[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c43.s2 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c43.s2: रसार्णवादुद्धृताः श्लोकाः । History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c43.s2 - **Language:** English ### रसार्णवादुद्धृताः श्लोकाः । ### [c43.s2.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.1) श्रीभैरव उवाच— ### [c43.s2.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.2) रसोपरसलोहानि वसनं काञ्जिकं विड़म् । धमनी लोहयन्त्राणि खल्लपाषाणमर्दकम् ॥ कोष्ठिका वकनालञ्च गोमयं सारमिन्धनम् ।¹ मृन्मयानि च यन्त्राणि मुसलोलूखलानि च ॥ संड़सीतन्त्रसंदंशं मृत्पात्राण्यःकरोटकम् ।² प्रतिमानानि च तुला छेदनानि कषोत्पलम्³ ॥ वंशनाली लोहनाली मूषामार्गास्तथौषधी । स्नेहाम्ललवणक्षारविषाण्युपविषाणि च ॥ एवं संगृह्य सम्भारं कर्मयोगं समाचरेत् ॥ द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितार्द्धोदरस्य च⁴ । मुखे तिर्यक्कते भाण्डे रसं सूत्रेण लम्बितम् । तं स्वेदयेत्तत्र गतं डोलायन्त्रमिति स्मृतम् ॥ लोहमूषाद्वयंङ्कत्वा द्वादशाङ्गुलमानतः । ईषच्छिद्रां छिद्रमितामेकां गन्धकसंयुताम् ॥⁵ ### [c43.s2.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.3) ¹ Cf कोष्टिका वक्रनाल' च गोमयं सारमिन्धनम् । Rr by Nág Ch IV ### [c43.s2.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.4) ² M Ms reads मण्डपीपट्टसन्दशा मृत्पात्र येकभोरकम् । ### [c43.s2.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.5) ³ M Ms has कषोत्पलम् । ### [c43.s2.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.6) ⁴ K. Ms reads भाण्डंच पूरितार्द्धरसेन च । The reading adopted in the text is that of the M Ms, which quite agrees with R. R S (see p 73, Poona ed ). ### [c43.s2.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.7) ⁵ M Ms reads ईषच्छिद्रान्वितामेकाम् । ### [c43.s2.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.8) मूषायां रसयुक्तायामन्यस्यां तां प्रवेशयेत्। तोयं स्यात्सूतकस्याध उर्द्ध्वमधो वह्निदौपनम्॥ रसोनकरसं भद्रे यत्नतो वस्त्रगालितम्। दापयेत्प्रचुरं यत्नादाप्लाव्य रसगन्धकौ॥ स्थालिकायां निधायोर्द्ध्वं स्थालीमन्यां दृढां कुरु। सन्धिं विलेपयेद्यत्नान्मृदा वस्त्रेण चैव हि¹॥ स्थाल्यन्तरे कपोताख्यं पुटं कर्षाग्निना सदा। यन्त्रस्याधः करीषाग्निं दद्यात्तौव्राग्निसंव च॥ एवन्तु त्रिदिनं कुर्य्यात्तप्ततोये विमर्दयेत्। न तत्र चौयते सूतो न च गच्छति कुवचित्॥ उर्द्ध्वं वह्निरधश्चापो मध्ये तु रससङ्ग्रहः। मूषायन्त्रमिदं देवि जारयेद् गन्धकादिकम्²॥ गर्भयन्त्रं प्रवक्ष्यामि पिष्टिकाभस्मकारकम्। चतुरङ्गुलदौर्घा⁴ च मूषिकां मृन्मयीं दृढाम्॥ अङ्गुलमध्यविस्तारं वर्त्तुलं कारयेन्मुखम्। लोहस्य⁵ विंशतिर्भागा एकभागस्तु गुग्गुलोः॥ ### [c43.s2.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.9) ¹ Rr by Nág reads मध्ये तु रससंस्थिति । ### [c43.s2.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.10) ² M Ms. has सारयेत । ### [c43.s2.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.11) ³ गगनादिकम् in R S S (p 74 Poona ed) Couplets लीन्नसूषाद्यं गच्छति कुवचित् have been borrowed by R. R S in the Book on apparatus ### [c43.s2.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.12) ⁴ Rr by Nag. reads— ### [c43.s2.