[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D.](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902) › v1.c25 # A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v1.c25: Sanskrit Texts A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v1.c25 - **Language:** English ## Contents - [v1.c25.s1 Extracts from Vrinda](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s1) — 10 parts - [v1.c25.s2 Extracts from Rasarnava](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2) — 77 parts - [v1.c25.s3 अथ प्रथमोऽध्यायः । रसोत्पत्तिः ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s3) — 13 parts - [v1.c25.s4 अथ द्वितीयोऽध्यायः । महारसाः ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4) — 46 parts - [v1.c25.s5 अथ तृतीयोऽध्यायः । अथोपरसाः साधारणरसाश्च ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5) — 41 parts - [v1.c25.s6 अथ चतुर्थोऽध्यायः । अथ रत्नानि ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6) — 17 parts - [v1.c25.s7 अथ पञ्चमोऽध्यायः । अथ लोहानि ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s7) — 53 parts - [v1.c25.s8 अथ षष्ठोऽध्यायः । अथ शिष्योपनयनम् ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s8) — 14 parts - [v1.c25.s9 अथ सप्तमोऽध्यायः । अथ रसशाला ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s9) — 5 parts - [v1.c25.s10 अथ अष्टमोऽध्यायः । अथ परिभाषा ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s10) — 15 parts - [v1.c25.s11 अथ नवमोऽध्यायः । अथ यन्त्राणि ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s11) — 30 parts - [v1.c25.s12 अथ दशमोऽध्यायः । अथ मूषादिकथनम् ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s12) — 11 parts - [v1.c25.s13 अथैकादशोऽध्यायः । अथ रसशोधनादिकथनम् ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s13) — 8 parts ### Sanskrit Texts ### [v1.c25.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.1) CHAPTER FOURTEEN ### Extracts from Vrinda ### [v1.c25.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s1.1) Abbreviations used: M. Ms. = Madras Manuscript. K. Ms. = Kásmír Manuscript. R. R. S. = Rasaratnasamuchchaya. Rr. by Nág. = Rasaratnákara by Nágárjuna. ### [v1.c25.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s1.2) वृन्दलिखितसिद्धयोगादुद्धृतानि वचनानि — ### [v1.c25.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s1.3) रसेन्द्रेण समायुक्तो रसो धत्तूरपत्रजः । ताम्बूलपत्रजो वाथ लेपनं यौकनाशनम् ॥ VI, 13. त्रिफलाव्योषसिन्धूत्थयष्टीतुत्थरसाञ्जनम् । प्रपौण्डरीकं जन्तुघ्नं लोध्रं ताम्रं चतुर्दश ॥ द्रव्याण्येतानि संचूर्ण्य वर्त्तिः कार्या नभोऽम्बुना । नागार्जुनेन लिखिता स्तम्भे पाटलिपुत्रके ॥ LX, 148-149. सर्वेषां लोहजातानां कान्तं भवति कान्तिदम् । पाचयेल्लोहमादौ सप्तदिने ततः ॥ ### [v1.c25.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s1.4) धात्रीपिण्डारकोद्भूतस्वरसेनार्क रश्मिषु । स्थापयेत् \* \* \* ॥ काकमाचीरसे पश्चात् \* \* । पुनर्मज्जन्ति सर्वत्र खलितव्यं प्रयत्नतः ॥ पश्चाच्चूर्णं विधातव्यमप्रमत्तेन धीमता । इति सूर्य्यमुखेनैव मारणं परिकीर्त्तितम् ॥ ### [v1.c25.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s1.5) \* \* \* \* लोहमारणम् । ### [v1.c25.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s1.6) रसगन्धकताम्राणां चूर्णं कृत्वा समाक्षिकम् । पुटपाकविधौ पक्त्वा मधुनालोड्य संलिहेत् ॥ सर्व्वरोगहरञ्चैतत्पर्पटाख्यं रसायनम् ॥ ### [v1.c25.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s1.7) पर्पटीताम्रं, रसायनाधिकारः । ### [v1.c25.s1.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s1.8) कर्षद्वयं गन्धकस्य तदद्धं पारदस्य च । विडालपदमात्रन्तु लिह्यात्तन्मधुसर्पिषा ॥¹ ### [v1.c25.s1.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s1.9) रसामृतचूर्णम्, अम्लपित्ताधिकारः । ### [v1.c25.s1.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s1.10) (1) The edition of \*Rasendra-sarasangraha\* published by the Anandá-srama Press, Poona, does not contain the last three slokas, which, however, occur in the K. Ms. of the same. ### Extracts from Rasarnava ### [v1.c25.s2.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.1) रसाणर्वाद्धृताः श्लोकाः । ### [v1.c25.s2.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.2) श्रीभैरव उवाच— ### [v1.c25.s2.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.3) रसोपरसलोहानि वसनं काञ्जिकं विडम् । धमनी लोहयन्त्राणि खल्लपाषाणमर्हकम् ॥ कोष्ठिका वक्रनालञ्च गोमयं सारमिन्धनम् ।¹ मृन्मयानि च यन्त्राणि मुसलोलूखलानि च ॥ सड़्सीयन्त्रसंदंशं मृत्पात्रायःकरोटकम् ।² प्रतिमानानि च तुला छेदननि कपोत्पलम् ।³ ॥ वंशनाली लोहनाली मूषामार्गास्तथौषधी । स्नेहाम्ललवणक्षारविषाख्युपविषाणि च ॥ ### [v1.c25.s2.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.4) ¹ Cf. कोष्ठिका वक्रनालञ्च गोमयं सारमिन्धनम् । Rr. by Nág. Ch. IV. ### [v1.c25.s2.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.5) ² M. Ms. reads मण्डपीपट्टसंदंशं मृत्पात्रायःकमोरकम् । ### [v1.c25.s2.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.6) ³ M. Ms. has कपोत्पलम् । ### [v1.c25.s2.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.7) एवं संगृह्य सम्भारं कल्पयोगं समाचरेत् ॥ द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितार्द्धोदरस्य च¹ । मुखे तिर्य्यक्कते भाण्डे रसं सूत्रेण लम्बितम् । तं खेदयेत्तत्र गतं दोलायन्त्रमिति स्मृतम् ॥ लोहमूषाद्वयङ्कृत्वा द्वादशाङ्गलमानतः । ईषच्छिद्रां छिद्रमितां² नेकां गन्धकसंयुताम् ॥ मूषायां रसयुक्तायामन्स्यां तां प्रवेशयेत् । तोयं स्यात्सूतकस्याध ऊर्द्धाधो वह्निदीपनम् ॥ रसोत्करसं भद्रे यत्नतो वस्त्रगालितम् । दापयेच्चतुरं यत्नादाप्लावय रसगन्धकौ ॥ स्थालिकायां निधायोर्द्धं स्थालीमन्यां दृढां कुरु । सन्धिं विलेपयेद्यत्नान्मृदा वस्त्रेण चैव हि³ ॥ ### [v1.c25.s2.