[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c43.s1 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c43.s1: वृन्दलिखितसिद्धयोगादुद्धृतानि वचनानि— History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c43.s1 - **Language:** English ### वृन्दलिखितसिद्धयोगादुद्धृतानि वचनानि— ### [c43.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.1) रसेन्द्रेण समायुक्तो रसो धत्तूरपत्रजः। ताम्बूलपत्रजो वापि लेपनं यौवनाशनम् ॥ VI, 13. त्रिफलाव्योषसिन्धूत्थयष्टीतुल्यरसारञ्जनम् । प्रपौण्डरीकं जन्तुघ्नं लोध्रं ताम्रं चतुर्दश ॥ द्रव्याण्येतानि संचूर्ण्य वर्त्तिः कार्या नभोऽम्बुना । नागार्जुनेन लिखिता स्तम्भे पाटलिपुत्रके ॥ LX, 148-149, सर्वेषां लोहजातानां कान्तं भवति कान्तिदम् । \* \* पाचयेल्लोहमादौ सप्तदिने ततः ॥ धात्रीपिण्डारकोद्भूतखरसेनाकर्करश्मिषु । स्थापयेत् \* \* \* ॥ काकमाचीरसे पश्चात् \* \* । पुनर्मज्जन्ति सर्व्वत्र खलितव्यं प्रयत्नतः ॥ पश्चाच्चूर्ण विधातव्यमप्रमत्तेन धीमता । इति सूर्य्यमुखेनैव मारणं परिकीर्त्तितम् ॥ \* \* \* \* लोहमारणम् । रसगन्धकताम्राणां चूर्णं कृत्वा समाक्षिकम् । पुटपाकविधौ पक्त्वा मधुनालोड्य संलिहेत् ॥ ### [c43.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.2) \*\*Abbreviations used\*\* • M. Ms = Madras Manuscript. K. Ms = Kásmír Manuscript. R. R S. = Rasaratnasamuchchaya Rr by Nag. = Rasaratnákara by Nágárjuna ### [c43.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.3) सितं सुवर्णं बहुघर्म्मभावितं करोति साक्षाहरकुङ्कुमप्रभम् ॥ 4. ### [c43.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.4) दरदशुद्धिः । कुलत्थकोद्रवक्वाथे नरमूत्रेण पाचयेत् । वेतसाद्यम्लवर्गेण दत्त्वा क्षारं पुटत्रयम् ॥ 5 किमत्र चित्रं कदलीरसेन सुपाचितं सूरणकन्दसंस्थम् । वातारितैलेन घृतेन ताप्यं पुटेन दग्धं वरशुद्धिमेति ॥ 6. ### [c43.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.5) माक्षिकशोधनम् । द्विगुणा विमला पथ्या रम्भातोयेन संयुता । लवयैर्वर्कदुग्धेन ताम्रपत्राणि लेपयेत् ॥ 9. अग्नौ सन्ताप्य निर्गुण्डीरससिक्तानि सप्तधा । मासान् वसुरसेनेव शुल्वशुद्धिर्भविष्यति ॥ 10 ### [c43.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.6) परतः सर्व्वलोहशोधनम् । अम्लवेतसधान्याम्लमेषीतोयेन शुध्यति ॥ 11. ### [c43.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.7) विमलशुद्धिः । चपलाद्या धातवः सर्व्वे जम्बीररसभाविताः । शोधितास्त्रिदिनं पञ्चमृत्तिकाभस्मलावणैः । संयुताः संशोध्यन्ति पुटपाकेन काञ्चनम् ॥ 12 ### [c43.s1.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.8) हेमशोधनम् । नागेन क्षारराजेन क्षापितं शुद्धिमृच्छति¹ । तारं त्रिवारनिक्षिप्तं पिशाचीतैलमध्यगम् ॥ 13.² ### [c43.s1.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.9) ¹ The text reads दक्ष, which is incorrect. ### [c43.s1.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.10) ² This verse also occurs in Rasárnava ### [c43.s1.