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.13) ⁵ K Ms reads लौहस्य । ### [c43.s2.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.14) चतुरङ्गुलदैर्घेण विस्तारेण च द्वाङ्गुलम् । मूषान्तु मृन्मयीं कुर्य्यात् सुदृढा वर्त्तुला मुख ॥ विंशभागानि लोहस्य भागमेकन्त गुग्गुलोः । सुशक्ष्णं पेषयित्वा तु तोयं दत्त्वा पुनः पुनः ॥ मूषालेपं दृढं बद्ध्वा जीर्णावस्त्रचिक्रा बुधः । कुर्य्यात्तुषाग्निने मूसीं च भद्रुस्वेदेन स्वेदयेत् ॥ ### [c43.s2.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.15) सुश्लक्ष्णं पेषयित्वा तु तोयं दद्यात् पुनः पुनः । मूषालेपं ततः कुर्यात्तिलपिष्टञ्च निक्षिपेत्¹ ॥ कुर्य्यात्तुषाग्निं भूमौ च² मृदुस्वेदन्तु कारयेत् । अहोरात्रं त्रिरात्रं वा रसेन्द्रो भस्मतां व्रजेत् ॥ जारणे सारणे चैव रसराजस्य रञ्जने । यन्त्रमेव परं कर्म यन्त्रविद्या महाबला ॥³ औषधिरहितश्चायं हठादृढन्तरेण बध्यते । तस्माद्यन्त्रबलं चैकं न विलंब्यं विजानता ॥ 3-24. खर्परं सिकताकारं कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् । अपरं खर्परं तत्र शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ पञ्चक्षारैस्तथा मूत्रैर्लवणैश्च विडैस्ततः । हंसपाकः स विज्ञातो⁴ यन्त्रतत्त्वार्थकोविदैः ॥ कृष्णा रक्ता च पीता च शुक्लवर्णा⁵ च मृत्तिका ॥ आदद्या श्रेष्ठा कनिष्ठा च मध्यमा मध्यमा मता ॥ दग्धधान्यतुषोपेता मृत्तिका कोष्ठकारिका⁶ । वक्रनालकृते वापि शस्यते सुरसुन्दरि ॥ गौरा दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । अजाश्वानां मलं दग्धं दग्धा मृतकृष्णातां गता ॥ वासकस्य च पत्राणि वल्मीकस्य मृदा सह । पेषयेदग्नितोयेन अनेन वज्रतां गतम् ॥ ### [c43.s2.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.16) ¹ K. Ms. has तिलपिष्टं सुनिक्षिपेत् । ### [c43.s2.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.17) ² M. Ms reads तुषकणीग्निना भूमौ । ### [c43.s2.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.18) ³ M Ms has यन्त्रौषधं परं कर्म यन्त्रौषध्या महारसम् । ### [c43.s2.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.19) ⁴ M. Ms reads हंसपादस्तु विख्यातः । ### [c43.s2.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.20) ⁵ M Ms. has शुक्लरूपा । ### [c43.s2.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.21) ⁶ M Ms reads कोष्ठकाविधौ । ### [c43.s2.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.22) मर्दयेत्तेन वध्नीयाश्चक्रनालञ्च कोष्ठकम् । गौण दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका ॥ चिरमङ्गारकः किट्टं वज्रेणापि न भिद्यते । दग्धाङ्गारस्य षड्भागा भागैका कृष्णमृत्तिका ॥ चिरमङ्गारकः किट्टं वज्रमूषा प्रकीर्त्तिता ॥ तुषदग्धसमा दग्धमृत्तिका चतुरांगिका । धर्मपाषाणसंयुक्ता ¹ वज्रमूषा प्रकीर्तिता ॥ प्रकाशा चान्धमूषा च प्रकृतिर्द्विविधा स्मृता । प्रकाशमूषा देवेशि शगवाकारसंयुता ॥ द्रव्यनिर्वाहणे मा च वैटिकैः सुप्रशम्यते ² ॥ अन्धमूषा तु कर्तव्या गोस्तनाकारसन्निभा । पिधानकमयायुक्ता किञ्चिदुत्तानमस्तका ॥ प्रवलिपे तया भागे ³ दृन्दमिल्लापकं तथा । सैवाच्छिद्रान्विता मध्ये गम्भीरा मारणोचिता ॥ सोक्षत्तारम्य ⁴ भागौ द्वौ दृष्टकांशममन्वितौ । मूषागास्तारशुद्ध्यर्थमुत्तमा वरवर्णिनि ॥ 29-46 आवर्त्तमाने कनके पीता तारे सिता शुभा ॥ शुल्वे ⁵ नीलनिभा तीक्ष्णे कृष्णवर्णा सुरेश्वरि ॥ वङ्गे ज्वाला कपोता च नागे मलिनधूम्रता ॥ शैले तु धूमरा देवि आयसे कपिलाप्रभा ॥ ### [c43.s2.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.23) ¹ M. Ms. has वृषीणपाषाण संयुक्त । ### [c43.s2.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.24) ² M. Ms reads मा चावैदिकेन् प्रशम्यते । ### [c43.s2.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.25) ³ M. Ms has षड्डे । ### [c43.s2.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.26) ⁴ M. Ms. reads नोक्ष्क्षारम्य । ### [c43.s2.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.27) ⁵ K. Ms. has मुकं, which seems to be incorrect ### [c43.s2.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.28) अयस्कान्ते धूम्रवर्णा सस्यके लोहिता भवेत् । वज्रे नानाविधा ज्वाला सस्यके¹ पाण्डुरप्रभा ॥ न विस्फुलिङ्गा नच बुद्बुदाश्च यदा न रेखापटलं न शब्दः। मूषागतं रत्नसमं स्थिरञ्च तदा विशुद्धं प्रवदन्ति लोहम् ॥ षोडशाङ्गुलविस्तीर्णं हस्तमात्रायतं शुभम् । धातुसत्त्वनिपातार्थं कोष्ठकं वरवर्णिनि ॥ 49-57. ### [c43.s2.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.29) ¹ M. Ms reads खसत्त्वे । ### [c43.s2.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.30) इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे रसार्णवे रससंहितायां यन्त्रमूषाग्निवर्णनो नाम चतुर्थः पटलः । ### [c43.s2.31](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.31) क्षिक्षाराष्टङ्गणक्षारो यवक्षारश्च सर्जिका । तिलापामार्गकदलीपलाशशिग्रुमोचकाः । मूलाईकविम्बाश्चैत्या वृक्षकक्षाराः प्रकीर्तिताः ॥ V, 35-36. माक्षिकं विमलं शैलं² चपलो रसकस्तथा । सस्यको दरदश्चैव स्रोतोऽञ्जनमथाष्टकम्³ । अष्टौ महारसाः \* \* \* VII, 2-3. क्षौद्रगन्धर्व्वतैलाभ्यां गोमूत्रेण घृतेन च । कदलीकन्दसारेण भावितं माक्षिकं मुहुः । मूषायां मुञ्चति ध्मातं सत्वं शुल्कनिभं मृदु ॥ 12-13. विमलं शिग्रुतोयेन काक्षीकासीसटङ्गणैः । वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः ॥ ### [c43.s2.32](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.32) ² K Ms has शिला । ### [c43.s2.33](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.33) ³ K Ms reads स्रोतोञ्जनमथाष्टकम्, which is incorrect. ### [c43.s2.34](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.34) मोचिकाक्षारसंयुक्तं धापितं मूकमूषया । सत्त्वं चन्द्रार्कसङ्काशं प्रयच्छति न संशयः ॥ ¹ 20-21. गौरः श्वेतोऽरुणः कृष्णश्चपलस्तु प्रशस्यते । हेमाभश्चैव ताराभो विशेषाद्रसबन्धकः ॥ शेषौ मध्यौ च लाक्षावद्वह्नौद्रावौ तु निष्कलौ । वङ्गवद्द्रवते वह्नौ चपलस्तेन कीर्त्तितः ॥ 26-27 मृत्तिकागुड़पाषाणभेदैतो ² रसकस्त्रिधा ॥ VII, 31. किमत्र चित्रं रसको रसेन, \* \* भावितः । क्रमेण भूत्वा तुरगेण रञ्जितः करोति शुल्वं ³ त्रिपुटेन काञ्चनम् ⁴ ॥ VII, 34. ऊर्णाल्लाक्षातथापथ्या-भूलताधूमसंयुतः । मूकमूषागतो ध्मातष्टङ्गेण समन्वितः ॥ मत्त्वं कुटिलसङ्काशं मुञ्चत्यत्र न संशयः ⁵ ॥ VII, 37-38. सस्यकं \* \* \* शशशोणितमध्ये वा दिनमेकं निधापयेत् । तस्य चूर्णं महेशानि पादसौभाग्यसंयुतम् ⁶ ॥ ### [c43.s2.35](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.35) ¹ विमलं शिय तोयेन काक्षीकासीसटङ्गणैः । वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः ॥ मोचिकाक्षारसंयुक्तं धमितं मूकमूषगम् । सत्त्वं चन्द्रकिसङ्काश पतति नात्र संशयः ॥ Rr by Nag II 35, 36. ### [c43.s2.36](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.36) ² M Ms has भेदक । ### [c43.s2.37](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.37) ³ M. Ms reads गन्धम् । ### [c43.s2.38](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.38) ⁴ This sloka is exactly the same as it is in Rr by Nág I 3 ### [c43.s2.39](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.39) ⁵ ऊर्णाक्षाक्षातथापथ्या-भूलताधूमसंयुत. । मूक मूषागतो ध्मातस्त्वङ्गेण समन्वित ॥ सत्त्वं कुटिलसङ्गाशं पतति नात्र संशय ॥ Rr by Nág II 31-32 ### [c43.s2.40](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.40) ⁶ M Ms reads पादसान्नाग्यसंयुक्तम् । ### [c43.s2.41](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.41) करञ्जतैलमध्यस्थं दिनमेकं निधापयेत् । मध्यस्थमन्धमूषायां क्षापयेत्कोकिलावयम् ॥ इन्द्रगोपकसङ्काशं सत्त्वं पतति शोभनम् ॥ VII, 41-44. गोपित्तेन शतं वारान् सौराष्ट्रीं भावयेत्ततः । धमित्वा पातयेत्सत्त्वं क्रामणातिगुह्यकम् ॥ VII, 72-73. \* \* \* शृणु लोहान्यतः परम् । सुवर्णं रजतं ताम्रं तीक्ष्णवङ्ग्भुजङ्गमाः । लोहकं षड्विधं तच्च यथापूर्वं तदक्षयम् ॥ VII, 89-90. रसजं¹ क्षेत्रजञ्चैव लोहसङ्करजं तथा । त्रिविधं जायते हेम चतुर्थं नोपलभ्यते ॥ लोहानां मारणं वक्ष्ये समाहितमनाः शृणु । \* \* \* \* नास्ति तल्लोहमातङ्गो यन्न गन्धककेशरी । निहन्याद्गन्धमात्रेण यद्वा माक्षिककेशरी ॥ VII, 138-142. ### [c43.s2.42](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.42) ¹ M. Ms has रजक्तं, which is doubtful ### [c43.s2.43](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.43) इति श्रीपार्वतोपरमेश्वरसंवादे रसार्णवे रससंहितायां महारसोपरस-रत्नलोहलक्षणसंस्कारनिर्णयो नाम सप्तमः पटलः । ### [c43.s2.44](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.44) श्रीभैरव उवाच— ### [c43.s2.45](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.45) कासीसं सैन्धवं माक्षी सौवीरं व्योषगन्धकम् । सौवर्चलं व्योषका च मालतीरससम्भवः ॥² शिग्रुमूलरसैः सिक्तो विड़ोऽयं सर्वजारणः ॥³ IX, 2-3. \* \* \* \* \* ### [c43.s2.46](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.46) ² M. Ms has सर्जिका and मालतीनीरसम्भवम् । ### [c43.s2.47](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.47) ³ Cf. Rasakalpa II. 51-65. Here व्योषगन्धकौ, सर्जिका and रससंयुतैः seem to be correct ### [c43.s2.48](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.48) गन्धतालकसिन्धूत्थचूल्लिकाण्डगुणं तथा । क्षारैर्मूत्रैश्च विपचेदयं ज्वालामुखो विड़ः¹ ॥ ### [c43.s2.49](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.49) ¹ K Ms reads अयं ज्वालामुखो विड़ः, which is grammatically incorrect. ### [c43.s2.50](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.50) \\* \\* \\* एवं संगृह्य सम्भारं रसकर्म समाचरेत् । तन्ममाचक्ष्व देवेशि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ IX, 9-20. ### [c43.s2.51](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.51) इति श्रीपार्व्वतीपरमेश्वरसंवादे रससंहितायां विड़कथनो नाम नवमः पटलः । ### [c43.s2.52](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.52) काकमाची जया ब्राह्मी मार्जारी रक्तचित्रकः । मण्डूका मुद्रपर्णी च शृङ्गवेरं सशङ्करम् ॥ देवदाली शङ्खपुष्पी काकजङ्घा शतावरी । कुमारी भृङ्गराजश्च निर्गुण्डी ग्रीष्मसुन्दरः । शूलिनी सूर्य्यपर्णी च गोजिह्वा चौरकञ्चुकः ॥ X, 52-54 तद्रसैः सर्व्वदा² पात्यः सप्तधा निर्मलो भवेत् । यामेन³ पिष्टिकां कृत्वा पातयेदूर्द्ध पातने । वङ्गनागौ परित्यज्य शुद्धो भवति सूतकः ॥ X, 55-56. कासीसतुवरौसिन्धुटङ्कणक्षारसंयुतः । पूर्व्वभेषजयोगेन सूतऋञ्चरति क्षणात् ॥ XI, 24. सौवर्चलञ्च कासीसं सामुद्रं सैन्धवं तथा । आसुरी टङ्कणं चैव नवसारस्तथैव च ॥ कर्पूरञ्चैव माक्षीकं समभागानि कारयेत् ॥ स्नुह्यर्कदुग्धैर्देवेशि मूषालेपं तु कारयेत् ॥ विड़चूर्णं ततो दत्त्वा कनकं जारयेत्प्रिये ॥ XI, 83 86. नानावर्णं भवेत्सूतं विहाय घनचापलम् । लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि ॥ ### [c43.s2.53](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.53) ² M Ms. has मर्द्दितम् । ### [c43.s2.54](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.54) ³ M. Ms. reads साद्येण । ### [c43.s2.55](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.55) आर्द्रत्वं चपलत्वं¹ च तेजो गौरवचापलम् । यस्यैतानि न दृश्यन्ते विद्यात्तं मृतसूतकम् ॥² XI, 197-198. ### [c43.s2.56](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.56) ¹ M Ms reads घनत्वम्, which is preferable. ### [c43.s2.57](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.57) ² Cf आर्द्रत्वञ्च घनत्वञ्च चापल्यं गुरुतेजसः । यस्यैतानि न दृश्यन्ते तं विद्यान्मृतसूतकम् ॥ नानावर्णं भवेत् सूतं विहाय घनचापलम् । लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि ॥ Rr. by Nág IV. ### [c43.s2.58](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.58) तीक्ष्णं नागं तथा शुल्वं रसकेन तु रञ्जयेत् । समस्तं जायते हेम कुष्माण्डकुसुमप्रभम् ॥ XII, 50. ### [c43.s2.59](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.59) पञ्चभूतात्मकः सूतस्तिष्ठत्येव सदाशिवः ॥ XII, 78. ### [c43.s2.60](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.60) भस्मसूतं पलैकञ्च पलमेकञ्च³ गन्धकम् । पुटेन जायते भस्म सिन्दूरारुणसन्निभम् ॥ XIV, 81. ### [c43.s2.61](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.61) ³ M. Ms. has \* \* \* पलैकं पन्नगस्य च । ताम्रपात्रेण तं कृत्वा मर्दयेत्क्षीरहस्तिना । मृदग्निना ततः पाच्यं यावन्नागेन मेलनम् ### [c43.s2.62](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.62) मयूरग्रीवतुत्थञ्च कुङ्कुमं रसकं तथा । बालवत्सपुरीषञ्च विषं हालाहलं तथा ॥ रक्तचित्रकचूर्णंन्तु समभागानि कारयेत् । मर्दयेन्मध्यमाम्लेन छायाशुष्कञ्च कारयेत् ॥ मधुना सह संयोज्य नागपत्राणि लेपयेत् । मूकभूषागतं ध्मातं नागं रञ्जयति क्षणात् ॥ अशोकपत्ररसेन सप्तवारं निषेचयेत् । अष्टाविंशतिकृत्वो वै तैले भूनागसम्भवे ॥ तन्नागं जायते दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥ XVII, 70-74. ## Linked texts (3) - [Rasaratnasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnasamuccaya) — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit - [Rasaratnākara](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnakara) — Nityanātha Siddha, Sanskrit - [Rasārṇava](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.siddha.rasarnava) — Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2) · Pramāṇa