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.8) ¹ K. Ms. reads भाण्डञ्च पूरिताईरसेन च । The reading adopted in the text is that of the M. Ms., which quite agrees with R. R. S. (see p. 73, Poona ed.) ### [v1.c25.s2.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.9) ² M. Ms. reads ईषाच्छिद्रांन्वितामेकाम् । ### [v1.c25.s2.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.10) ³ Rr. by Nág. reads मध्ये तु रससंस्थितः । ### [v1.c25.s2.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.11) स्थाल्वन्तरे कपोताख्यं पुटं कर्षाग्निना सदा । यन्त्रस्याध: करीषाग्निं दद्यात्तीव्राग्निमेव च ॥ एवन्तु त्रिदिनं कुर्यात्तप्ततोये विमर्दयेत् ॥ न तत्र क्षीयते सूतो न च गच्छति कुत्रचित् ॥ ऊर्द्धं वङ्गिरधश्चापो मध्ये तु रससङ्ग्रह: । मूषायन्त्रमिदं देवि जारयेद्गन्धकादिकम्² ॥ गर्भयन्त्रं प्रवक्ष्यामि पिष्टिकाभस्मकारकम् । चतुरङ्गुलदीर्घां³ च मूषिकां मृन्मयीं दृढाम् ॥ ### [v1.c25.s2.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.12) (1) M. Ms. has सारयेत । (2) गगनादिकम् in R. S. S. (p. 74, Poona ed.) Couplets लोहमूषायं . . . . गच्छति कुत्रचित् have been borrowed by R. R. S. in the Book on apparatus. (3) Rr. by Nág. reads-- चतुरङ्गुलदैर्घ्येण विस्तारण च ताङ्गलम् । मूषान्तु मृन्मयीं कुर्यात् सहतां वर्तुलां बुध: ॥ विंशभागानि लोहस्य भागमेकन्तु गुग्गुल: । सूक्ष्मं पेषायत्वा तु तीयं दत्त्वा पुन: पुन: ॥ मूषालेपं दृढं बद्धा लोहार्थं मृत्तिकां बुध: । कुर्यात्तूषाग्निं भूमौ च मृदुस्वेदेन खेदयेत् ॥ ### [v1.c25.s2.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.13) अङ्कुलमध्यविस्तारं वर्त्तुलं कारयेन्मुखम् । लोहस्य¹ विंशतिर्भागा एकभागस्तु गुग्गुलुः ॥ सुश्लक्ष्णं पेषयित्वा तु तोयं दद्यात्पुनः पुनः । मूषालेपं ततः कुर्य्यात्तिलपिष्टञ्च निक्षिपेत्² ॥ कुर्य्यात्तुषाग्निं भूमौ च³ मृदुस्वेदन्तु कारयेत् । अहोरात्रं त्रिरात्रं वा रसेन्द्रो भस्मतां व्रजेत् ॥ जारणे मारणे चैव रसराजस्य रञ्जने । यन्त्रमेव परं कर्म यन्त्रविद्या महाबला ॥⁴ औषधिरहितस्यायं हठाद्यन्त्रेण वध्यते । तस्माद्यन्त्रबलञ्चैकं न विलम्ब्यं विजानता ॥ 3-24. खर्परं सिकताकारं कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् ॥ अपरं खर्परं तत्र शनैर्मृद्वग्निना पचेत् । पञ्चक्षारैस्तथा मूषैर्लवणैश्च विड़ैस्ततः । हंसपाकः स विज्ञातो⁵ यन्त्रतत्त्वार्थकोविदः । ### [v1.c25.s2.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.14) ¹ K. Ms. reads लोहस्य । ### [v1.c25.s2.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.15) ² K. Ms. has तिलपिष्टं सुनिचिपेत् । ### [v1.c25.s2.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.16) ³ M. Ms. reads तुषकर्षाग्निना भूमौ । ### [v1.c25.s2.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.17) ⁴ M. Ms. has यन्त्रौषधं परं कर्म यन्त्रौषध्या महारसम् । ### [v1.c25.s2.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.18) ⁵ M. Ms. reads हंसपादन्तु विख्यातः । ### [v1.c25.s2.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.19) कृष्णा रक्ता च पीता च शुक्लवर्णा च मृत्तिका ॥ आद्या श्रेष्ठा कनिष्ठा च मध्यमा मध्यमा मता ॥ दग्धधान्यतुषोपेता मृत्तिका कोष्ठकारिका² । वक्रनालकृते वापि शस्यते सुरसुन्दरि ॥ गौरा दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । अजाखानां मलं दग्धं दग्धा मृत्कृष्णतां गता ॥ वासकस्य च पत्राणि वल्मीकस्य मृदा सह । पेषयेदग्नितोयेन अनेन वज्रतां गतम् ॥ मर्येत्तेन बध्नीयाद्वक्रनालञ्च कोष्ठकम् ॥ गौरा दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका ॥ चिरमङ्गारकः किट्टं वज्रेणापि न भिद्यते । दग्धाङ्गारस्य षड्भागा भागेका कृष्णमृत्तिका ॥ चिरमङ्गारकः किट्टं वज्रमूषा प्रकीर्त्तिता ॥ तुषदग्धसमा दग्धमृत्तिका चतुरंशिका । घम्मपाषाणसंयुक्ता³ वज्रमूषा प्रकीर्त्तिता ॥ ### [v1.c25.s2.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.20) ² M. Ms. reads काष्ठकारिकाधौ । ### [v1.c25.s2.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.21) ³ M. Ms. has कुप्पापाषाणसंयुक्ता । ### [v1.c25.s2.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.22) (1) M. Ms. has शुक्लकृष्ण । (2) M. Ms. reads काष्ठकारिकाधौ । (3) M. Ms. has कुप्पापाषाणसंयुक्ता । ### [v1.c25.s2.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.23) ¹ (Note: The original text has a superscript 1 in the first line, but no corresponding footnote at the bottom of the page. I will transcribe the mark as it appears in the text.) ### [v1.c25.s2.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.24) प्रकाशा चान्यमूषा च प्रकृतिर्द्विविधा स्मृता । प्रकाशमूषा देवेशि शरावाकारसंयुता ॥ द्रव्यनिर्वाहणे सा च वैदिकैः सुप्रशस्यते ॥ अन्यमूषा तु कर्त्तव्या गोस्तनाकारसन्निभा । पिधानकसमायुक्ता किञ्चिदुत्तानमस्तका ॥ पत्रलेपे तथा भागे² द्वन्द्वमेलापके तथा । सैवाच्छिद्रान्विता मध्ये गम्भीरा सारणोचिता ॥ मोचनतारस्य³ भागौ द्वौ इष्टकांशसमन्वितौ । मृद्भागास्तारशुद्धयर्थमुत्तमा वरवर्णिनि ॥ 29-46. आवर्तमाने कनके पोता तारे सिता शुभा ॥ शुल्वे⁴ नीलनिभा तीक्ष्णे कृष्णवर्णा सुरेश्वरि ॥ वङ्गे ज्वाला कपोता च नागे मलिनधूमता ॥ शैले तु धूसरा देवि आयसे कपिलप्रभा ॥ ### [v1.c25.s2.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.25) ¹ M. Ms. reads सा चावैदिकैस्तु प्रशस्यते । ### [v1.c25.s2.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.26) ² M. Ms. has रङ्गे । ### [v1.c25.s2.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.27) ³ M. Ms. reads मोचनतारस्य । ### [v1.c25.s2.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.28) ⁴ K. Ms. has शुल्के, which seems to be incorrect. ### [v1.c25.s2.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.29) अयस्कान्ते धूमवर्णा सस्यके लोहिता भवेत् ॥ वज्रे नानाविधा ज्वाला सस्यके¹ पाण्डुरप्रभा ॥ न विस्फुलिङ्गा न च बुद्बुदाश्च यदा न रेखापटलं न शब्दः । मूषागतं रत्नसमं स्थिरञ्च तदा विशुद्धं प्रवदन्ति लोहम् ॥ षोडशाङ्गुलविस्तीर्णं हस्तमात्रायतं शुभम् । धातुसत्त्वनिपाताय कोष्ठकं वरवर्णिनि ॥ 