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.11) तारशुद्धिः । ### [c43.s1.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.12) अहो नु चित्रं पृथिवीभवेन क्षारेण मेषोपयसा घृतेन । तैलेन शुद्धं द्रुतषोड़शांशं भवेच्च शुक्लं शशिशृङ्गसन्निभम् ॥ 14 मोक्षमारेोटपालाक्ष-क्षारगोमूत्रभावितम् । वज्रकन्दशिखाकल्क-फलमूलसमन्वितम् ॥ 23. तत्कल्कं कष्टकं साक्षाच्चूर्ण वैक्रान्तसम्भवम् । सारघेन¹ समायुक्तं मेषशृङ्गैद्रवान्वितम् ॥ 24. पिण्डितं मूकभू ### [c43.s1.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.13) गृहधूमं घृतं क्षौद्रं संयुक्तं पुनरेव च। ध्मामितं मूकभूषायां शशिशुक्लनिभं भवेत् ॥ 29 कदलीरसशतभावितं घृतमन्वेरण्डतैलपरिपक्वम् । ताप्यं मुञ्चति सत्त्वं रसकश्चैव निसङ्गति ॥ 30. ### [c43.s1.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.14) ### माक्षिकसत्त्वपातनविधिः । क्षारस्नेहैश्च धान्याम्लै रसकं भावितं बहु । ऊर्णा लाक्षा तथा पथ्या भूता धूमसंयुक्तम् ॥ 31 मूकभूषागतं ध ### [c43.s1.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.15) मुक्ताफलानि सप्ताक्षं वेतसाम्लेन भावयेत् । पुटपाके ततश्चूर्णे द्रवते सलिलं यथा । कुरुते योगराजोयं रत्नानां द्रावणे परम् ॥ 51 ### [c43.s1.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.16) अभ्रकादिद्रुतपातनविधिः । ### [c43.s1.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.17) तालेन वङ्गं दरदेन तीक्ष्णं नागेन हेमं शिलया च नागम् । गन्धाश्मना चैव निहन्ति शुल्कं तारञ्च माक्षीकरसेन हन्यात् ॥ 52. ### [c43.s1.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.18) शुल्वम् अजाक्षीरसुगन्धकेन तारं स्नुहीक्षीरसुमाक्षिकेण । यद्यस्य धातोर्विहितञ्च युक्तं निरुत्थघातं कथितञ्च तीक्ष्णैः ॥ 54 मृतानि लोहानि रसीभवन्ति रसेन युक्त्यामयनाशनानि । अभ्यासयुक्त्या पलितादिनाशं कुर्व्वन्ति तेषाञ्च जराविनाशम् ॥ 55. ### [c43.s1.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.19) इति नागार्जुनविरचिते रसरत्नाकरे वज्रमारण- सत्त्वपातन-अभ्रकादिद्रुतिद्रावण-वज्रलोह- मारणाधिकारी नाम द्वितोयः । ### [c43.s1.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.20) अथातो रसबन्धाधिकारं व्याख्यास्यामः । जम्बीरजेन नवसारचनाम्लवर्गैः क्षाराणि पञ्च लवणानि कटुत्रयञ्च । शिग्रूदकं सुरभिसूरणकन्द एभिस्- संमर्दितो रसन्टपश्वरतेष्टलोहान् ॥ 1. ### [c43.s1.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.21) चारणजारणविधिः । ### [c43.s1.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.22) प्रज्ञापारमिता निशीथसमये स्वप्ने प्रसादीकृतं नाम्ना तीक्ष्णमुखं रसेन्द्रममलं नागार्जुनत्रोटितम् ॥ 4 ### [c43.s1.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.23) \\* \* \* \* \* रसं हेमसमं मर्दं पौष्टिकागिरिगन्धकम् । द्विपदौरजनौरक्षां मर्दयेत् टङ्गणान्विताम् ॥ 30 नष्टपिष्टञ्च सुश्लक्ष्णं अन्धमूषां निधापयेत् । तुषाग्न्यष्टपुटं दत्त्वा यावद्भस्मत्वमागतः ॥ 31 ### [c43.s1.