रस्य मारणम् । दृष्टप्रत्ययसंयुक्तमुक्तवान् रसकौतुकी ॥ 40. विलिप्तं मत्कुणस्यास्रै सप्तवारं विशोषितम् ॥ कासमर्दरसापूर्णे लोहपात्रे निवेशितम् । सप्तवारं परिध्वातं वज्रभस्म भवेत् खलु ॥ ब्रह्मज्योतिर्मुनीन्द्रेण क्रमोऽयं परिकीर्त्तितः । 41-43. ### [v1.c25.s6.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.9) (1) पारमद्य च, another reading in the Poona ed., which does not agree with B. and K. ### [v1.c25.s6.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.10) मदनस्य फलोद्‌धृतसेन चौषिनागकैः । कृतकल्केन संलिप्य पुटेद्विंशतिवारकम् ॥ वज्रचूर्णं भवेद्व्ययं योजयेच्च रसादिषु ॥ 44 45. ### [v1.c25.s6.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.11) अथ रत्नभस्मक्रमः— ### [v1.c25.s6.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.12) लकुचद्रावसंपिष्टैः शिलागन्धकतालकैः । वज्रं विनान्यरत्नानि म्रियन्तेऽष्टपुटैः खलु ॥ 63. रामठं पञ्चलवणं क्षाराणां त्रितयं तथा । मांसद्राव्याम्लवेतस¹ चूलिका लवणं तथा ॥ स्थूलं कुम्भीफलं पक्कं तथा ज्वालामुखी शुभा । द्रवन्ती च रुदन्ती च पयस्या चित्रमूलकम् ॥ दुग्धं स्नुहास्तथाऽर्कस्य सर्वं संमद्य यत्नतः । गोलं विधाय तन्मध्ये प्रक्षिपेत तदनन्तरम् ॥ गुणवन्नवरत्नानि जातिमन्ति शुभानि च । भूर्जे तं गोलकं कृत्वा सूत्रेणावेष्ट्य यत्नतः ॥ ### [v1.c25.s6.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.13) (1) मांसद्राव्याम्लवेतस, a variant in the Poona ed., which we have adopted and which also agrees with B. and K. ### [v1.c25.s6.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.14) पुनर्वस्त्रेण संवेष्ट्य दोलायन्त्रे निधाय च । सर्वाम्लयुक्तसन्धानपरिपूर्णघटोदरे ॥ अहोरात्रत्रयं यावत् स्वेदयेत्तीव्रवह्निना । तस्मादाहृत्य सङ्गाल्य रत्नजां द्रुतिमाहरेत् ॥ 64-69. मुक्ताचूर्णन्तु सप्ताहं वेतसाम्लेन मर्दितम् । जम्बीरोदरमध्ये तु धान्यराशौ विनिक्षिपेत् ॥ सप्ताहादुद्धृतञ्चैव पुटे दत्त्वा द्रुतिं हरेत् । 70-71. वज्रवल्ल्यन्तरस्थञ्च कृत्वा वज्रं निरोधयेत् । अम्लभाण्डगतं स्वेद्यं सप्ताहाद्रवतां व्रजेत् ॥ 72. ### [v1.c25.s6.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.15) अथ वैक्रान्तम्— ### [v1.c25.s6.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.16) श्वेतवर्णन्तु वैक्रान्तमम्लवेतसभावितम् । सप्ताहान्नात्र सन्देहः खरघर्मं द्रवत्यलम् ॥ 73. केतकीस्वरसो ग्राह्यः सैन्यवं स्वर्णपुष्पिका । इन्द्रगोपकसंयुक्तं सर्वं भाण्डे विनिक्षिपेत् ॥ सप्ताहं स्वेदयेदस्मिन् वैक्रान्तं द्रवतां व्रजेत् । 74-75. ### [v1.c25.s6.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.17) (1) द्रुतिं हरेत्, a variant in the Poona ed., which we have adopted. --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6) · Pramāṇa