49-57. इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे रसाणर्वे रस- संहितायां यन्त्रमूषाग्निवर्णनो नाम चतुर्थः पटलः । ### [v1.c25.s2.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.30) ¹ M. Ms. reads खसत्त्वे । ### [v1.c25.s2.31](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.31) विक्षाराष्टकञ्चारो यवक्षारश्च सर्ज्जिका । तिलापामार्गकदलीपलाशशिगुमोचकाः । मूलार्द्रकचिञ्चाख्या वृक्षक्षाराः प्रकीर्त्तिताः ॥ V. 35-36. माक्षिकं विमलं शैलं² चपलो रसकस्तथा । ### [v1.c25.s2.32](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.32) ² K. Ms. has शिला । ### [v1.c25.s2.33](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.33) सस्यको दरदश्चैव स्रोतोऽञ्जनमथाष्टकम्¹ । अष्टौ महारसाः ❊ ❊ ❊ ‖ VII. 2-3. ### [v1.c25.s2.34](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.34) ¹ K. Ms. reads श्वेताञ्जनक्याष्टकम्, which is incorrect. ### [v1.c25.s2.35](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.35) क्षौद्रगन्धर्वतैलाभ्यां गोमूत्रेण घृतेन च । कदलीकन्दसारेण भावितं माक्षिकं मुहुः । मूषायां मुञ्चति ध्मातं सत्त्वं सुवर्णनिभं मृदु ‖ 12-13. ### [v1.c25.s2.36](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.36) विमलं शिग्रुतोयेन काक्षीकासीसटङ्गणैः । वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः । मौक्तिकात्सारसंयुक्तं धापितं मूकमूषया । सत्त्वं चन्द्रार्कसङ्काशं प्रयच्छति न संशयः ‖² 20-21. ### [v1.c25.s2.37](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.37) ² विमलं शिग्रुतोयेन काक्षीकासीसटङ्गणैः । वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः । मौक्तिकात्सारसंयुक्तं धमितं मूकमूषगम् । सत्त्वं चन्द्रार्कसङ्काशं ददाति नात्र संशयः ‖ Rr. by Nág. II. 35, 36. ### [v1.c25.s2.38](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.38) गौरः श्वेतोऽरुणः कृष्णश्चपलस्तु प्रशस्यते । हेमाभश्चैव ताराभो विशेषाद्रसबन्धकः ‖ ### [v1.c25.s2.39](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.39) श्लेषौ मध्यौ च लाक्षावच्छीघ्रद्रावौ तु निष्कलौ। वङ्गवद्द्रवते वङ्गो चपलस्तेन कीर्त्तितः॥ 26-27. मृत्तिकागुडपाषाणभेदतो¹ रसकस्त्रिधा॥ VII. 31. किमत्र चित्रं रसको रसेन, \* \* \* भावितः। क्रमेण भूत्वा तुरगेण रञ्जितः करोति शुल्कं² त्रिपुटेन काञ्चनम्॥³ VII. 34. ऊर्णालाक्षातथापथ्या-मूलताधूमसंयुतः। मूकमूषागतो धातष्टङ्कणेन समन्वितः॥ सत्त्वं कुटिलसङ्काशं मुञ्चत्यत्र न संशयः॥⁴ VII. 37-38. ### [v1.c25.s2.40](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.40) ¹ M. Ms. has भेदकः। ### [v1.c25.s2.41](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.41) ² M. Ms. reads गन्धम्! ### [v1.c25.s2.42](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.42) ³ This sloka is exactly the same as it is in Rr. by Nág. I. 3. ### [v1.c25.s2.43](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.43) ⁴ ऊर्णालाक्षातथापथ्या-मूलताधूमसंयुतः। क षागतो धातष्टङ्कणेन समन्वित : सत्त्वं कुटिलसङ्काशं पतति नात्र संशयः। Rr. by Nág. II. 31-32. ### [v1.c25.s2.44](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.44) (1) M. Ms. has भेदकः। (2) M. Ms. reads गन्धम्! (3) This sloka is exactly the same as it is in Rr. by Nág. I. 3. (4) ऊर्णालाक्षातथापथ्या-मूलताधूमसंयुतः। क षागतो धातष्टङ्कणेन समन्वित : सत्त्वं कुटिलसङ्काशं पतति नात्र संशयः। Rr. by Nág. II. 31-32. ### [v1.c25.s2.45](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.45) सस्यकं ❊ ❊ ❊ ❊ शशशोणितमध्ये वा दिनमेकं निधापयेत् । तस्य चूर्णं महेशानि पादसौभाग्यसंयुतम्¹ ॥ करञ्जतैलमध्यस्थं दिनमेकं निधापयेत् । मध्यस्थमन्धमूषायां ध्मापयेत्कोकिलात्रयम् ॥ इन्द्रगोपकसङ्काशं सत्त्वं पतति शोभनम् ॥ VII. 41-44. गोपित्तेन शतं वारान् सौराष्ट्रीं भावयेत्ततः ॥ धमित्वा पातयेत्सत्त्वं कामणञ्चातिगुह्यकम् ॥ VII. 72-73. ### [v1.c25.s2.46](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.46) ¹ M. Ms. reads पादसान्भाग्यसंयुतम् । ### [v1.c25.s2.47](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.47) ❊ ❊ ❊ शृणु लोहान्यतः परम् । सुवर्णं रजतं ताम्रं तीक्ष्णवङ्गभुजङ्गमाः । लोहकं षड्विधं तच्च यथापूर्वं तदक्षयम् ॥ VII. 89-90. रसजं² क्षेत्रजञ्चैव लोहसङ्करजं तथा । त्रिविधं जायते हेम चतुर्थं नोपलभ्यते ॥ लोहानां मारणं वक्ष्ये समाहितमनाः शृणु । ❊ ❊ ❊ ❊ ❊ ### [v1.c25.s2.48](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.48) ² M. Ms. has रजसं, which is doubtful. ### [v1.c25.s2.49](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.49) (1) M. Ms. reads पादसान्भाग्यसंयुतम् । (2) M. Ms. has रजसं, which is doubtful. ### [v1.c25.s2.50](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.50) नास्ति तल्लोहमातङ्गो यत्र गन्धककेसरी । निहन्यान्मत्रमात्रेण यथा माक्षिककेसरी ॥ VII. 138-142. ### [v1.c25.s2.51](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.51) इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे रसार्णवे रस- संहितायां महारसोपरसलोहलक्षणसंस्कारनिर्णयो नाम सप्तमः पटलः । ### [v1.c25.s2.52](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.52) श्रीभैरव उवाच — कासीसं सैन्धवं माक्षी सौवीरं व्योषगन्धकम् । सौवर्चलं व्योषका च मालतीरससम्भवः ॥¹ शिग्रूमूलरसैः सिक्तो विड़ोऽयं सर्व्वजारणः ॥² IX. 2-3. ### [v1.c25.s2.53](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.53) (1) M. Ms. has सर्ज्जिका and मालतीनीरससम्भवम् । (2) Cf. Rasakalpa II. 51-66.. Here व्योषगन्धकौ, सर्ज्जिका and रससंयुतैः seem to be correct. ### [v1.c25.s2.54](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.54) गन्धतालकसिन्धूत्यचूलिकाष्टङ्गणं तथा । क्षारैर्मूनैश्च विपचेदयं ज्वालामुखो विड्ः¹ ॥ ### [v1.c25.s2.55](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.55) ¹ K. Ms. reads अयं ज्वालामुखो विड्ः, which is grammatically incorrect. ### [v1.c25.s2.56](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.56) एवं संगृह्य सम्भारं रकर्मं समाचरेत् । तन्माचक्ष्व देवेशि किमप्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ### [v1.c25.s2.57](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.57) IX. 9-20. ### [v1.c25.s2.58](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.58) इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे रससंहितायां विड्कथनो नाम नवमः पटलः । ### [v1.c25.s2.59](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.59) काकमाची जया ब्राह्मी मार्जारी रक्तचित्रकः । मण्डूका मुद्गपर्णी च शृङ्गवेरं समाङ्गरम् ॥ टेवटाली शङ्खपुष्पी काकजङ्घा शतावरी । कुमारी भृङ्गराजश्च निर्गुण्डी ग्रीष्मसुन्दरः । शूलिनी सूर्य्यपर्णी च गोजिह्वा चोरकञ्जुकः ॥ ### [v1.c25.s2.60](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.60) X. 52-54. ### [v1.c25.s2.61](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.61) तद्रसैः सर्व्वदा¹ पाल्यः सप्तधा निर्म्मलो भवेत् । यामेन² पिष्टिकां कृत्वा पातयेदूर्द्धपातने । वङ्गनागौ परित्यज्य शुद्धो भवति सूतकः ॥ X. 55-56. ### [v1.c25.s2.62](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.62) कासीसतवरोन्मिश्रटङ्गणक्षारसंव्युतः । पूर्व्वभेषजयोगेन सूतकस्य गति क्षणात् ॥ XI. 24. ### [v1.c25.s2.63](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.63) सौवर्चलञ्च कासीसं सामुद्रं सैन्धवं तथा । आसुरी टङ्गणञ्चैव नवसारस्तथैव च ॥ कर्पूरञ्चैव माक्षीकं समभागानि कारयेत् ॥ सुह्यर्कदुग्धैर्देवेशि मूषालेपन्तु कारयेत् ॥ विडचूर्णं ततो दत्त्वा कनकं जारयेत्प्रिये ॥ XI. 83-86. ### [v1.c25.s2.64](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.64) नानावर्णं भवेत्सूतं विहाय घनचापलम् । लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि ॥ आर्द्रत्वं चपलत्वं³ च तेजो गौरवचापलम् । ### [v1.c25.s2.65](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.65) (1) M. Ms. has मर्दितम् । (2) M. Ms. reads तामेण । (3) M. Ms. reads घनवम्, which is preferable. ### [v1.c25.s2.66](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.66) यस्यैतानि न दृश्यन्ते विद्यात्तं मृतसूतकम ॥¹ XII. 197-198. ### [v1.c25.s2.67](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.67) तीक्ष्णं नागं तथा शुल्वं रसकेन तु रञ्जयेत् । समस्तं जायते हेम कुष्माण्डकुसुमप्रभम् ॥ XII. 50. ### [v1.c25.s2.68](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.68) पञ्चभूतात्मकः सूतस्तिष्ठत्येव सदाशिवः ॥ XII. 78. ### [v1.c25.s2.69](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.69) भस्मसूतं पलैकञ्च पलमेकञ्च² गन्धकम् । पुटेन जायते भस्म सिन्दूरारुणसन्निभम् ॥ XIV. 81. ### [v1.c25.s2.70](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.70) मयूरग्रीवतुल्यञ्च कुङ्कुमं रसकं तथा । बालवत्सपुरीषञ्च विषं हालाहलं तथा ॥ ### [v1.c25.s2.71](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.71) रक्तचित्रकचूर्णन्तु समभागानि कारयेत् । मर्येन्मध्यमाम्लेन छायाशुष्कञ्च कारयेत् ॥ ### [v1.c25.s2.72](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.72) (1) Cf. आर्द्रवञ्च घनवञ्च चापत्यं गुरुतेजसः । यस्यैतानि न दृश्यन्ते तं विद्यान्मृतसूतकम ॥ नानावर्णं भवेत्सूतं विहाय घनचापलम । लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि ॥ Rr. by Nág. IV. ### [v1.c25.s2.73](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.73) (2) M. Ms. has \* \* \* \* पलैकं पन्नगस्य च । ताम्रपात्रेण तं कृत्वा मर्दयेल्लोहमूषिना । मृदग्निना ततः पाच्यं यावन्नागेन मेलनम् ॥ ### [v1.c25.s2.74](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.74) मधुना सह संयोज्य नागपत्राणि लेपयेत् । मूकूूषागतं ध्मातं नागं रञ्जयति क्षणात् ॥ अशोकपत्ररसेन सप्तवारं निषेचयेत् । अष्टाविंशतिकृत्वो वै तैले भूनागसम्भवे ॥ तन्नागं जायते दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥ ### [v1.c25.s2.75](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.75) XVII. 70-74. ### [v1.c25.s2.76](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.76) Extracts from Rasaratnasamuchchaya. ### [v1.c25.s2.77](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s2.77) B. = Benares Manuscript. K. = Kásmír Manuscript. ### अथ प्रथमोऽध्यायः । रसोत्पत्तिः । ### [v1.c25.s3.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s3.1) रसोत्पत्तिः । ### [v1.c25.s3.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s3.2) यस्मानन्दभवेन मङ्गलकलासम्भावितेन स्फुर- द्धाम्ना सिद्रसामृतेन करुणावीक्षासुधासिन्धुना । भक्तानां प्रभवप्रसंहतिजरारागादिरोगाः क्षणा- च्छान्तिं यान्ति जगत्प्रधानभिषजे तस्मै परस्मै नमः ॥ 1. ### [v1.c25.s3.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s3.3) आगम¹श्चन्द्रसेनश्च लङ्केशश्च विशारदः । कपाली मत्तमाण्डव्यौ भास्करः शूरसेनकः ॥ ### [v1.c25.s3.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s3.4) (1) आगमः, a variant in the Poona ed., which also agrees with B. and K. ### [v1.c25.s3.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s3.5) रत्नकोषश्च¹ शम्भुश्च सात्त्विको नरवाहनः । इन्द्रदो गोमुखश्चैव कम्बलिर्व्याडिरेव च ॥ नागार्जुनः सुरानन्दो नागबोधिश्र्वशोधनः । खण्डः कापालिको ब्रह्मा गोविन्दो लम्पको हरिः ॥ सप्तविंशतिसंख्याका रससिद्धिप्रदायकाः । रसाङ्कुशो भैरवश्च नन्दी स्वच्छन्दभैरवः । मत्यानभैरवश्चैव काकचण्डीश्वरस्तथा । वासुदेव ऋष्यशृङ्गः² क्रियातन्त्रसमुच्चयो ॥ रसेन्द्रतिलकं योगी भालुकी मैथिलाह्वयः । महादेवो नरेन्द्रश्च वासुदेवो हरीश्वरः³ ॥ 2-7. एतेषां क्रियतेऽन्येषं तन्त्राख्यालोक्य सङ्ग्रहः । रसानामथ सिद्धानां चिकित्सार्थोपयोगिनाम् ॥ ### [v1.c25.s3.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s3.6) (1) रत्नघोषश्च, another reading in the Poona ed., which also agrees with B. and K. ### [v1.c25.s3.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s3.7) (2) ऋष्यशृङ्गः, a different reading in the Poona ed., which also agrees with B. and K. ### [v1.c25.s3.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s3.8) (3) K. reads रत्नाकरहरौश्वरौ, which is probably the correct reading. ### [v1.c25.s3.