[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D.](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902) › v2.c35.s1 # A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v2.c35.s1: Extracts from Rasahridaya A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v2.c35.s1 - **Language:** English ### Extracts from Rasahridaya ### [v2.c35.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.1) भगवद्गोविन्दपादविरचितात् रसहृदयादुद्धृताः श्लोकाः । ### [v2.c35.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.2) A = MS. from Nepal. ### [v2.c35.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.3) B = MS. from India Office Library, with a commentary, named “Bálánvayabodhiká.” ### [v2.c35.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.4) C = MS. from Benares. ### [v2.c35.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.5) द्वितीयपटलादुद्धृताः श्लोकाः । ### [v2.c35.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.6) \[टीका—मूर्च्छितरसस्य उत्थापनसंस्कारमाह—\] ### [v2.c35.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.7) अमुना विरेचनेन हि सुविशुद्धो नागवङ्गपरिमुक्तः । सूतः¹ पातनयन्त्रे समुत्थितः² काञ्जिके काथात्³ ॥ ### [v2.c35.s1.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.8) \[टीका—अथ मूर्च्छितरसस्य पञ्चमोद्दिष्टपातनसंस्कारं स्पष्टयन्नाह—\] ### [v2.c35.s1.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.9) (1) A reads पात्य, which makes the sentence incomplete and the metre defective. ### [v2.c35.s1.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.10) (2) A reads सुविशुद्धं, which is a tautology as well as a grammatical error. ### [v2.c35.s1.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.11) (3) काञ्जिकेन काथात् is the variant in B. This is a defective metre. ### [v2.c35.s1.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.12) कृत्वा तु शुल्वपिष्टिं¹ निपात्यते नागवङ्गशङ्कातः² । तस्मिन् दोषान् मुक्त्वा³ निपतति शुद्धस्तथा सूतः⁴ ॥ अष्टाङ्गुलविस्तारं⁵ दैर्घ्य⁶ दशाङ्गुलं त्वधोभाण्डम् । कण्ठादधः समुच्छ्रितचतुरङ्गुलजलाधारम्⁷ ॥ अन्तःप्रविष्टलभाण्ड⁸ वदनजलमग्ननिजमुखप्रान्ता⁹ । उपरिष्टाच्चिपिटपटी¹⁰ देयोदरषोडशाङ्गुलविशाला ॥ ### [v2.c35.s1.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.13) (1) A reads सुल्वपिष्टिम. ### [v2.c35.s1.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.14) (2) निपात्यते नागवङ्ग सदोष is the reading in A, which is incorrect as well as defective metre. ### [v2.c35.s1.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.15) (3) A reads सुल्वे दोषान्त्यक्ता. ### [v2.c35.s1.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.16) (4) A reads शुद्ध, which is a tautology as well as a grammatical error. ### [v2.c35.s1.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.17) (5) B reads अष्टाङ्गुलञ्च विस्तीर्ण, which destroys the metre. ### [v2.c35.s1.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.18) (6) B reads दैर्घ्येण तु, wherein तु is redundant. ### [v2.c35.s1.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.19) (7) B reads समं तच्चतुरङ्गुलं कृतजलधारा, which mars the metre. ### [v2.c35.s1.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.20) (8) A reads अन्तःप्रविष्टभाण्ड, which is a defective metre. ### [v2.c35.s1.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.21) (9) B reads प्रान्तः, which is grammatically incorrect. ### [v2.c35.s1.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.22) (10) A has उपविष्टाच्चिपिटपुटि, which is senseless. ### [v2.c35.s1.