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.24) वक्ष्ये सर्व्वहितार्थं कच्क्षपुटं सर्व्वसिद्धिकरम् ॥ श्रीशैलपर्व्वतस्थायी सिद्धो नागार्जुनो महान् । सर्व्वसत्वोपकारी च सर्व्वभाग्यसमन्वितः ॥ प्रार्थितो ददते शीघ्रं यस्य पश्यति यादृशम् । दृष्ट्वा त्यागञ्च भोगञ्च सूतकस्य प्रसादतः । सर्व्वसत्वामयाविधौ खरसेन तथैव च ॥ तेषां मध्ये प्रधानश्च रत्नघोषः प्रचारकः । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नागार्जुनपुरः स्थितः । पृच्छते रसकर्म्माणि विद्यादानं ददस्व मे ॥ ### [c43.s1.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.25) श्रीनागार्जुन उवाच— ### [c43.s1.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.26) साधु साधु महाप्राज्ञ तुष्टोऽहं भक्तवत्सलः । कथयामि न सन्देहस्त्वया परिपृच्छ्यताम् ॥ वलीपलिप्तनाशञ्च तथा कालस्य ध्वंसनम् । यथा लोहे तथा देहे क्षमते नात्र संशयः ॥ \* \* \* \* सत्वानां भोजनार्थाय साधिता वटयक्षिणी । द्वादशानि च वर्षाणि महाक्लेशः कृतो मया ॥ तत्कालदृष्टद्रव्याणां दिव्या वाणी मया श्रुता । अदृष्टप्रार्थिता पश्चाद्दृष्टा त्वं भव साम्प्रतम् ॥ ### [c43.s1.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.27) श्रीवटयक्षिण्युवाच— ### [c43.s1.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.28) साधु साधु महासिद्ध \* \* \* किंचिन्न्रार्थय मे सिद्ध तत्सर्व्वं प्रददाम्यहम् ॥ ### [c43.s1.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.29) श्रीनागार्जुन उवाच— ### [c43.s1.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.30) यदि तुष्टासि मे देवि सर्व्वदा भक्तिवत्सले । दुर्लंभं त्रिषु लोकेषु रसबन्धं ददस्व मे ॥ ### [c43.s1.31](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.31) शालिवाहन उवाच— ### [c43.s1.32](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.32) सुवर्ण्णरत्नभाण्डारं कुमारी मदसुन्दरी । निवेदितो मयात्मा मे आदेशो देवि दीयताम् ॥ साधु साधु महाप्राज्ञ ममादेशप्रपालक । साधयामि न सन्देहो युष्मत्सत्येन साधकम् ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि माण्डव्येन यथा कृतम् । रसोपरसयोगेन सिद्धं सूतं सुसाधितम् ॥ विट्छ्रुल्वायर्न नागं यथार्थकाञ्चनं कृतम् । \* \* \* \* ॥ शास्त्रं वशिष्ठमाण्डव्यं गुरुपार्श्वे यथा श्रुतम् । तदहं सम्प्रवक्ष्यामि साधनञ्च यथाविधि ॥ सहायशोभनाः प्राज्ञा निरालम्भा दृढव्रताः । कुलीनाः पापहीनाश्च साधयन्ति जितेन्द्रियाः ॥ कोष्ठिका वक्रनालञ्च गोमयं सारमिन्धनम् । धमनं लोहपत्राणि औषधं काञ्जिकं विडम् ॥ कन्दराणि विचित्राणि \* \* \* सर्व्वमेलनयं कृत्वा ततः कर्म्म समारभेत् ॥ ### [c43.s1.33](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.33) रत्नघोष उवाच— ### [c43.s1.34](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.34) साधयित्वा प्रयत्नन कोटिवेधी महारसः । शरीरेण विनैतेन सर्व्वं भवति निष्फलम् ॥ ### [c43.s1.35](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.35) नागार्जुन उवाच— ### [c43.s1.36](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.36) कथयामि न सन्देहः साकाण्डेन यथा कृतम् ॥ आर्द्रत्वञ्च घनत्वञ्च चापल्यं गुरुतेजसः । यस्यैतानि न दृश्यन्ते तं विद्याद्गुरुसूतकम् ॥ नानावर्णं भवेत्सूतं विहाय घनचापलम् । लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि ॥ गुरुत्वमरुणत्वं वा तेजो भास्करसन्निभम् । ### [c43.s1.37](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.37) अग्निमद्ध्ये यदा तिष्ठेत् खोटबन्धस्य लक्षणम्¹ ॥ ### [c43.s1.38](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.38) ¹ Cf Rasarnava. Vide Sans Texts, XII. 197—98. ### [c43.s1.39](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.39) अथातो रसेन्द्रमङ्गळानि यन्त्रविधिः। ### [c43.s1.40](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.40) शिलायन्त्रं, पाषाण्यन्त्रं, भूधरयन्त्रं, वंशयन्त्रं, नलिकायन्त्रं, गजदन्तयन्त्रं, दोलायन्त्रं, अधःपातनयन्त्रं, भुवःपातनयन्त्रं, पातनयन्त्रं, नियामकयन्त्रं, गमन(१)यन्त्रं, तुलायन्त्रं, कच्छपयन्त्रं, चाकीयन्त्रं, बालुकायन्त्रं, अग्निसोमयन्त्रं, गन्धकग्राहिकायन्त्रं, मूषायन्त्रं, हण्डिकायन्त्रं, काम(१)भाजनयन्त्रं, घोणायन्त्रं, गुड़ाभ्रकयन्त्रं, नारायणयन्त्रं, जालिकायन्त्रं, चारणायन्त्रम्। ### [c43.s1.41](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.41) अथ प्रवक्ष्ये सुगुरूपदेशात् यः पाटलाख्यस्य रसस्य हृद्यः। यस्य प्रभावात् क्षयमेहकृच्छ्र- ज्वरादिकुष्ठामयनिग्रहः स्यात् ॥ निक्षिप्य खल्ले त्रिपुरान्तकस्य बीजं द्विगुह्वार्धपलप्रमाणम्। क्वाथेन तस्य त्रिपुरोद्भवेन सम्मर्द्दयेत्तु त्रिदिनानि यावत् ॥ कन्यारसेन त्रिदिनं ततश्च ससार्चिषा चाथ दिनत्रयञ्च। चूर्णैस्सिकाया रजनीरजेन² सम्मर्द्दितं तम् उषणतोयधौतम् ॥ त्रीणि प्रमाणान्यथ सप्तमञ्च सम्पातयेत् पातनयन्त्रयोगात् । ### [c43.s1.42](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.42) ² The text seems to be incorrect. ### [c43.s1.43](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.43) सम्पातितो निश्चलतामुपैति सर्व्वप्रयोज्योपि हितं प्रशस्तम् ॥ पलं समादाय रसस्य तस्य शुल्वस्य शुद्धस्य च कर्षमेकम्। कृत्वाष्टपिष्टी विधिवर्त्तयोश्च गन्धाश्मचूर्णं द्विगुणञ्च देयम् ॥ घृतप्रयोगेण विपाच्य पश्चान्- निक्षिप्य खल्ले परिमर्दितञ्च । निष्कञ्च मात्रां त्वमृतस्य दत्त्वा गुञ्जाप्रमाणा गुटिका च कार्य्या ॥ श्रीलोकनाथस्य विभोः प्रसादात् ज्ञातं मया पोटलिकाविधानम् ॥ \\* \\* \\* \\* इति रसेन्द्रमङ्गलं समाप्तम् । ## Cites (3) - [Rasārṇava](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.siddha.rasarnava.12.197) — Sanskrit - [Rasaratnasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.samuccaya.pramukha.rasaratnasamuccaya) — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit - [Rasaratnākara](https://indike.org/pramana/in.vernacular.kannada.sastra.rasaratnakara) — Sāḷva, Kannada --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1) · Pramāṇa