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s3.9) सूनुना सिंहगुप्तस्य रसरत्नसमुच्चयः । रसोपरसलोहानि यन्त्रादिकरणानि च ॥ शुद्धयर्थमपि लोहानां तन्त्रादिकरणानि च । शुद्धिः सत्त्वं द्रुतिर्भस्मकरणञ्च प्रवक्ष्यते ॥ 8-10. ### [v1.c25.s3.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s3.10) हन्ति भस्मनादेण पूर्वजन्माघसम्भवम् । रोगसङ्गमशेषाणां नराणां नात्र संशयः ॥ 26. ### [v1.c25.s3.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s3.11) यश्च निन्दति सूतेन्द्रं शम्भोस्तेजः परात्परम् । स पतेन्नरके घोरे यावत्कल्पविकल्पनाम् ॥ 29. ### [v1.c25.s3.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s3.12) पतितो दरदे देशे गौरवाङ्किव्रतः । स रसो भूतले लीनस्तत्तद्देशनिवासिनः । तां मृदं पातनायन्त्रे क्षित्वा सूतं हरन्ति च ॥ 89-90. ### [v1.c25.s3.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s3.13) इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटाचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुच्चये रसोत्पत्तिर्नाम प्रथमोऽध्यायः । ### अथ द्वितीयोऽध्यायः । महारसाः । ### [v1.c25.s4.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.1) महारसाः । ### [v1.c25.s4.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.2) अभ्रवैक्रान्तमाक्षिकविमलाद्रिजसस्यकम् । चपलो रसकश्चेति ज्ञात्वाष्टौ सङ्ग्रहेद्रसान् ॥ 1. पिनाकं नागमण्डूकं वज्रमित्यभ्रकं मतम् । श्वेतादिवर्णभेदेन प्रत्येकं तच्चतुर्विधम् ॥ 5. श्वेतं रक्तञ्च पीतञ्च कृष्णमेवं चतुर्विधम् ॥ 10. सुखनिर्मोचपत्रञ्च तदभ्रं शस्तमोरितम् ॥ 12. सचन्द्रकञ्च किट्टाभं व्योम न ग्रासयेद्रसम् । ग्रसितञ्च नियोज्योऽसौ लोहे चैव रसायने ॥ 13. निश्चन्द्रकं मृतं व्योम सेव्यं सर्व्वगदेषु च । सेवितं चन्द्रसंयुक्तं मेहं मन्दानलं चरेत् ॥ 14. प्रतप्तं सप्तवाराणि निक्षिप्तं काञ्जिकेऽभ्रकम् । निर्दोषं जायते नूनं प्रक्षिप्तं वापि गोजले । त्रिफलाक्वाथिते चापि गवां दुग्धे विशेषतः ॥ 17-18. चूर्णभ्रं शालिसंयुक्तं वस्त्रबद्धं हि काञ्जिके । निर्यातं मईनादस्खाद्याभ्रमिति कथ्यते ॥ 23. ### [v1.c25.s4.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.3) धान्याभ्रं कासमईस्य रसेन परिमर्हितम् । पुटितं दशवारेण म्रियते नात्र संशयः ॥ 24. ### [v1.c25.s4.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.4) अथ वैक्रान्तः— ### [v1.c25.s4.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.5) अष्टास्त्रमष्टफलकः षट्कोणो मसृणो गुरुः । शुद्धमिश्रितवर्णैश्च युक्तो वैक्रान्त उच्यत ॥ श्वेतो रक्तश्च पीतश्च नीलः पारावतच्छविः । श्यामलः कृष्णवर्णश्च कर्बुरश्चाष्टधा हि सः ॥ 55-56. ### [v1.c25.s4.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.6) आयुःप्रदश्च बलवर्णकरोऽतिवृष्यः प्रज्ञाप्रदः सकलदोषगदापहारी । दीप्ताग्निकृत् पविसमानगुणस्तथैव वैक्रान्तकः खलु वपुर्बललोहकारी ॥ रसायनेषु सर्वेषु पूर्वगण्यः प्रतापवान् । वज्रस्थाने नियोक्तव्यो वैक्रान्तः सर्वदोषहा ॥ 57-58. ### [v1.c25.s4.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.7) ∗ \* \* वैक्रान्तं वज्राकारं महारसम् । बिम्बस्य दक्षिणे वाऽस्ति ह्युत्तरे वाऽस्ति सर्वतः । विक्रामयति लोहानि तेन वैक्रान्तकः स्मृतः ॥ 60-61. ### [v1.c25.s4.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.8) वैक्रान्तकाः सुस्विदिनं विशुद्धाः स्वेदिताः क्षारपट्टनि दत्त्वा । अम्लेषु मूत्रेषु कुलत्थरम्भा- नीरेऽथवा कोद्रववारिपक्ताः ॥ ### [v1.c25.s4.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.9) कुलत्थक्वाथसंस्विन्नो वैक्रान्तः परिशुध्यति । म्रियतेऽष्टपुटैर्गन्धनिम्बुकद्रवसंयुतः ॥ 67-68. ### [v1.c25.s4.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.10) भस्मीभूतन्तु वैक्रान्तं वज्रस्थाने नियोजयेत् ॥ ### [v1.c25.s4.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.11) मोचमोरटपलाशक्षारगोमूत्रभावितम् । वज्रकन्दनिशाकल्कफलचूर्णसमन्वितम् । तल्कं टङ्गणं लाक्षाचूर्णं वैक्रान्तसम्भवम् ॥ 70-71. ### [v1.c25.s4.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.12) नवसारसमायुक्तं मेषशृङ्गीद्रवान्वितम् । पिण्डितं मूकूषस्थं ध्मापितञ्च हठाग्निना ॥ 72. तत्रैव पतते सत्त्वं वैक्रान्तस्य न संशयः ॥ 73. ### [v1.c25.s4.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.13) अथ माक्षिकम्-- ### [v1.c25.s4.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.14) सुवर्णशैलप्रभवो विशुना काञ्चनो रसः । तापी¹किरातचीनेषु यवनेषु च निर्मितः ॥ 77. ### [v1.c25.s4.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.15) (1) तापी, a variant in the Poona ed., which also agrees with B. and K. ### [v1.c25.s4.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.16) माक्षिकं द्विविधं हेममाक्षिकं तारमाक्षिकम् । तत्राद्यं माक्षिकं कान्यकुब्जोत्थं स्वर्णसन्निभम् ॥ 80. पाषाणवहलः प्रोक्तस्ताराख्योऽल्पगुणात्मकः ॥ 81. मातुलुङ्गाम्बुगन्धाभ्यां पिष्टं मूषोदरे स्थितम् । पञ्चकोपुटदग्धं म्रियते माक्षिकं खलु ॥ 84. क्षौद्रगन्वर्त्तलाभ्यां गोमूत्रेण घृतेन च । कदलीकन्दसारेण भावितं माक्षिकं मुहुः । मूषायां मुञ्चति ध्मातं सत्त्वं शुल्वनिभं मृदु ॥ 89-90. ### [v1.c25.s4.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.17) अथ विमलः— विमलस्त्रिविधः प्रोक्तो हेमाद्यस्तारपूर्वकः । तृतीयः कांस्यविमलस्तत्तकान्त्या स लक्ष्यते ॥ 96. वर्त्तुलः कोणसंयुक्तः स्निग्धश्च फलकान्वितः ॥ 97. गन्धाश्मलकुचाम्लैश्च म्रियते दशभिः पुटैः ॥ 100. सटङ्कलकुचद्रावैर्मेषशृङ्गाश्च भस्मना । पिष्ट्वा मूषोदरे लिप्तः संशोष्या च निरुध्य च ॥ ### [v1.c25.s4.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.18) (1) Verses 89-90 as also 103-104 occur both in Rasárnava and Rr. by Nág. ; the Poona ed. reads पतते नात्र संशयः in the place of प्रयच्छति न संशयः । ### [v1.c25.s4.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.19) षट्प्रस्थकोकिलैर्भातो विमलः सीससन्निभः¹ । सत्त्वं मुञ्चति तद्युक्तो रसः स्यात्स रसायनः ॥ ### [v1.c25.s4.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.20) ¹ Both the B. and K. Mss. read सीससन्निभः । The Poona ed. gives a variant शीतसन्निभः । ### [v1.c25.s4.