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.23) तस्मिन्नधोर्द्धभाण्डे¹ निपातित: सकलदोषनिर्मुंक्त:² । सुतरां भवति रसेन्द्रो जीर्णग्रासोऽपि पाल्योऽसौ³ ॥ कृत्वा⁴ नष्टपिष्टिं त्रिफलाग्निशिखिशिगुराजिकापटुभि: । संलेप्य चोर्द्धभाण्डं दोमैरुपलैर्ध: पात्य:⁵ ॥ अथवा दोपकयन्त्रे⁶ निपातित: सकलदोषनिर्मुंक्त: । कच्छपयन्त्रान्तर्गतमृन्मयपोठस्थदीपिकासंस्थ: । यस्मिन्निपतति सूत: प्रोक्तं⁸ तद्दीपिकायन्त्रम् ॥ ### [v2.c35.s1.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.24) (1) A reads तस्मिन् धर्द्धभाण्डे, which is incorrect. (2) निपातितसकलनिर्मुंक्त:, an incomplete variant in A. (3) A has an incorrect reading—ग्रासजीर्णपपाल्यासौ. (4) This verse and the next two are not found in B. (5) A reads रपरैरध:प्राप्ता, which has no sense. (6) A has दीपिनयन्त्रे. (7) A reads कच्छपयन्त्रे अन्तर्गत, which is grammatically incorrect. (8) The word तत् is not found in A, thus making the metre defective. ### [v2.c35.s1.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.25) सप्तमः पटलः । ### [v2.c35.s1.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.26) \[टोका—अथ विड़विधानमारभ्यते—\] ### [v2.c35.s1.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.27) ग्रासं न मुञ्चति न वाञ्छति तञ्च भूयः कांश्चिद्गुणान्¹ भजति² नित्यमनुत्तमात्रात्³ । यज्जीर्यते प्रचुरकेवलवह्णियोगात् तस्माद्विड़ैर्मुनिविड़ैः सह⁴ जारण स्यात् ॥ ### [v2.c35.s1.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.28) \[टोका—विड़विधानमाह—\] ### [v2.c35.s1.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.29) सौवर्चलकटुकत्रयकाङ्क्षी⁵काशीसगन्धकैश्च विड़ैः । शिग्रो रसशतभाव्यैस्ताम्रदलान्यपि हि जारयति⁶ ॥ ### [v2.c35.s1.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.30) \[टोका—विड़ान्तरमाह—\] ### [v2.c35.s1.31](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.31) (1) A reads काचीद्गुणान्, which is incorrect. (2) B reads व्रजति. (3) मुक्तविमुक्तमात्रात् is the variant in A. (4) A reads मुनियतैरिस्, which seems to be incorrect. मुनिविड़ैः means by seven विड़s, mentioned below. (5) A reads काञ्जि, which is incorrect. (6) A has शिगुरसशतभावितम् । मस्य दनास्यपि हि जारयति, which is incorrect as well as defective in metre. ### [v2.c35.s1.32](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.32) सर्ब्बाङ्गदग्धमूलकप्रतिगलितं सुरभिमूत्रेण¹ । शतभाव्यं बलिवसया² तत्क्षणतो जाय्यते हेम ॥ \[टीका—अथ क्षारवृक्षौषधीराह—\] कदलीपलाशतिल³निचुलकनकसुरदालिवासुकैरण्डाः । वर्षाभूवृषमोचक⁴सहिताः क्षारा यथालाभम् ॥ \[टीका—क्षारविधानमाह—\] आनीय क्षारवृक्षान् कुसुमफलशिफा- त्वक्पलाशैरुपेतान्⁵ कृत्वाः खण्डशस्तान्⁶ विपुलतरशिला- पिष्टपात्रातिशुष्कान्⁷ । ### [v2.c35.s1.33](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.33) ¹ सर्ब्बाङ्गं दग्धमूलकं रसप्रतिप्रतिगलितसुरभिमूत्रेण, a variant in A, which has no metre at all. ### [v2.c35.s1.34](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.34) ² A reads शतभावितरसवशया, which has no sense. ### [v2.c35.s1.35](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.35) ³ तिल is not found in B. ### [v2.c35.s1.36](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.36) ⁴ A reads माच्छीक, which seems to be incorrect. ### [v2.c35.s1.37](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.37) ⁵ कुसुमपलशवापत्रकष्टेरुपेतान् is an incorrect text in A. ### [v2.c35.s1.38](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.38) ⁶ A reads कृत्वा ततखण्डसप्तान्, which is incorrect. ### [v2.c35.s1.39](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.39) ⁷ A has विपुलतरशिलापृष्ठगानातिशुष्कान्. ### [v2.c35.s1.40](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.40) दग्धं काण्डैस्तिलानां करिसुरभिहया- म्भोभिरास्त्राव्य वस्त्रैः¹ भस्म त्यक्त्वा जलं तत्² मृदुशिखिनि पचेत् हंसपाकेन भूयः³ ॥ ### [v2.c35.s1.41](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.41) ¹ A reads करिसुरभिहयोष्ट्रजानां च मूत्रै. ### [v2.c35.s1.42](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.42) ² A reads तं, which is incorrect. ### [v2.c35.s1.43](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.43) ³ A reads यावत्. ### [v2.c35.s1.44](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.44) \[टीका—क्षारजलपाकलक्षणमाह—\] तच्छुष्यमाणं हि सवास्पबुद्बुदान् यदा विधत्ते⁴ क्षणभङ्गुरान् बहून् । तदा क्षिपेत् चूर्ण⁵ हिङ्गुगन्धकं क्षारत्रयं सल्लवणानि भूखगम्⁶ ॥ ### [v2.c35.s1.45](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.45) ⁴ A reads erroneously यथा वदते. ### [v2.c35.s1.46](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.46) ⁵ A reads क्षिपेच्चूर्ण. B reads क्षिपेन्मूषण. Both the readings are incorrect. ### [v2.c35.s1.47](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.47) ⁶ A has क्षारत्रयं पटलवणं भूमिखगं, which mars the metre. ### [v2.c35.s1.48](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.48) द्रव्याणि संमिश्र निवत्य भूतले व्यवस्थितान्यस्निकटोरिकापुटे¹ । संस्थापयेत् सप्तदिनानि धान्यगं ततः प्रयोज्यं रसजारणादिकम् ॥ ### [v2.c35.s1.49](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.49) \[टोका—जारणायां क्षारविधानमाह—\] ### [v2.c35.s1.50](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.50) जम्बोरबीजपूरक² चाङ्गेरीवेतसाम्लसंयोगात् । क्षारा भवन्ति नितरां गर्भद्रुतिजारणे शस्ताः³ ॥ ### [v2.c35.s1.51](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.51) \[टोका—रसे विड़योजनमाह—\] ### [v2.c35.s1.52](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.52) विड़मधरोत्तरमादौ दत्त्वा सूतस्य चाष्टमांशेन⁴ । कुर्य्याज्जारणमेवं क्रमक्रमाद्वर्द्धयेदग्निम्⁵ ॥ ### [v2.c35.s1.53](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.53) (1) A reads व्यवस्थितान् सस्निकठारिकामुखे । B reads व्यवस्थितश्चस्निकठोरिकापुटे । ### [v2.c35.s1.54](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.54) (2) A reads बीजपूरकं, which is incorrect. The word बीजपूर is not found in B. ### [v2.c35.s1.55](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.55) (3) गर्भधृतिजारणा सस्ता is an incorrect variant in A. ### [v2.c35.s1.56](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.56) (4) A has दत्वा सूतं चाष्टमासेन, which is not correct as it destroys the metre as well as the sense. ### [v2.c35.s1.57](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.57) (5) A reads वर्द्धयेद्ग्निः, which is grammatically incorrec'. ### [v2.c35.s1.58](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.58) अष्टमः पटलः । ### [v2.c35.s1.59](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.59) \[टीका—अथ रसरागोऽभिधास्यते— अभ्रकजीर्णस्य छायाविशेषमाह—\] ### [v2.c35.s1.60](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.60) जीर्णाभ्रको¹ रसेन्द्रो दर्शयति² घनानुकम्पिनीं छायाम्³ । कृष्णां रक्तां पीतां सितां⁴ तथा सङ्करं मिश्राम्⁵ ॥ ### [v2.c35.s1.61](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.61) (1) A reads जीर्णाभ्रक, which mars the metre. ### [v2.c35.s1.62](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.62) (2) A reads दुरुसयति, which is incorrect. ### [v2.c35.s1.63](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.63) (3) घनानुकम्पिनी छाया is the variant in A. घनानुकपर्णा- छायां is the variant in B. Both the readings seem to be incorrect. ### [v2.c35.s1.64](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.64) (4) कृष्णां रक्तां पीतां शितं is the reading in A, which is incorrect. ### [v2.c35.s1.65](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.65) (5) A reads द्वा संकरोन्मिश्राः, which is incorrect. ### [v2.c35.s1.66](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.66) \[टीका—अभ्रकयोगाद्वर्णविशेषमाह—\] कृष्णाभ्रकेण बलवत्¹ सितरागैर्युज्यते² रसेन्द्रस्तु । श्वेतै रक्तैः पोतैः वङ्गैः खलु वर्णतो ज्ञेयः³ ॥ \[टीका—अथ रञ्जितरसप्रशंसामाह—\] अथ निजमेव हि वर्णं⁴ न जहाति यदा स रज्यते⁵ रागैः । क्रमशो हि भक्ष्यमाणो⁶ निर्निक्तो⁷ रञ्जनं कुरुते ॥ ### [v2.c35.s1.67](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.67) (1) श्वेताभ्रकेन बलवान् is the variant in A, which is incorrect. ### [v2.c35.s1.68](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.68) (2) A reads सितरागैः पूर्यते. ### [v2.c35.s1.69](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.69) (3) A has नविप्लुतो ज्ञेयं, which has no clear sense. B has वङ्गिवर्णतो ज्ञेयः, which mars the metre. ### [v2.c35.s1.70](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.70) (4) B reads अथ निजकर्मवर्णं, which is not correct. ### [v2.c35.s1.71](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.71) (5) A reads यदा रसजीव्यते, which is grammatically incorrect. ### [v2.c35.s1.72](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.72) (6) A reads भक्ष्यामाणा, which is incorrect. B reads क्रमशो वक्षमाणो, which is also incorrect. ### [v2.c35.s1.73](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.73) (7) A reads नारक्तो. ### [v2.c35.s1.74](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.74) \[टीका—अभ्रसत्त्वादीनां योगे रसे व्यवस्थामाह—\] बलमास्तेभ्रकसत्त्वे जारणरागाः प्रतिष्ठितास्तौक्ष्ण¹। बध्यश्च सारलोहे² सारणमय³ नागवङ्गाभ्याम्⁴ ॥ ### [v2.c35.s1.75](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.75) \[टीका—सब्बकरणं तीक्ष्णमाह—\] क्रामति तीक्ष्णेन रसः तीक्ष्णेन⁵ जीर्य्यते च्छणाद्रासः⁶ । हेम्नो योनिस्तीक्ष्ण⁷ रागान् गृह्णाति तीक्ष्णेन ॥ ### [v2.c35.s1.76](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.76) \[टीका—तीक्ष्णहिङ्गलयोगेन गुणाधिक्यमाह—\] तदपि च दरदेन हतं हत्वा माक्षिकण रवि सहितम्⁸ । वासितमपि वासनया घनवच्चार्य्यञ्च जार्य्यञ्च ॥ ### [v2.c35.s1.77](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.77) (1) A reads erroneously प्रतिष्ठिता तीक्ष्ण। (2) A reads सारणलहैः, which is incorrect. (3) A reads कामणमय. (4) B reads नागवङ्गतः. (5) A reads तीक्ष्ण च. (6) A reads ग्रासि, which is incorrect. (7) A reads ज्योतिस्तीक्ष्ण, which has a defective metre. (8) B has omitted हत्वा माक्षिकण रवि. ### [v2.c35.s1.78](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.78) \[टीका—तीक्ष्णवदेतानाह—\] कान्तं वा तीक्ष्ण वा कान्हीं वा वज्रसस्यकं वापि।¹ एकतमं सब्बं वा रसरजने सङ्करोऽभीष्टः² ॥ ### [v2.c35.s1.79](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.79) \[टीका—स्वे स्वे विकारे वक्ष्यमाणमाह—\] कुटिले³ बलमप्यधिकं रागस्तीक्ष्णे तु पन्नगे स्नेहः⁴। रागस्नेहबलानि तु कमले शंसन्ति धातुविदः⁵ ॥ सब्बैरभिलौहैर्माक्षिकसहितैर्मृतस्तथा गर्भे। विडयोगेन तु जीर्णो रसराजो विशति लोहेषु⁶ ॥ ### [v2.c35.s1.80](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.80) \[टीका—रसबन्धानां मारणे विधानमाह—\] तालक⁷दरदशिलाभिः स्नेहक्षाराम्ललवणसहिताभिः। ### [v2.c35.s1.81](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.81) (1) कान्हीं: वा वज्रसस्यकादीनां, a variant in B. (2) रसेपि हि रसायने विंद्यात्, a variant in A. (3) This is not found in B. (4) A reads erroneously पन्नगस्नेह. (5) A reads धातुविधं, which is incorrect. (6) This sloka is not found in B. (7) A reads तारक. ### [v2.c35.s1.82](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.82) समकद्विगुणत्रिगुणान् पुटो वहेदङ्गशस्त्रादीन्¹ ॥ \[टीका—पुटितधातुकृत्यमाह—\] रक्तस्नेहनिषेकैः सेकं² कुर्याद्रसस्य पिष्टिरियम्³ । चारणजारणमात्रात् कुरुते रसमिन्द्रगोपनिभम् ॥ \[टीका—मुख्यत्वेन ताम्रप्रशंसनमाह—\] अथवा⁴ केवलममलं कमलं दरदेन वापितं कुरुते । त्रिगुणं जीर्णं जीर्णं⁵ लाक्षारसमन्निभं सूतम् ॥ \[टीका—विष्यन्तरमाह—\] रक्तगङ्गलितपशुजल- बहु⁶भावितताप्यगन्धकशिलानाम्⁷ । ### [v2.c35.s1.83](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.83) (1) निवाहयेदङ्गः शस्त्रादीन्, a variant in A, which has a defective metre. (2) B reads स्नेहं. (3) A reads क्लिष्ट्य, which is incorrect. (4) B reads erroneously अथ. (5) त्रिगुणं हि जीर्णजीर्णं, a variant in B. (6) The word बहु is omitted in B, which renders the metre defective. (7) A reads गन्धकशिलाभिः. ### [v2.c35.s1.84](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.84) एकेन वापितमृतं¹ कमलं रञ्जयति रसराजम् ॥ \[टीका—रागाधिकारि-गन्धकादीनाह—\] वाद्यो गन्धकरागो² विलुलितरागे³ मनःशिलाताले । माक्षीक⁴सत्त्वरसकौ द्वावेतौ⁵ रञ्जने शस्तौ ॥ \[टीका—प्रधानयोः ताम्रखर्परयोः कृत्यमाह—\] क्रमबद्धैः रविरसकैः⁶ संशुद्धो मूकूषिकाभातः⁷ । ### [v2.c35.s1.85](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.85) (1) A reads वापतमृतं, which seems to be incorrect. (2) A reads गंधकराग, which is incorrect. (3) A reads झितरागो. B reads विलुलितरागेण. Both the readings are grammatically incorrect. (4) B reads माच्छिक, which mars the metre. (5) B reads द्वाच्चे हि, which seems to be incorrect. (6) A reads क्रमबद्धैरविसकैः. B reads क्रमवत्तौ रविरसकौ. We have adopted the above reading after collating the texts. (7) मूषिकासुनिभातः, a variant in A, which mars the metre. मूकूषिकाभातौ, a variant in B. ### [v2.c35.s1.86](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.86) त्रिगुणं जीर्णो जीर्णो¹ हेमाभो जायते² सूतः ॥ \[टोका — अभ्रकयोगमाह —\] अथ³ कृष्णाभ्रकचूर्णं पुटितं रक्तं भवेत्तथा⁴ शकलम् । त्रिगुणं जीर्णो जीर्णो⁵ हेमद्रुतिसंनिभः सूतः⁶ ॥ \[टोका — स्वर्णमारणमाह —\] त्रिगुणेन माक्षिकण तु कनकं च मृतं रसालयुतम्⁷ । पटुसहितं तत् पक्वं हण्डिकया यावदिन्द्रगोपनिभम् ॥ ### [v2.c35.s1.87](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.87) (1) A reads जीर्णं जीर्णं. B reads चूर्णो जीर्णो. (2) A reads धृतिहेमनिभो भवेत्, (धृति = द्रुत.) B reads हिमवर्णोभो जायते, which mars the metre. (3) A reads अथवा, which destroys the metre. (4) A omits तथा. (5) A reads जीर्णं जीर्णं, which seems to be incorrect. B reads चूर्णो जीर्णो. (6) हेमधृति(?)संनिभो भवेत् सूतः, a variant in A. (7) कनकञ्च रसाप्ययुतं, a variant in A, which is a defective metre. The reading of B, which we have adopted, is also a defective metre. The word चेत् or स्यात् should be added after the word युतम्. ### [v2.c35.s1.88](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.88) \[टीका—एतद्भस्मजीर्णसूतस्य लक्षणमाह—\] तच्चूर्णं सूतवरे त्रिगुणं जीर्णं हि¹ जीर्णं तु । द्रुतहेमनिभः सूतो² रज्यति लोहानि सर्वाणि³ ॥ \[टीका—सर्वेषां धातूनां रसानाम्युत्तरोत्तरविशेषत्वमाह—\] पत्रादष्टगुणं सत्त्वं सत्त्वादष्टगुणं द्रुतिः । द्रुतेरष्टगुणं बीजं तस्माद्वीजं तु जारयेत् ॥⁴ ### [v2.c35.s1.89](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.89) (1) A reads जीर्णं तु. B reads जीर्णं हि. (2) द्रुतहेमनिभसूतौ, a variant in A, which seems to be incorrect. (3) A has जरति लोहानि सत्वानि. B has रञ्जयति लोहानि सर्वाणि. Both the readings have defective metre. (4) This verse is found in A after the verse तारक-दरदशिलाभिः &c. (vide ante pp. 28—29) and runs thus :— पत्रादष्टगुणं दत्वा सत्त्वादष्टगुणं धृति । धुतेरष्टगुणं बीजं तस्माद्वीजं तु जारयेत् ॥ ### [v2.c35.s1.90](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.90) नवमः पटलः । ### [v2.c35.s1.91](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.91) \[टीका—वोजप्रशंसनमाह—\] ### [v2.c35.s1.92](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.92) इति रक्लोऽपि रसेन्द्रो वोजेन विना न कर्मकृद्भवति । द्विविधं तत् पीतसितं¹ नियुज्यते सिद्धयेच्च रसम्² ॥ ### [v2.c35.s1.93](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.93) \[टीका—रसोपरसधातूनां बहुविधत्वात् शोधनमाह—\] ### [v2.c35.s1.94](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.94) तस्य विशुद्धिर्बहुधा³ गगनसोपरसलोहचूर्णैश्च । द्विविधं वोजं तैरपि नाशुद्धैः शुध्यते कदाचिदपि⁴ ॥ ### [v2.c35.s1.95](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.95) \[टीका—अशुद्धवोजप्रभावमाह—\] ### [v2.c35.s1.96](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.96) यः पुनरतैः कुरुते कर्माशुद्धैर्भवेदसस्तस्य । ### [v2.c35.s1.97](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.97) (1) B reads पीतं सितं, which destroys the metre. (2) नियुधये सिद्धयेच्च रसः, an incorrect variant in A. नियुज्यते सिद्धमेव तत्, a variant in B. Both texts are collated in our adopted reading. (3) रस्यति शुद्धिर्वाच्या, a variant in A, wherein the first term seems to be incorrect. (4) B reads नैतत् instead of कदाचिदपि. This is incorrect; since it contains two negatives. ### [v2.c35.s1.98](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.98) अव्यापकः पतङ्गो¹ न रसे न रसायने योग्यः² ॥ \[टीका—रससंज्ञकानाह—\] वैक्रान्तकान्त³सस्यकमाक्षिक⁴विमलाद्रिरद- रसकाश्च⁵ । अष्टौ रसास्तथैषां सत्त्वानि⁶ रसायननि स्युः ॥ \[टीका—उपरससंज्ञकानाह—\] गन्धकगैरिकसुशिला⁷क्षितिखेचरमञ्जनञ्च कङ्कुष्ठम् । उपरससंज्ञमिदं⁸स्यात् शिखिशशिनौ सारलोहाख्यौ ॥ ### [v2.c35.s1.99](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.99) (1) अव्यापकपतंगि, a variant in A, which is incorrect. (2) A reads योज्ये. B reads रसापनयने योग्यः. Both the readings are incorrect. (3) A omits कान्त. (4) A reads माच्छीक, which mars the metre. (5) A reads दलदरसकैश्च. (6) A reads चत्वारि, which is not accurate. (7) B reads शिलालक, which destroys the metre. (8) B reads संज्ञकमिदं, which mars the metre. ### [v2.c35.s1.100](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.100) \[टीका — पूतिसंज्ञके आह —\] ताम्रारतौक्ष्णकान्ताभ्रवज्रलोहानि¹ नागवङ्गौ च² । कथितौ च पूतिसंज्ञौ³ तेषां संशोधनं कार्यम् ॥ ### [v2.c35.s1.101](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.101) \[टीका — लवणक्षारसंज्ञे आह —\] सौवर्चलसैन्धवकं चूलिकसामुद्ररोमकविड़ानि । षड़लवणान्येतानि तु सर्जीयवटङ्कणाः क्षाराः ॥⁴ ### [v2.c35.s1.102](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.102) \[टीका — शोधकद्रावकगणमाह —\] सूर्यावर्त्तः⁵ कदली कन्या⁶ कोशातकी च सुरदाली । शिग्रुश्च⁷ वज्रकन्दो नीरकणा काचमाची च ॥ आसामेकरसेन तु लवणक्षाराम्लभाविता बहुशः । शुध्यन्ति रसोपरसा धाता मुञ्चन्ति सत्त्वानि ॥⁸ ### [v2.c35.s1.103](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.103) (1) B reads सत्वलोहानि. (2) B reads वङ्गनागौ च. (3) B reads कथितौ कुभूतसंज्ञौ, which is incorrect. (4) This verse is not found in A. (5) A reads सूर्यावर्त्तक. (6) B reads वन्ध्या. (7) A reads शिग्रुस. (8) This verse is found in A only. ### [v2.c35.s1.104](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.104) \[टोका—शोधकद्रावणानां शोधनद्रावणविधानमाह—\] ### [v2.c35.s1.105](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.105) स्विन्नं सक्षाराम्लैः¹ ज्ञातं वैक्रान्तकं हठाद्रवति² । तद्द्रुतमात्रं³ शुध्यति कान्तं शशिरक्तभावनया ॥ ### [v2.c35.s1.106](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.106) \[टोका—तच्चाह--\] ### [v2.c35.s1.107](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.107) सस्यकमपि रक्तगणैः⁴ सुभावितं स्नेहरागसंयुक्तम्⁵ । शुध्यति वारैः⁶ सप्तभिरतः परं युज्यते कार्ये⁷ ॥ ### [v2.c35.s1.108](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.108) \[टोका—तच्चाह—\] ### [v2.c35.s1.109](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.109) क्षारैः स्नेह्रादौ पश्चादम्लेन⁸ भावितं विमलम् । ### [v2.c35.s1.110](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.110) (1) A reads सक्षाराम्लैः. (2) A reads हताद्रवति, which is incorrect. (3) A reads तद्द्रतमात्रं, which is incorrect. (4) B reads रसगणैः, which seems to be incorrect. (5) भावनतः स्नेहरागसंसिक्तं, a variant in A. (6) A reads रागैः. (7) सप्तभिरतः परं योजयेत् कार्ये, a variant in A, which mars the metre. B reads सप्तभिरमितः परं, wherein अमितः is incorrect as well as a defective metre. (8) B reads पश्चात् उष्णन. ### [v2.c35.s1.111](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.111) शुध्यति तथाच रसं दरदं माक्षिकमप्येवम्¹ ॥ \[टीका—ताम्रशोधनमाह—\] तनुर्विपत्रं लिप्तं² लवणक्षाराम्लरविस्तुकक्षौरैः³ । ध्मातं निर्गुण्डीरससिक्तं बहुशो वहेद्द्रवत्वञ्च⁴ ॥ \[टीका—लोहशोधनमाह—\] शुध्यति नागो वङ्गो घोषो रविणा च वारमुनिसंख्यैः⁵ । निर्गुण्डीरससिक्तैस्तन्मूलरजःप्रवापैश्च ॥ \[टीका—तच्चाह—\] ### [v2.c35.s1.112](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.112) (1) दरदमाक्षिकमप्येवं तथा शुध्यन्ति, a variant in A, wherein the last two words are superfluous and incorrect. (2) B reads तनुर्विपत्रलिप्तं, which has no sense. (3) A reads सुहि. B reads सुहा. Both the readings destroy the metre. (4) A reads बहुशो वह्द्रक्तं. B reads बहुशो द्रवत्वञ्च. Both the readings are defective. (5) घोषो रविरौधमपि च मुनिसंख्यैः, a variant in A. B reads रविणा च वारमुनिभिः. Both the readings are incorrect. (6) B reads सिक्तै, which is not correct. ### [v2.c35.s1.113](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.113) रक्तगणगलितपशुजलभावितपुटितं च रज्यते¹ तोष्णम् । शुद्धति कदलीशिखरसभावितपुटितं² त्रिभिर्वारेः ॥ \[टीका — मारणमाह —\] सब्बः शुद्धति लोहो रज्यति³ सुरगोपसन्न्रिभो वापात् । माक्षिकसत्त्वे भृङ्ग⁴ शुल्वं वा गन्धकेन हतम्⁵ ॥ ### [v2.c35.s1.114](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.114) एकादशः पटलः । ### [v2.c35.s1.115](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.115) कागास्थिभस्मनिर्मितमूषां कृत्वामलकाकारां । दलयोगे घनरन्ध्रां टंकणविषगुञ्जतलेपां ॥ ### [v2.c35.s1.116](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.116) (1) A reads रज्जते, which is incorrect. (2) शुद्धति कदलीलाखिरसभावितं पुटितं, an incorrect variant in B. (3) A and B read रज्जति, which is grammatically incorrect. (4) A reads सव्वसं. B reads दरटेन भृ. Both are unintelligible. (5) A reads शुल्वेम वा गंधकेन हतं. B reads मृतं. ### [v2.c35.s1.117](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.117) \[टीका — अथ ग्रन्थकारयितुर्वंशवर्णनमाह —\] शीतांशुवंशसम्भवहैहयकुलजन्मजनितकुल¹महिमा । जयति श्रीमदनरथः² किरातनाथो रसाचार्यः ॥ ### [v2.c35.s1.118](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.118) \[टीका — अथ चास्य कारयितुर्गुणवर्णनमाह —\] यस्य स्वयमवतीर्णा रसविद्या सकलमङ्गलाधारा³ । परमश्रेयसहेतुः श्रेयसि परमेष्ठिनः पूर्वम्⁴ ॥ येन चतुर्वर्णम्लेच्छादिव्याधादिलब्धसत्वाभम्⁵ । दक्षिणरसा गृहीता⁶ आदिवाहेणैव महाप्रलये ॥⁷ ### [v2.c35.s1.119](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.119) (1) कुल is not found in B. (2) स जयति श्रीमदनरथ, a variant in B. (3) C reads सकलमङ्गलाचारा. (4) Of the latter half C has only परं सहेतुः. (5) C reads चतुर्वर्णम्लेच्छादिव्यदात्वब्धसत्वाभम्, which seems to be incorrect. Cf. Patala I., in which the following verse is given :—किरातगोपादिकतापसाद्यवनेचरास्तत्कुशलस्थान्ये । विदंति नानाविधभेषजानां प्रमाणवर्णाकृतिनामजातीः ॥ (6) दत्तमम्बुरस गृहीत्वा is the incorrect reading in C. \[In the case of किरातनाथ रसाः गृहीताः i. e. collected रसs—mercury, minerals &c. and दक्षिण is favorable ; and in the case of आदिवाह रसा गृहीता i. e. lifted up the earth.\] (7) This verse and the next are not found in B. ### [v2.c35.s1.120](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.120) नष्टशरीरविवर्णा हीनाङ्गाः कुष्ठिनो गुणाद्यस्य । अभिनवसोमेश्वरतामापुरपि पुनर्नवैर्ङ्गैः ॥ ### [v2.c35.s1.121](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.121) \[टीका — कर्त्ता स्वनाममहत्त्वं सूचयन्नाह —\] ### [v2.c35.s1.122](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.122) तस्मात् किरातनृपतेः बहुमानमवाप्य रससुकम्भरतः¹ । रसहृदयाख्यं तन्त्रं² विरचितवान् भिचुगोविन्दः³ ॥ ### [v2.c35.s1.123](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.123) नम्रा मङ्गलविष्णोः सुमनोविष्णोः सुतेन तन्त्रोऽयम्⁴ । श्रीगोविन्देन कृतः⁵ तथागतः श्रेयसे भूयात्⁶ ॥ ### [v2.c35.s1.124](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.124) अष्टादशसंस्कारं रसेन्द्रदेवस्य दिव्यतनु दृष्ट्वा । लिखितमिदं पुण्यतमं रसहृदयमवाप्य सकलम् ॥ ### [v2.c35.s1.125](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.125) (1) C reads र सकर्मोपदेशतो दृष्ट्वा, which destroys the metre. ### [v2.c35.s1.126](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.126) (2) C reads रसहृद्येभत्तन्त्रं, which seems to be incorrect. ### [v2.c35.s1.127](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.127) (3) C reads विरचितायां भगवद्गोविन्दः, which is incorrect. ### [v2.c35.s1.128](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.128) (4) C has रसाटव्यनाम तन्त्रोयम्, which is incorrect. ### [v2.c35.s1.129](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.129) (5) C has श्रीमद्भगवद्गोविन्देन कृतं, which mars the metre. ### [v2.c35.s1.130](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.130) (6) This verse and the next are not found in B. ### [v2.c35.s1.131](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.131) इति श्रीमद्भगवद्गोविन्दविरचितं रसहृदयं समाप्तम् ।¹ ### [v2.c35.s1.132](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.132) शुभमस्तु । संवत् १६०४ समये ज्येष्ठ वदि १३ भौमे जगन्नाथभट्ट लेखि ॥ श्रीराम हाल संवत् १८८० पौष वदि ३ भौमे । ### [v2.c35.s1.133](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1.133) (1) MS. A ends abruptly with the colophon, which runs thus :—इति श्रीगोविन्दभगवत्पादविरचिते रसहृदये जीर्णरसक्रियाधिकार एकविंशतितमः पटलः ॥ The author's account of himself is altogether wanting in it. B has “इति सकल-रसवैद्यकुलकिरीटभूषायमाणचरणपादपद्मराग सकलविद्यापारीण श्रीमद्-भिक्षुगोविन्दकृतो रसहृदयः समाप्तः । इति श्रीमत्कुरलवंशपयोधिमुधाकर-मिश्रमहेशत्मजश्रीचतुर्भुजविरचितायां ... ... ... खण्डे बाला-न्यवबोधिकाख्यायां रसहृदयटीकायां रसप्रशंसात्मक एकोनविंशोऽवबोधः ॥ इति श्रीः” ॥ ## Linked texts (1) - [Rasahṛdaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.parada.rasahrdaya) — Govinda, Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s1) · Pramāṇa