[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D.](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902) › v2.c35.s6 # A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v2.c35.s6: Extracts from Rasaratnakara A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v2.c35.s6 - **Language:** English ### Extracts from Rasaratnakara ### [v2.c35.s6.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.1) नित्यनाथविरचितात् रसत्नाकरात् उद्धृताः श्लोकाः । ### [v2.c35.s6.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.2) यदुक्तं शम्भुना पूर्वं रसखण्डे रसार्णवे । रसस्य वन्दनार्थे च दीपिकारसमङ्गले ॥ व्याधितानां हितार्थाय प्रोक्तं नागार्जुनैन यत् । उक्तं चर्पटसिद्देन¹ स्वर्गवैद्यकपालिके । अनेकरसशास्त्रेषु संहितास्वागमेषु च । यदुक्तं वाभटे तन्त्रे सुश्रुते वैद्यसागरे ॥ अन्यैश्च बहुभिः सिद्धैः यदुक्तञ्च विलोक्य तत् । तत्र यद्यदसाध्यं स्याद्यद्यदुर्लभमौषधम् । तत्तत् सर्वं परित्यज्य सारभूतं समुद्धृतम् ॥ क्वचिच्छास्त्रे क्रिया नास्ति क्रमस्यापि न च क्वचित् । ### [v2.c35.s6.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.3) ¹ धूर्जटिसिद्देन is the reading in the Sanskrit college MS. ### [v2.c35.s6.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.4) मात्रायुक्तिः क्वचिन्नास्ति सम्प्रदायो न च क्वचित् । तेन सिद्धिर्न तत्रास्ति रसे वाप्य रसायने ॥ वैद्य वादे प्रयोगे च तस्माद्यत्नो मया कृतः ॥ यद्यद्गुरुमुखाज्ज्ञातं स्वानुभूतञ्च यन्मया । तत्तल्लोकहितार्थाय प्रकटीक्रियतेऽधुना ॥ ### [v2.c35.s6.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.5) प्रथमोपदेशे । ### [v2.c35.s6.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.6) इति श्रोपाव्वतोपुत्रनित्यनाथसिद्धविरचिते रसरत्नाकरे रसखण्डे रसपीठिका नाम प्रथमोपदेशः । ### [v2.c35.s6.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.7) परोक्षा मारिते सूते कर्त्तव्या च यथोदिता । अधस्तुषाग्निना तप्तो ह्यत्कोणस्तिष्ठते यदा । तदा भस्म विजानीयाच्छुक्लां यामं निरोधयेत् ॥ ### [v2.c35.s6.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.8) द्वितीयोपदेशे । ### [v2.c35.s6.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.9) दन्ते शृङ्गेऽथवा वंशे रक्षयेत् साधितं रसम् ॥ ### [v2.c35.s6.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.10) चतुर्थोपदेशे । ### [v2.c35.s6.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.11) अथातः शुद्धसूतस्य मूर्च्छनाविधिरुच्यते । मेवनादावचाहिङ्गशूरणैर्मर्दयेद्रसम् ॥ ### [v2.c35.s6.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.12) नष्टपिष्टन्तु तद्गोलं हिङ्गुना वेष्टयेदहिः । पचेल्लवणयन्त्रस्थं दिनैकं चण्डवह्निना ॥ ऊर्द्धलग्नं समादाय दृढं वस्त्रेण बन्धयेत् । ऊर्द्धाधो गन्धकं तुल्यं दत्त्वा सोमानले पचेत् ॥ जीर्णे गन्धे पुनर्देयं षड्भिर्वारैः समं समम् । षड्गुणे गन्धके जीर्णे मूर्च्छितो रोगहा भवेत् ॥ चतुर्थोपदेशे ॥ ### [v2.c35.s6.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.13) DHATURATNAMALA. ### [v2.c35.s6.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.14) धातुरत्नमालायाः ### [v2.c35.s6.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.15) प्रारम्भः— ### [v2.c35.s6.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.16) प्रणम्य विततां शक्तिं त्रिसृष्ट्युत्पत्तिकारिणीं । धातूनां रत्नमालायामभिधायं करोम्यहं ॥ १ ॥ ब्रह्मविष्णुहराद्यान् ये मर्त्ता ध्यायन्ति नित्यशः । ज्ञानदानप्रदानाय सा मे विश्वेश्वरी मता ॥ २ ॥ ### [v2.c35.s6.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.17) अथ धातूनां रत्नमालां वक्ष्यामि । रौप्यं हेमं तथा ताम्रं नागं वंगं तथायसं । खर्पराभ्रकमौक्तिकं च प्रबालं तालकं शिला ॥ ३ ॥ सुवर्णमाक्षिकं सूतं हीरकं च ब्रवीम्यहं । सर्वधातूपधातूनां लक्षणं मारणं गुणं ॥ ४ ॥ ### [v2.c35.s6.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.18) अथ रौप्यमारणं । रौप्यं शुद्धं समादाय नागेन गुरु शोधयेत् । शुद्धे तारे पुनः पश्चात् सूक्ष्मपत्राणि कारयेत् ॥ ५ ॥ निम्बचिंचिणिट्राक्षाभिः शोधयेच्च पृथक् पृथक् । क्षालयेदुदकैः सार्द्धं तथा दुग्धेन शोधयेत् ॥ ६ ॥ गंधपारदयोरैक्यं किंचिद्दंगं च घर्षयेत् । द्राक्षाया द्रवसंयुक्तं तारपत्राणि शोधयेत् ॥ ७ ॥ चक्रयन्त्रे विनिधिक्षिप्य लेपयेद्वस्त्रमृत्तिकां । क्षिपेद्गजपुटे गत्ते ज्वालयेद्बहुकाष्ठकान् ॥ ८ ॥ ### [v2.c35.s6.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.19) समाप्तिः— ग्रंथो वैद्यकनामायं रससिद्धांतसागरात् । धातूनां रत्नमाला च ततो वैद्यस्य हेतवे ॥ १७६ ॥ ### [v2.c35.s6.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.20) मरणेभ्यो भयत्रस्ता रोगग्रस्ताश्च ये नराः । रत्नमाला कृता तेषां वैद्यानां च हिताय वै ॥१७७॥ इति श्रीवैद्यकशास्त्रे अश्विनीकुमारसंहितायां धातुरत्नमालायां समाप्तोऽयं ग्रंथः ॥ ### [v2.c35.s6.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.21) The following is taken from Aufrecht's "Catalogus"—No. 760. ### [v2.c35.s6.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.22) Incipit :—प्रणम्य सारदां शक्तिं सृष्ट्युत्पत्ति- कारकां । धातूनां रत्नमालां च विबोधाय करोम्यहं ॥१॥ ब्रह्माविष्णुहरान् ध्यायेद्भक्ता ध्यायंति नित्यशः । तेषां वरप्रदानाच्च सा मयैवमुदीर्य्यते ॥ २ ॥ रूप्यं हेम तथा ताम्रं नागं वंगं तथायसं । खर्परं गगनं प्रोक्तं प्रवालं तालकं शिला ॥ ३ ॥ माक्षिकं गंधकं सूतं हीरकं च ब्रवीम्यहं । सर्वधातूपधातूनां लक्षणं मारणं गणान् ॥ ४ ॥ रूप्यं शुद्धं समानीय नाग- मूषा तु शोधयेत् । शुद्धे तारे पुनः पश्चात् सूक्ष्म- पत्राणि कारयेत् ॥५॥ निंबुचिंचिणद्रावाभिः शोधनीयं पृथक् पृथक् । चालयेदुदकैः सार्द्धं तथा दुग्धेन शोधयेत् ॥ ६ ॥ गंधकं पारदं रूप्यं किंचिद्वंगं च ### [v2.c35.s6.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.23) घर्षयेत् । द्वाक्षारसेन संयुक्तं तारपत्राणि लेपयेत् ॥ ७ ॥ नक्तं यन्त्रे विनिचिष्य लेपयेद्वस्त्रमृत्तिकां । ज्ञेयं गजपुटे गर्तं ज्वालयेच्च गजोपलैः ॥ ८ ॥ ### [v2.c35.s6.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.24) In fine libelli disticha haec leguntur : ### [v2.c35.s6.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.25) ग्रंथो वैद्यकनामायं Rasasiddhántasaṃgrát । धातूनां रत्नमाला च कृता वैद्यसुहेतवे ॥ १ ॥ मरणेभ्यो भयत्रस्ता रोगग्रस्ताश्च ये नराः । रत्नमाला हि धातूनां कृता तेषां हिताय वै ॥ २ ॥ Játyá Gurjarakhaṇḍas cha, Devadatto hi dharmavit । Harer námábhidhánasya सुतस्तस्य भिषग्वरः ॥३॥ संहितारसकर्माणि यस्य बुद्धिर्गरीयसी । तेन शास्त्रविधिज्ञेन कृता रत्नस्य मालिका ॥ ४ ॥ ### [v2.c35.s6.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6.26) इति देवदत्तकृतवैद्यकशास्त्रे धातुरत्नमाला ॥ ## Linked texts (2) - [Rasaratnākara](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnakara) — Nityanātha Siddha, Sanskrit - [Rasārṇava](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.siddha.rasarnava) — Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1902.v2.c35.s6) · Pramāṇa