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.21) विमलं शिग्रुतोयेन काक्षीकासीसटङ्गणैः । वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः ॥ मोचकक्षारसंसुक्तं ध्मापितं मूकषूषगम् । सत्त्वं चन्द्रार्कसङ्काशं प्रयच्छति न संशयः ॥ ### [v1.c25.s4.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.22) अथ शिलाधातुः— ### [v1.c25.s4.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.23) शिलाधातुर्द्विधा प्रोक्तो गोमूत्राद्यो रसायनः । कर्पूरपूर्वकश्चान्यस्तत्राद्यो द्विविधः पुनः ॥ 109. ग्रीष्मे तीव्रार्कतप्तेभ्यः पादेभ्यो हिमभूभृतः । स्वर्णरूप्यार्कगर्भेभ्यः शिलाधातुर्विनिःसरेत् ॥ ### [v1.c25.s4.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.24) अथ सस्यकम्— ### [v1.c25.s4.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.25) मयूरकण्ठवच्छायं भाराढ्यमतिशस्यत ॥ 127. ### [v1.c25.s4.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.26) मयूरतुल्यम् — ### [v1.c25.s4.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.27) रसायनं वमनरेककरं गरघ्नं श्वित्रापहं गदितमत्र मयूरतुल्यम् ॥ 129. ### [v1.c25.s4.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.28) लकुचद्रावगन्धाश्मटङ्कणेन समन्वितम् । निरुध्य मूषिकामध्ये म्रियते कौक्कुटैः पुटैः ॥ 132. ### [v1.c25.s4.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.29) सस्यकस्य तु चूर्णन्तु पादसौभाग्यसंयुतम् । करञ्जतैलमव्यस्थं दिनमेकं निधापयेत् ॥ ### [v1.c25.s4.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.30) मध्यस्थमन्यमूषायां¹ ध्मापयेत्कोकिलत्रयम् । इन्द्रगोपाकृति चैव सत्त्वं भवति² शोभनम् ॥133-134. ### [v1.c25.s4.31](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.31) निम्बुद्रवालटङ्काभ्यां मूषामध्ये निरुध्य च । तामरूपं परिज्ञातं सत्त्वं मुञ्चति सस्यकम् ॥ 135. ### [v1.c25.s4.32](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.32) शुद्धं सस्यं शिखिकान्त³ पूर्वभेषजसंयुतम् । नानाविधानयोगेन सत्त्वं मुञ्चति निश्चितम् ॥ 136. ### [v1.c25.s4.33](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.33) (1) The Poona ed. reads अन्यमूषासमध्यस्थम् । We have adopted the reading of Rasārnava. ### [v1.c25.s4.34](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.34) (2) पतति, another reading in the Poona ed., which also agrees with B. K. and Rasārnava. ### [v1.c25.s4.35](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.35) (3) The Poona ed. reads शिलाकान्तम् । ### [v1.c25.s4.36](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.36) अथ चपलः— ### [v1.c25.s4.37](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.37) गौरः श्वेतोऽरुणः कृष्णश्चपलस्तु चतुर्विधः । हेमाभश्चैव ताराभो विशेषाद्रसभन्धनः ॥ 143. शेषौ तु मध्यौ लाक्षावच्छीघ्रद्रावौ तु निष्फलौ । वङ्गवद्भवते वङ्गो चपलस्तेन कीर्त्तितः ॥¹ 144. चपलः स्फटिकच्छायः षडस्रः² स्निग्धको गुरुः ॥ 146. ### [v1.c25.s4.38](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.38) अथ रसकः— ### [v1.c25.s4.39](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.39) रसको द्विविधः प्रोक्तो दुर्दुरः कारवेल्लकः । सदलो दुर्दुरः प्रोक्तो निर्दलः कारवेल्लकः ॥ 149. खर्परः परिसन्तप्तः सप्तवारं निमज्जितः । बीजपूररसस्यान्तर्निर्मलत्वं समश्नुते ॥ नृमूत्रे वाश्वमूत्रे वा तक्रे वा काञ्जिकेऽथवा । प्रताप्य मज्जितं सम्यक् खर्परं परिशुध्यति ॥154-155. ### [v1.c25.s4.40](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.40) Slokas 143 and 144 are from Rasārnava. ### [v1.c25.s4.41](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.41) (2) षडस्रः, another reading in the Poona ed. which we have adopted. Slokas 143-146 are evidently borrowed with slight modifications from Rasārnava, VII. 26-27. ### [v1.c25.s4.42](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.42) हरिद्रानिफलारालसिन्धुभूमैः सटङ्कैः । सारुक्करैश्च पादांशैः साम्रैः सम्मद्य खर्परम् ॥ लिप्तं वृन्ताकमूषायां शोषयित्वा निरुध्य च । मूषां मूषोपरि¹ न्यस्य खर्परं प्रधमेत्ततः ॥ खर्परे प्रहते ज्वाला भवेन्नीला सिता यदि । तदा सन्देशतो मूषां धृत्वा कृत्वा त्वधोमुखीम् । शनैरास्फालयेद्भूमौ यथा नालं न भज्यते ॥ वङ्गभं पतितं सत्त्वं समादाय नियोजयेत् ॥ ### [v1.c25.s4.43](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.43) लाक्षागुडासुरोप्याहरिद्रासर्जटङ्कैः । सम्यक्चूर्ण्य तत्पक्कं गोदুগ्धेन घृतेन च । वृन्ताकमूषामध्ये निरुध्य गुटिकाकृति । ध्वाध्वा समाकृष्य ढालयित्वा शिलातले । सत्त्वं वङ्गाकृति ग्राह्यं रसकस्य मनोहरम् ॥ ### [v1.c25.s4.44](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.44) (1) मूषां मूषोपरि, a variant in the Poona ed., which also agrees with B. and K. ### [v1.c25.s4.45](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.45) यदा जलयुतां स्थालीं निखनेत्कोष्ठिकोदरे । सच्छिद्रं तन्मुखे मल्लं तन्मुखेऽधोमुखं क्षिपेत् । मूषोपरि शिखांश्च प्रक्षिप्य प्रधमेद् दृढम् । पतितं स्थालिकानीरे सत्त्वमादाय योजयेत् ॥ ### [v1.c25.s4.46](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s4.46) तत्सत्त्वं तालकोपेतं प्रक्षिप्य खलु खर्परे । मर्दयेल्लोहदण्डेन भस्मीभवति निश्चितम् ॥ 167-168. ### अथ तृतीयोऽध्यायः । अथोपरसाः साधारणरसाश्च । ### [v1.c25.s5.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.1) अथोपरसाः साधारणरसाश्च । ### [v1.c25.s5.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.2) अथ गन्धकः— ### [v1.c25.s5.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.3) गन्धाश्मगैरिकासीसकाक्षीतालशिलाञ्जनम् । कङ्कुष्ठञ्चेत्युपरसाश्चाष्टौ पारदकर्मणि ॥ 1. ### [v1.c25.s5.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.4) (1) तन्मुखेऽधोमुखं, a variant in the Poona ed., which we have adopted. ### [v1.c25.s5.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.5) स चापि त्रिविधो देवि शुकचञ्चुनिभो वरः । मध्यमः पीतवर्णः स्याच्छुक्लवर्णोऽधमः प्रिये ॥ 12. चतुर्द्धा गन्धको ज्ञेयो वर्णैः श्वेतादिभिः खलु । ### [v1.c25.s5.