Pramāṇa · Search · About · API

A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v2.c35.s7: Extracts from Rasapradipa

A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v2.c35.s7

Language
English

Extracts from Rasapradipa

v2.c35.s7.1

रसप्रदीपादुद्धृताः श्लोकाः ।

v2.c35.s7.2

A—MS. from Alahabad. B—MS. from Benares.

v2.c35.s7.3

अथ शङ्खद्रावरसः ।

v2.c35.s7.4

स्फटिका¹ नवसारञ्च सुखेता² च सुवर्चिका । पृथक् दशपलोन्मानं गन्धकः पिचुलिसमितः³ ॥ चूर्णयित्वा क्षिपेद्भाण्डे मृन्मये मृद्विलेपिते⁴ । तन्मुखं मुद्रयेत् सम्यक् मृद्भाण्डेनापरेण च ॥ सरन्ध्रोदरकेणैव चुल्लीं तिर्य्यक् च धारयेत् । अधः प्रज्वालयेदग्निं हठाद्यावद्रसः स्रवेत् ॥

v2.c35.s7.5

(1) A reads स्फाटिका. B reads स्फटिका.
(2) B reads सुसेता, which is not correct.
(3) B reads पिसमितः, which is not correct.
(4) मूर्ध्नि लेपिते is the reading in B.

v2.c35.s7.6

शाणैकं सेवयेद्यत्नात् दन्तस्पर्शविवर्जितम् । गुल्मोदरयकृत्प्लीहग्रन्थ्यादिशूलनुत् ॥ बलपुष्टिप्रदो ह्येष भुक्तं च जारयेत् क्षणात् । विलोचतां महालोका रसमाहात्म्यमद्भुतम् । कपईकाश्च लोहानां यस्मिन् क्षिप्ता² गलन्ति हि ॥

v2.c35.s7.7

फिरङ्गव्याधिः— गैरिकं रसतर्पूरम् उपला च पृथक् पृथक् । टङ्कमात्रं विनिष्पिष्य³ ताम्बूलदलजैः रसैः ॥ वव्यस्तुलैंशास्तेषां⁴ कर्त्तव्या भिषगुत्तमैः⁵ । सायं प्रातः समश्नीयात्⁶ एकैकां दिनसप्तकम्⁷ ॥

v2.c35.s7.8

(1) B reads यस्तु.
(2) A reads क्षिप्ता.
(3) A reads विनिःष्पिष्य.
(4) A reads चतुर्दशैस्तेषां. B reads चतुर्दशस्तेषां.
(5) B reads भिषगौतमौ, which is incorrect.
(6) B reads समश्नीयात्, which is incorrect.
(7) दिनसप्तकं, an incorrect variant in B.

v2.c35.s7.9

सघृता योलिका¹ देया भोजनार्थं निरन्तरम् । फिरङ्गव्याधिनाशाय वटिकयमणुत्तमा ॥ *

v2.c35.s7.10

¹ गोधूमरोटिका इत्यर्थः.

v2.c35.s7.11

* The following is taken from योगतरङ्गिणी of Tri-mallabhaṭṭa, printed in Bombay in the Saka year 1810.

v2.c35.s7.12

यन्त्रे मूषिडे डमरुसमाख्ये निधाय सूतस्य पलानि पञ्च । वल्मीकमृत्स्व खटिकेष्टिकानां सगैरिकाणां तुवरीयुतानाम् ॥ ६० ॥ सैन्धवानां समभागिकानां चूर्णाढकं चोपरितो निदध्यात् । अम्लेन दध्ना महिषीभवेन पिष्टं रसोऽस्य शरावमेकम् ॥ ६१ ॥ समक्रमेणात्र निधाय खण्डै- राच्छादयेत् खर्परजैर्विसंधि । चूर्णप्रलिप्तोदरमूर्ध्वभांडं संस्थाप्य समुद्रं दृढं सुचुल्लाम् ॥ ६२ ॥ प्रज्वालयेद्वह्निमधः क्रमेण संस्थाप्य यन्त्रोपरि वस्त्रमार्द्रम् । वह्निं प्रद्याद्दिनषट्कमत्र तत् स्वाङ्गशीतं परिगृह्य बुद्ध्वा ॥ ६३ ॥

v2.c35.s7.13

चन्द्रोदयाख्यरसवर्णने— कासे श्वासे फिरङ्गाख्ये रोगे च परमो हितः ।

v2.c35.s7.14

अथ उपायान्तरम्— मुशल्या¹ कुलकञ्चैव² पारसीकयमानिका । भल्लातकफलं चापि पलमानं पृथक् पृथक् ॥

v2.c35.s7.15

तं द्रावपुष्पायमया प्रविष्टं
कूप्यां विदध्यान्नवसादरं च ।
कर्षप्रमाणं प्रहरत्रयं च
वह्निं प्रदाद्य शीतलाङ्गीम् ॥ ६४ ॥
निष्कास्य कूपों सिकताखयंत्रा-
दास्फोय्य कंठस्थममुं प्रगृह्यात् ।
कर्पूरनामा रसनायकऽयं
वल्लः पुराणेन गुडेन भुक्तः ॥ ६५ ॥
निर्वांतभाजा सरुजा च पथ्य-
शीलिन कुष्ठमयानाशनः स्यात् ।
फिरङ्गरिकेशरी सकलकुष्ठकालानलो-
ऽखिलव्रणविनाशकृद्रणजगत्पुत्तिप्रदः ।
सुवर्णसमवर्णकृद्लहुताप्तेजस्करः
समस्तगदतस्करो रसपतिः स कर्पूरकः ॥ ६६ ॥

v2.c35.s7.16

इति कर्पूररसः बौद्रसर्वस्वात ।

v2.c35.s7.17

(1) B reads मुशल्या.
(2) B reads कल्कं चैव.

v2.c35.s7.18

पलाईमानः सूतः स्यात् षट्पलोऽत्र गुडः स्मृतः । एकोकृत्याखिलं कुर्यात् वटीः कर्षप्रमाणतः ॥ खादेदेकां वटीं प्रातर्यावदारोग्यदर्शनम् । गोदग्ध्वानुपानेन फिरङ्गामयनाशिनी¹ ॥ निम्बुकेन² विना नैव वर्जनीयमिहापरम् ॥

v2.c35.s7.19

¹ B reads फिरङ्गपविनाशिनी.

v2.c35.s7.20

² B reads निबुकेन.

v2.c35.s7.21

अथ उपायान्तरम्— चोपचीनीभवं चूर्णं शाणमानं समाक्षिकम् ॥ फिरङ्गव्याधिनाशाय भक्षयेल्लवणं त्यजित् ॥

Linked texts (2)