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.6) दुर्लभः कृष्णवर्णश्च स जरामृत्युनाशनः ॥ 13-15. गन्धको द्रावितो भृङ्गसेचितो विशुध्यति ॥ 23. स्थायां दुग्धं विनिचिप्य मुखे वस्त्रं निरुध्य च । गन्धकं तत्र निक्षिप्य चूर्णितं सिकताकृति । क्वाथयेन्मृदुदीर्घेण खर्परेणैव गन्धकम् ॥ ज्वालयेत्खर्परस्योर्द्धं वनच्छाणैस्तयोपलैः । दुग्धे निपतितो गन्धो गलितः परिशुध्यति ॥ 24-25. ### [v1.c25.s5.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.7) अथ गैरिकम्— ### [v1.c25.s5.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.8) पाषाणगैरिकञ्चैकं द्वितीयं स्वर्णगैरिकम् । पाषाणगैरिकं प्रोक्तं कठिनं ताम्रवर्णकम् ॥ 46. गैरिकन्तु गवां दुग्धैर्भावितं शुद्धिमुच्छति ॥ 49. ### [v1.c25.s5.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.9) अथ कासीसम्— ### [v1.c25.s5.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.10) कासीसं बालुकाद्येकं पुष्पपूर्वमथापरम् । तुवरीसत्त्ववत्त्वमेतस्यापि समाहरेत् ॥ 54. ### [v1.c25.s5.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.11) अथ तुवरी— सौराष्ट्रभ्मनि सम्भूता¹ मृत्स्ना सा तुवरी मता । वस्त्रेषु लिप्यते यासौ मञ्जिष्ठारागबन्धिनी ॥ \* \* \* फुल्लिका चेति द्वितीया परिकीर्त्तिता । ईषत्पीता गुरुस्निग्धा \* \* \* \* निर्भारा शुभ्रवर्णा च स्निग्धा साम्लापरा मता । सा फुल्लतुवरी प्रोक्ता लेपात् ताम्रं चरेदयः ॥ 59-62 काङ्क्षी कषाया कटुकाम्लकाष्ठा केश्या व्रणघ्नी विषनाशिनी च । श्वित्रापहा नेत्रहिता त्रिदोष- शान्तिप्रदा पारदजारणी च ॥ 63. तुवरी काञ्जिकैर्विम्रा विदिनाच्छुडिमुच्छति । क्षाराम्लमर्दितारभाता सत्त्वं मुञ्चति निश्चितम् ॥ 64. गोपित्तेन शतं वारान् सौराष्ट्रीं भावयेत् ततः । धमित्वा पातयेत् सत्त्वं कामगं चातिगुह्यकम् ॥ 65. ### [v1.c25.s5.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.12) (1) सौराष्ट्रभ्मनि, a variant in the Poona ed., which also agrees with B. and K. ### [v1.c25.s5.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.13) अथ तालकम्— ### [v1.c25.s5.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.14) हरितालं द्विधा प्रोक्तं पत्राख्यं¹ पिण्डसंज्ञकम् । स्वर्णवर्णं गुरु स्निग्धं तनुपत्रं च भासुरम् ॥ 66. स्विन्नं कुष्माण्डतोये वा तिलक्षारजलेऽपि वा । तोये वा चूर्णसंयुक्ते दोलायन्त्रेण शुध्यति ॥ 69. मधुतुख्ये घनीभूते कषाये ब्रह्ममूलजे । त्रिवारं तालकं भाव्यं पिष्ट्वा मूत्रेऽथ माहिषे ॥ उपलैर्दशभिर्दयं पुटं रुद्धाय पेषयेत् । एवं द्वादशधा पाचं शुद्धं योगेषु योजयेत् ॥74-75. पलालं रवेदुग्धैर्दिनमेकं विमर्दयेत् । क्षिप्त्वा षोडशिकातैलै मिश्रयित्वा ततः पचेत् ॥ अनावृतप्रदेशे च सप्तयामावधि ध्रुवम् । स्वाङ्गशीतमधःस्थं च सत्त्वं श्वेतं समाहरेत् ॥80-81. ### [v1.c25.s5.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.15) ¹ The Poona ed. reads पत्राख्यं and K. reads पत्राख्यं, which we have adopted. ### [v1.c25.s5.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.16) अथ मनःशिला— ### [v1.c25.s5.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.17) अष्टमांशेन किष्टेन गुडगुग्गुलुसर्पिषा । कोष्ठां रुद्ध्वा दृढं ध्वात्वा सत्त्वं मुञ्चेन्मनःशिला ॥95. ### [v1.c25.s5.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.18) अथाञ्जनानि— ### [v1.c25.s5.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.19) सौवीरमञ्जनं प्रोक्तं रसाञ्जनमतः परम् । स्रोतोऽञ्जनं तदन्यच्च पुष्पाञ्जनमेव च ॥ नीलाञ्जनं च तेषां हि स्वरूपमिह वर्ण्यते । सौवीरमञ्जनं धूम्रं रक्तपित्तहरं हिमम् ॥ 98-99. ### [v1.c25.s5.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.20) अञ्जनानि विशुध्यन्ति भृङ्गराजनिजद्रवैः । मनोल्लासत्त्ववत् सत्त्वमञ्जनानां समाहरेत् ॥ वल्मीकशिखराकारं भङ्गे नीलोत्पलद्युति । घृष्टं तु गैरिकच्छायं स्रोतोऽजं लक्षयेद्बुधः ॥ ### [v1.c25.s5.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.21) गोशकृद्रससूतेषु घृतक्षौद्रवसासु च । भावितं बहुशस्तच्च शीघ्रं बध्नाति सूतकम् ॥ 105-107 ### [v1.c25.s5.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.22) अथ कङ्कुष्ठम्— ### [v1.c25.s5.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.23) हिमवत्पादशिखरे कङ्कुष्ठमुपजायते । 109. केचिद्वदन्ति कङ्कुष्ठं सद्योजातस्य दन्तिनः । 111. वदन्ति श्वेतपीताभं तदतीवविरेचनम् । 112. ### [v1.c25.s5.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.24) अथ साधारणारसाः— ### [v1.c25.s5.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.25) कम्पिल्लश्च परो गौरपाषाणो नवसारकः । कपर्दो वह्निजारश्च गिरिसिन्दूरहिङ्गुली ॥ ### [v1.c25.s5.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.26) मृदारश्रृङ्गमित्यष्टौ साधारणरसाः स्मृताः । रससिद्धिकराः प्रोक्ता नागार्जुनपुरःसरैः ॥ 120 121. ### [v1.c25.s5.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.27) अथ कम्पिल्लः— इष्टिकाचूर्णसदृशश्चन्द्रिकाख्योऽतिरेचनः । सौराष्ट्रदेशे चोत्पन्नः स हि कम्पिल्लकः स्मृतः ॥ 122 ### [v1.c25.s5.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.28) अथ गौरीपाषाणः— स्फटिकाभश्च शङ्खाभो हरिद्राभस्त्रयः स्मृताः । तालवदाहयेत् सत्त्वं शुद्धं शुभ्रं प्रयोजयेत् ॥ 124-126. ### [v1.c25.s5.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.29) अथ नवसारः— करोरपोलुकाष्ठेषु पच्यमानेषु चोद्भवः । क्षारोऽसौ नवसारः स्याच्चूलिकाल्वणाभिधः ॥ इष्टिकादहने जातं पाण्डुरं लवणं लघु । तदुक्तं नवसाराख्यं चूलिकाल्वणं च तत् । रसेन्द्रजारणं लोहद्रावणं जठराग्निकृत् ॥ गुल्मप्लीहास्यशोषघ्नं भुक्तमांसादिजारणम् ॥ 127-129. ### [v1.c25.s5.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.30) अथ वराटिकाः— पीताभा ग्रन्थिका पृष्ठे दीर्घवृत्ता वराटिका । रसवैद्यैर्विनिर्दिष्टा सा चराचरसंज्ञिका ॥ 130. ### [v1.c25.s5.31](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.31) वराटाः काञ्जिके स्विन्ना यामाच्छुद्दिमवाप्नुयुः ॥ 134. ### [v1.c25.s5.32](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.32) अथाग्निजारः— ### [v1.c25.s5.33](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.33) समुद्रेऽग्निन्नकस्य जरायुर्वहिरुज्झितः । संशुष्कां भानुतापेन सोऽग्निजार इति स्मृतः ॥ 135. ### [v1.c25.s5.34](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.34) अथ गिरिसिन्दूरम्— ### [v1.c25.s5.35](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.35) महागिरिषु चाल्पायःपाषाणान्तःस्थितो रसः । 137. ### [v1.c25.s5.36](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.36) अथ हिङ्गुलः— ### [v1.c25.s5.37](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.37) एतस्मादाहृतः सूतो जीर्णगन्धसमो गुणैः ॥ 141. दरदः पातनायन्त्रे पातितश्च जलाशये । तत्त्वं सूतसङ्काशं पातयेन्नात्र संशयः ॥ 144. ### [v1.c25.s5.38](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.38) अथ मृहारशृङ्गकम्— ### [v1.c25.s5.39](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.39) मदलं पीतवर्णं च भवेद्गुर्जरमण्डले । अर्बुदस्य गिरेः पार्श्वे जातं मृहारशृङ्गकम् ॥ सीमसत्त्वं गुरु श्लेष्मशमनं पुंगदापहम् । रसबन्धनमुत्कृष्टं केशरञ्जनमुत्तमम् ॥ साधारणरसाः सर्वे मातुलुङ्गाद्र्काम्बुना । त्रिरात्रं भाविताः शुष्का भवेयुर्दोषवर्जिताः ॥ ### [v1.c25.s5.40](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.40) अथ राजावर्त्तः— ### [v1.c25.s5.41](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s5.41) राजावर्त्तोऽल्परक्तोरुनीलिममिश्रितप्रभः।¹ । 149. लुङ्गाम्बुगन्धकोपेतो राजावर्त्तो विचूर्णितः । पुटनासप्तवारेण राजावर्त्तो मृतो भवेत् ॥ 153. ### अथ चतुर्थोऽध्यायः । अथ रत्नानि । ### [v1.c25.s6.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.1) अथ रत्नानि । ### [v1.c25.s6.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.2) अथ मणयः— ### [v1.c25.s6.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.3) मणयोऽपि च विज्ञेयाः सूतबन्धस्य कारकाः । वैक्रान्तः सूर्य्यकान्तश्च हीरकं मौक्तिकं मणिः ॥ चन्द्रकान्तस्तथा चैव राजावर्त्तश्च सप्तमः । गरुड़ोद्गारकश्चैव ज्ञातव्या मणयस्त्वमी ॥ ### [v1.c25.s6.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.4) (1) नीलिममिश्रितप्रभः, another reading in the Poona ed., which agrees with B. and K., but it is grammatically inaccurate. ### [v1.c25.s6.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.5) पुष्परागं महानीलं पद्मरागं प्रबालकम् । वैदूर्य्यं च तथा नीलमेते च मणयो मताः ॥ 13. ### [v1.c25.s6.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.6) अथ वज्रम्-- ### [v1.c25.s6.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.7) वज्रं च त्रिविधं प्रोक्तं नरो नारी नपुंसकम् । पूर्वं पूर्वमिह श्रेष्ठं रसवीर्य्यविपाकतः ॥ 26. अष्टास्त्रं चाष्टफलकं षट्कोणमतिभासुरम् । अम्बुदेन्द्रधनुर्वारितरं पुंवज्रमुच्यते ॥ 27. तदेव चिपिटाकारं स्त्रीवज्रं वर्तुलायतम् । वर्तुलं कुण्ठकोणाग्रं किञ्चिद्गुरु नपुंसकम् ॥ 28. श्वेतादिवर्णभेदेन तदेकं चतुर्विधम् । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रं स्वस्ववर्णफलप्रदम् ॥ 30. आयुःप्रदं झटिति सद्गुणदं च वृष्यं दोषत्रयप्रशमनं सकलामयघ्नम् । सूतेन्द्रबन्धवधसद्गुणकृत् प्रदीपं मृत्युञ्जयं तदमृतोपममेव वज्रम् ॥ 32. कुलत्थक्वाथे स्विन्नं कोद्रवकथितेन वा । एकायामावधि स्विन्नं वज्रं शुध्यति निश्चितम् ॥ ### [v1.c25.s6.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.8) वज्रं मत्कुणरक्तेन चतुर्वारं विभावितम् । सुगन्धिमूषिकामांसैर्वर्त्ततैः परिवेष्ट्य च ॥ पुटेत् पुटैर्वराहाख्यैस्त्रिंशद्वारं ततः परम् । ध्वात्वा ध्वात्वा शतं वारान् कुलत्थक्वाथके क्षिपेत् ॥ 34-37. अन्यैरुक्तः शतं वारान् कर्त्तव्योऽयं विधिक्क्रमः ॥ कुलत्थक्वाथसंयुक्तलकुचद्रवपिष्टया । शिलया लिप्तमूषायां वज्रं क्षिप्त्वा निरुध्य च । अष्टवारं पुटेत् सम्यग्विशुष्कैश्च वनोपलैः । शतवारं ततो ध्वात्वा निक्षिप्तं शुद्धपारदे । निश्चितं म्रियते वज्रं भस्म वारितरं भवेत् ॥ 38 39. सत्यवाक् सोमसेनानीरितद्वज्रस्य मारणम् । दृष्टप्रत्ययसंयुक्तमुक्तवान् रसकौतुकी ॥ 40. विलिप्तं मत्कुणस्यास्रै सप्तवारं विशोषितम् ॥ कासमर्दरसापूर्णे लोहपात्रे निवेशितम् । सप्तवारं परिध्वातं वज्रभस्म भवेत् खलु ॥ ब्रह्मज्योतिर्मुनीन्द्रेण क्रमोऽयं परिकीर्त्तितः । 41-43. ### [v1.c25.s6.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.9) (1) पारमद्य च, another reading in the Poona ed., which does not agree with B. and K. ### [v1.c25.s6.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.10) मदनस्य फलोद्‌धृतसेन चौषिनागकैः । कृतकल्केन संलिप्य पुटेद्विंशतिवारकम् ॥ वज्रचूर्णं भवेद्व्ययं योजयेच्च रसादिषु ॥ 44 45. ### [v1.c25.s6.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.11) अथ रत्नभस्मक्रमः— ### [v1.c25.s6.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25.s6.12) लकुचद्रावसंपिष्टैः शिलागन्धकतालकैः । वज्रं विनान्यरत्नानि म्रियन्तेऽष्टपुटैः खलु ॥ 63. रामठं पञ्चलवणं क्षाराणां त्रितयं तथा । मांसद्राव्याम्लवेतस¹ चूलिका लवणं तथा ॥ स्थूलं कुम्भीफलं पक्कं तथा ज्वालामुखी शुभा । द्रवन्ती च रुदन्ती च पयस्या चित्रमूलकम् ॥ दुग्धं स्नुहास्तथाऽर्कस्य सर्वं संमद्य यत्नतः । गोलं विधाय तन्मध्ये प्रक्षिपेत तदनन्तरम् ॥ गुणवन्नवरत्नानि जातिमन्ति शुभानि च । भूर्जे तं गोलकं कृत्वा सूत्रेणावेष्ट्य यत्नतः ॥ _First 200 of 355 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25)_ ## Linked texts (6) - [Rasaratnasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnasamuccaya.1.3) — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit - [Siddhayoga (Vṛndamādhava)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhayoga) — Vṛnda, Sanskrit - [Rasārṇava](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.siddha.rasarnava) — Sanskrit - [Bhāvaprakāśa](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa) — Bhāvamiśra 1550, Sanskrit - [Rasendrasārasaṃgraha (Gopāla Kṛṣṇā)](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.cikitsa.rasendrasarasamgraha) — Gopāla Kṛṣṇā 1800, Sanskrit - [Rasacandrikā](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasacandrika) — Viśveśvarabhaṭṭa 1700, Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v1.c25) · Pramāṇa